I SA/Op 129/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 28 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 19 lipca 2018r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 9 lutego 2018 r., nr [...] w przedmiocie określenia w podatku od towarów i usług za III kwartał 2013 r. nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres oraz kwoty podatku do zapłaty postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 19 lipca 2018 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku P. M. (dalej jako: skarżąca, strona, wnioskodawczyni) o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącą spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm. – dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Na obecnym etapie sprawy skarżąca obowiązana jest do uiszczenia wymagalnego wpisu od skargi w kwocie 3.382 zł. Równolegle skarżąca zainicjowała sprawę o sygn. akt I SA/Op 130/18, w której wymagalny wpis od skargi wynosi 6354 zł. Z informacji podanych we wniosku wynikało, że skarżąca sama pozostaje w gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody z tytułu renty (w wysokości 710 zł miesięcznie) oraz z prowadzenia działalności gospodarczej (w wysokości 700 zł miesięcznie), ponosząc w tej działalności koszty leasingu i innych opłat w łącznej wysokości 4.000 zł. Poza tym oświadczyła, że miesięcznie ponosi koszty bieżącego utrzymania w wysokości 800 zł (w tym koszty leczenia w kwocie 200 zł). Dodatkowo, w odpowiedzi na wezwanie z dnia 12 czerwca 2018 r. skarżąca przedłożyła pismo (sporządzone w dniu 9 lipca 2018 r.), w którym wskazała, że miesięczne koszty jej utrzymania wynoszą 800 zł. Do pisma skarżąca załączyła wyciągi z rachunku bankowego, a także deklaracje podatkowe VAT-7K za 4 kwartał 2017 r. i 1 kwartał 2018 r. oraz zeznanie podatkowe PIT-36L za 2017 r. W ocenie referendarza informacje oraz dane odnośnie sytuacji finansowej i majątkowej gospodarstwa domowego skarżącej nie wskazują na jej wyjątkową sytuację w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Odmawiając stronie przyznania prawa pomocy referendarz wskazał, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczył również, że każda osoba wszczynająca postępowanie winna liczyć się z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Szczególnie uwaga ta dotyczy podmiotów prowadzących profesjonalną działalność gospodarczą. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej powinien bowiem liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Odnosząc powyższe do ustaleń w przedmiotowej sprawie, referendarz zauważył, że skarżąca funkcjonuje w profesjonalnym obrocie gospodarczym, a działalność prowadzona była w znacznym rozmiarze. Funkcjonując w obrocie gospodarczym skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika winna mieć na względzie, iż w związku z wydaniem niekorzystnych dla niej decyzji organów podatkowych i następnie przeniesieniem sporu na drogę sądową zobowiązana będzie do poniesienia kosztów postępowania sądowego. W wyniku analizy przekazanych kopii zeznania podatkowego oraz deklaracji podatkowej ustalono, że skarżąca prowadząc działalność gospodarczą posiadała znaczny potencjał finansowy przejawiający się w postaci uzyskiwanych przychodów z tytułu sprzedaży towarów i usług, co umożliwiało zabezpieczenie środków finansowych na opłacenie wszelkich kosztów postępowania sądowego. W 2017 r. skarżąca pozyskała bowiem środki finansowe z uzyskanych przychodów w wysokości 922.230,43 zł, zaś za IV kwartał 2017 r. i I kwartał 2018 r. z tytułu sprzedanych towarów i usług skarżąca pozyskała środki finansowe w wysokości 453.933 zł. W tym względzie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że dla oceny zasadności wniosku fakt pozyskiwania przychodów ma większe znaczenie niż uzyskiwane dochody czy też szeroko pojęta płynność finansowa firmy bądź jej rentowność. O potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. Jednocześnie referendarz stwierdził, iż z przekazanych dokumentów nie wynika, że prowadzona egzekucja pieniężna uniemożliwia skarżącej partycypowanie w kosztach postępowania sądowego. We wniesionym sprzeciwie pełnomocnik skarżącej wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie pełnomocnika zaskarżone postanowienie narusza przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez jego błędna wykładnię, skutkującą odmowa przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu nie zgodził się ze stanowiskiem referendarza, co do tego, że przedsiębiorca obowiązany jest "rezerwować" środki pieniężne na przyszłe koszty spraw sądowych. Obciążenie skarżącej koniecznością gromadzenia środków na spory sądowe skutkowałyby obarczeniem jej skutkami nieuzasadnionych decyzji organów podatkowych. Pełnomocnik nie zgodził się ze stanowiskiem referendarza również w kwestii tego, że wysokość przychodów podatkowych świadczy o posiadanych przez skarżącą środkach pieniężnych. Podatnik może bowiem osiągnąć duże przychody i nie posiadać wolnych środków pieniężnych, w sytuacji gdy np. podatnik generuje spore koszty, a ponadto spłaca kredyt inwestycyjny, który nie wpływa, poza odsetkami, na wysokość wyniku podatkowego. Wynik podatkowy nie jest miarodajny do oceny, czy skarżąca dysponuje wolnymi środkami pieniężnymi. Dopiero analiza zestawienia tego wyniku z wyciągami bankowymi daje pewien obraz odnośnie tych środków. W zaskarżonym postanowieniu nie dokonano takiej analizy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnosi skarżąca) może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaakceptować należy zawarte w zaskarżonym postanowieniu stanowisko, odwołujące się do utrwalonego i podzielanego przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Trafnie więc zwrócono uwagę w zaskarżonym postanowieniu, że skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne potwierdza wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, stosowanej tylko wobec osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 29 października 2008r., sygn. akt VII SA/Wa 1486/08). Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu państwa (czyli de facto stanowi obciążanie innych obywateli). Dlatego też wyjątkowe zastosowanie tej instytucji wiąże się nie tylko z ustaleniem braku źródeł stałego dochodu i majątku, ale także z ustaleniem, że wnioskujący jest pozbawiony obiektywnie możliwości uzyskania dochodu z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 22 października 2014 r., sygn. II SA/Wr 432/14). Mając na uwadze powołane wyżej regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, dokumentację znajdującą się w aktach sprawy oraz zarzuty zawarte w sprzeciwie Sąd stwierdza, że referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma środków na opłacenie kosztów sądowych. Zaznaczyć na wstępie należy, że w przedmiotowej sprawie skarżąca obowiązana jest obecnie uiścić wymagalny wpis od skargi w kwocie 3.382 zł. Równolegle skarżąca zainicjowała sprawę o sygn. akt I SA/Op 130/18, w której wymagalny wpis od skargi wynosi 6354 zł. W formularzu PPF skarżąca wskazała, że sama pozostaje w gospodarstwie domowym, uzyskuje dochody z tytułu renty (w wysokości 710 zł miesięcznie) oraz z prowadzenia działalności gospodarczej (w wysokości 700 zł miesięcznie), ponosząc w tej działalności koszty leasingu i innych opłat w łącznej wysokości 4.000 zł. Poza tym oświadczyła, że miesięcznie ponosi koszty bieżącego utrzymania w wysokości 800 zł (w tym koszty leczenia w kwocie 200 zł). Strona przedłożyła też dokumentację źródłową w postaci: wyciągów z rachunku bankowego za okres od 12.03.2018 r. do 3.04.2018 r. od 09.04.2018 r. do 7.05.2018 r., od 8.05.2018 r. do 29.05.2018 r. wraz z potwierdzeniami transakcji uwidocznionych na ww. wyciągach z rachunku bankowego; wydruku ze strony internetowej banku z informacją o zajęciu egzekucyjnym na rachunku bankowym strony; kopii deklaracji VAT-7K za 4 kwartał 2017 r. i 1 kwartał 2018 r.; kopii zeznania PIT-36L o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2017. W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że Sąd podziela stanowisko referendarza odnośnie tego, że w przypadku przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą, to przychody obrazują jego zdolność finansową. Stanowisko to wyrażane jest jednolicie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w którym wskazuje się, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów. Natomiast dochody (bądź strata) są wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 21.07.2014 r., sygn. akt I FZ 239/14). Zatem to przede wszystkim przychody obrazują rozmiar prowadzonej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej i jego zdolność finansową. Z zeznania PIT-36L skarżącej za 2017 r. wynika, iż w ubiegłym roku osiągnęła ona przychód w kwocie 922.230,43 zł, co przy kosztach jego uzyskania w wysokości 1.087.765,34 zł, ostatecznie dawało stratę w kwocie 165.534,91 zł. Jednakże strata, przy wysokich kosztach uzyskania przychodu, nie oznacza, że strona nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Poniesienie przez podatnika straty nie jest bowiem równoznaczne z brakiem faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. Natomiast wysokie koszty uzyskania przychodów mogą mieć bardzo różne źródło, np. w czynionych przez stronę inwestycjach, odpisach z tytułu zużycia środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, różnicach kursowych i nie świadczą jeszcze o trudnej kondycji finansowej. Odnosząc się do argumentacji podniesionej w tym zakresie w sprzeciwie, zaznaczyć należy, że skarżąca - pomimo wezwania do przekazania dokumentacji źródłowej - nie przedłożyła wyciągów z rachunków bankowych dotyczących prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Wyciągi znajdujące się w aktach sprawy dokumentują drobne wydatki na bieżące utrzymanie. Tym samym nie jest uzasadniony zarzut pełnomocnika, że referendarz nie dokonał analizy przychodu strony z tytułu działalności gospodarczej w zestawieniu z wyciągami bankowymi. Strona nie udostępniła referendarzowi takich danych, co więcej nie przekazała wyciągów z rachunków firmowych również na obecnym etapie postępowania. Wprawdzie w sprzeciwie zauważono, że na kondycję finansową prowadzonej działalności wpływ może mieć okoliczność spłacania kredytu inwestycyjnego, jednakże strona nie przedłożyła żadnych dokumentów potwierdzających, że taka sytuacja ma miejsce w jej przypadku. Przedłożone przez skarżącą dokumenty dotyczące prowadzonej działalności świadczące o wysokich przychodach za 2017 r. i stabilnych obrotach w 4 kwartale 2017 r. i w 1 kwartale 2018 r. nie wskazują na to, że poniesienie kosztów sądowych przekracza możliwości finansowe strony. Jak wynika z przedłożonych deklaracji VAT-7K za 4 kwartał 2017 r. i za 1 kwartał 2018 r., w ramach prowadzonej działalności gospodarczej z tytułu sprzedanych towarów i usług skarżąca pozyskała środki finansowe w wysokości 453.933 zł. Tym samym nie znajduje potwierdzenia w przekazanych dokumentach źródłowych oświadczenie strony, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje ona dochód w kwocie 700 zł miesięcznie. Skarżąca w formularzu PPF deklaruje, że miesięcznie dysponuje łącznie kwotą 1410 zł (z działalności gospodarczej oraz z renty), natomiast wydatki na bieżące utrzymanie wynoszą 800 zł, w tym 200 zł na leczenie. Strona nie udokumentowała wydatków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego - opłaty takie nie są uwidocznione też na wyciągach z rachunku bankowego, na których uwidocznione są głównie transakcje dotyczące drobnych wydatków na bieżące utrzymanie (m.in. zakupy: żywnościowe; w restauracji [...]; na stacji paliw [...], w drogerii, aptece czy też opłata za usługę w gabinecie weterynaryjnym). Nie można zatem uznać, że strona w pełni wyjaśniła swoją sytuację finansową, co wyklucza przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze znajdujące się w aktach sprawy dane, podzielić należy też stanowisko referendarza, że strona nie wykazała, aby prowadzona egzekucja pieniężna uniemożliwia jej partycypowanie w kosztach postępowania sądowego. Odnosząc się jeszcze do argumentacji podniesionej w sprzeciwie wskazać należy, że nie może stanowić przedmiotu rozpoznania w ramach niniejszej sprawy wpadkowej twierdzenie pełnomocnika skarżącej, że decyzja organu podatkowego narusza prawo. Natomiast znajdująca się w aktach dokumentacja źródłowa wskazująca na znaczne przychody z prowadzonej działalności gospodarczej świadczy o możliwości zgromadzenia przez stronę środków finansowych pozwalających na poniesienie kosztów sądowych w pełnej wysokości. Skarżąca nie podważyła bowiem w żaden sposób, również na etapie obecnie toczącego się postępowania przyczyn, które zadecydowały o odmowie przyznania prawa pomocy. Tylko na marginesie zaznaczyć trzeba, że w razie uwzględnienia skargi stronie przysługuje zwrot kosztów postępowania od organu. Z tego względu Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie stronie prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.