I SA/Op 13/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 lutego 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 7 listopada 2016 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 13 lutego 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu zgłoszonego wraz ze skargą wniosku o zwolnienie skarżącego K. M. od kosztów sądowych, odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącego spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz.718) – dalej wskazywanej jako ppsa. Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, ojcem, matką i bratem. Uzyskiwane miesięczne dochody kształtują się na poziomie 12.316,10 zł (w tym: dochody skarżącego z działalności gospodarczej w wysokości 10.592,10 zł oraz dochody ojca i matki z tytułu emerytury w wysokości 1.724 zł), przy wydatkach w łącznej kwocie około 10.050 zł (w tym: koszty zużycia energii elektrycznej i ogrzewania – 1.630 zł, podatek od nieruchomości – 50 zł, zużycie wody - 200 zł, spłata raty kredytu – 5.000 zł, wydatki na lekarstwa– 200 zł, opłata za wywóz nieczystości – 100 zł, koszty opłat za internet i telefon – 250 zł, ubezpieczenie – 120 zł, wydatki na zakup żywności 2.000 zł, koszty zakupu środków czystości – 200 zł, wydatki edukacyjne – 300 zł). Na posiadany majątek składa się dom mieszkalny o powierzchni [...] m² (o szacunkowej wartości 400.000 zł), nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha (o szacunkowej wartości 300.000 zł; współwłasność), samochód ciężarowy Scania (o szacunkowej wartości 75.000 zł), ciągnik siodłowy (o szacunkowej wartości 75.000 zł) i samochód osobowy Volkswagen Golf (o wartości 30.000 zł). Skarżący wskazał także na posiadane wymagalne zobowiązania z faktur na ok. 150.000 zł oraz na zaległości podatkowe z tytułu podatku od towarów i usług w kwocie około 160.000 zł. Nadto wykazał, że osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają również dwa samochody osobowe Volkswagen Golf (o łącznej szacunkowej wartości 20.000 zł) oraz nieruchomość (o szacunkowej wartości 200.000 zł). Nadto skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez przedstawienie dodatkowej dokumentacji świadczącej o aktualnym stanie majątkowym i w odpowiedzi na to wezwanie przedłożył m.in. wyciągi z posiadanych rachunków bankowych, zeznania podatkowe dla potrzeb rozliczeń z tytułu podatku VAT i podatku dochodowego, kserokopie umów dotyczących zaciągniętych kredytów i pożyczek . Analizując informacje zawarte we wniosku i wynikające z dostarczonych dokumentów, referendarz stwierdził, że skarżący posiada znaczny potencjał do gromadzenia środków finansowych w sposób ciągły, przejawiający się w postaci uzyskiwanych przychodów i w konsekwencji uznał, że uiszczenie wymaganych kosztów sądowych nie przekracza możliwości finansowych i majątkowych strony. Na podstawie przekazanych kserokopii zeznań podatkowych ustalono bowiem, że skarżący z prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał przychody: w 2015 r. w wysokości 1.312.686,40 zł, a w 2016 r. w wysokości 1.425.564,84 zł. Z kolei dane zawarte w przedłożonych deklaracjach VAT - 7 za miesiące od czerwca do grudnia 2016 r. wskazywały, że w tym okresie skarżący pozyskał środki finansowe w wysokości 776.534 zł z tytułu sprzedanych towarów i usług. Ponadto na podstawie formularza obliczeniowego zaliczki na podatek dochodowy ustalono, że pozostający ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym brat skarżącego – J. M. w 2016 r. uzyskał przychody w wysokości 623.889,89 zł. Poza tym, przeprowadzona analiza danych pochodzących z rachunków bankowych wykazała, iż w grudniu 2016 r. (a więc kiedy skarżący winien mieć na względzie, iż w związku z wydaniem niekorzystnych dla niego decyzji organów podatkowych i następnie przeniesieniem sporu na drogę sądową zobowiązany będzie do poniesienia kosztów postępowania sądowego) na konta bankowe skarżącego dokonano wpłat środków pieniężnych w wysokości 114.750,46 zł (A S.A. - 21.550 zł, B S.A. - 93.200,46 zł). Zważono zatem, że skarżący, mimo otrzymania w tym okresie tak znacznych zasobów pieniężnych, nie podjął próby uregulowania zobowiązania dotyczącego kosztów sądowych. Referendarz zwrócił także uwagę, iż posiadana przez skarżącego nieruchomość rolna zwiększa finansowy i majątkowy potencjał jego gospodarstwa domowego. Odwołując się do poglądów orzecznictwa stwierdził również, że za uwzględnieniem wniosku nie może przemawiać okoliczność obsługi kredytów, gdyż w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. We wniesionym od tego orzeczenia sprzeciwie, działający w imieniu strony pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ppsa, poprzez stwierdzenie, że zapłata przez skarżącego wymaganych kosztów sądowych nie przekracza jego możliwości finansowych i majątkowych. Uzasadniając sprzeciw zarzucił, że w skarżonym postanowieniu nie odniesiono się szerzej do okoliczności posiadania przez skarżącego zaległości w podatku VAT na kwotę 160.000 zł. Podniósł przy tym, że obecnie w związku z tymi zaległościami prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, w wyniku czego zajęty został rachunek bankowy skarżącego oraz dokonano wpisu zastawu skarbowego na posiadanych przez niego pojazdach (samochód ciężarowy SCANIA i osobowy GOLF). Ponadto, wskazując na konieczność spłacenia zobowiązań kredytowych i pracowniczych przez skarżącego, pełnomocnik nie zgodził się z oceną referendarza o możliwości poczynienia oszczędności na poczet wymaganych kosztów sądowych. Zdaniem skarżącego, ocena tego czy poniesienie kosztów sądowych mieści się w jego możliwościach finansowych, winna uwzględniać wszystkie ciążące na nim zobowiązania. Nie sposób bowiem uznać, że aby uregulować wpis od skargi skarżący ma nie zapłacić wymaganych rat kredytu. Prowadziłoby to bowiem do zbyt dotkliwych konsekwencji (wypowiedzenie umowy przez bank i niewypłacalność skarżącego). Odnośnie argumentu o wpływach należności na rachunek bankowy pełnomocnik wyjaśnił, że środki te były przeznaczone bądź na potrzeby firmy, bądź rodziny. Podniósł następnie, że po odliczeniu kosztów działalności cały jego dochód osiągnięty w 2016 r. wyniósł jedynie 57.994,76 zł a jego brata 5.086,06 zł, co referendarz pominął, opierając swą ocenę na uzyskanych przychodach. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na podstawie art. 259 § 1 ppsa od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy, przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 ppsa, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 ppsa w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnioskuje skarżący, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych w całości) może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podnieść należy, iż co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, co wynika z art. 199 ppsa. Zatem prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301). Dotyczy to zwłaszcza osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest też pogląd, w pełni podzielany przez tut. Sąd, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). Podkreśla się przy tym, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. W ocenie Sądu, skala przychodów osiąganych w ramach prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, które w 2016 r. kształtowały się na poziomie 1.425.564,84 zł, pozwalała z łatwością na wygospodarowanie środków w celu zaspokojenia kosztów postępowania wymaganych zarówno w niniejszej sprawie, jak i w kolejnej sprawie z udziałem strony przed tut. Sądem o sygn. I SA/Op 14/17 (łączna wysokość wpisów należnych w obu tych sprawach wynosi 3.000 zł). Mając również na uwadze dane wykazane w złożonych przez skarżącego deklaracjach dla podatku od towarów i usług (VAT-7) za miesiące od czerwca do grudnia 2016 r. – z których wynika, że obrót z tytułu sprzedaży towarów i usług na terytorium kraju wyniósł 776.534 zł - zgodzić się należy z wnioskami referendarza sądowego, iż skarżący posiada znaczny potencjał finansowy, pozwalający na uiszczenie ciążących na nim kosztów sądowych. Nie można też pominąć okoliczności, że skarżący pozostaje współwłaścicielem gospodarstwa rolnego, z którego może czerpać pożytki, a ponadto źródła utrzymania rodziny są zasilane przez dochody uzyskiwane przez brata skarżącego, pozostającego z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Dla oceny zasadności wniosku, na co słusznie zwrócił uwagę referendarz, istotne znaczenie ma też okoliczność, że w grudniu 2016 r., czyli w miesiącu w którym skarżący podjął decyzję o zainicjowaniu postępowań sądowych przed tut Sądem, na jego konto wpłynęły znaczne środki finansowe (łącznie 114.750,46 zł). W tej sytuacji trudno uznać, że wygospodarowanie kwoty 3.000 zł, z tytułu wymaganych na obecnym etapie wpisów należnych od skarg było niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostają podniesione w sprzeciwie lakonicznie wyjaśnienia, że pieniądze te były przeznaczane bądź na potrzeby firmy, bądź na potrzeby rodziny. Podkreślić bowiem należy, że zgodnie z poglądami wyrażanymi w orzecznictwie, w pełni podzielanymi także przez tut. Sąd, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może ona zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienia NSA z dnia 28 października 2013 r., sygn. akt II FZ 973/13 oraz z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 405/13). Zatem, wydatki konieczne obejmują jedynie wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność, niezbędne opłaty na mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych – wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Wobec tego skoro przy ocenie możliwości finansowania kosztów sądowych uwzględniane są jedynie wydatki niezbędne dla egzystencji, bliżej niewyjaśnione potrzeby firmy lub rodziny nie mogły stanowić podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Tym bardziej, że opisana wyżej kwota wpływów na konto bankowe wielokrotnie przewyższa wykazane we wniosku wydatki bieżącego miesięcznego utrzymania rodziny. Prawidłowo również ocenił referendarz, że podnoszona przez stronę konieczność spłaty zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów i pożyczek nie stanowi dostatecznej podstawy do przyznania prawa pomocy, gdyż tego rodzaju uszczuplenia nie należą do kategorii wydatków "utrzymania koniecznego". Poza tym, w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że zobowiązania ze stosunków cywilnoprawnych (w tym wobec instytucji bankowych), nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zalicza się koszty sądowe. Niedopuszczalnym jest bowiem, by strona skarżąca w ramach posiadanych środków finansowych preferencyjnie traktowała zobowiązania cywilno-prawne, uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Prowadziłoby to bowiem do niczym nieuzasadnionego przerzucania ciężaru związanych ze sprawą kosztów na Skarb Państwa poprzez uszczuplenie należnych mu dochodów. W tej sytuacji nie można oczekiwać, że Sąd uzna wyższość należności cywilnoprawnych nad należnościami publicznoprawnymi. Z tych samych powodów referendarz słusznie przyjął, że przy ocenie zdolności pokrycia przez przedsiębiorców kosztów prowadzonych sporów sądowych decydujące znaczenie ma uzyskiwany w ramach działalności przychód. Oceny tej nie mogły podważyć podniesione w sprzeciwie argumenty, że po odliczeniu kosztów działalności dochód osiągnięty przez skarżącego za 2016 r. wyniósł 57.994,76 zł. Jak już bowiem wyżej wskazano zobowiązania cywilnoprawne, w tym także koszty prowadzonej działalności gospodarczej, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Podobnie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 26 sierpnia 2016 r. o sygn. I FZ 190/16, wskazując, że "nie ma podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze" Tym samym angażowanie środków w prowadzoną działalność gospodarczą nie może usprawiedliwiać obciążenia ogółu obywateli kosztami sprawy wszczętej przez skarżącego. Również argumentacja odnosząca się do dokonanych zajęć egzekucyjnych nie mogła przemawiać za uwzględnieniem wniosku. Zajęcie majątku nie jest bowiem równoznaczne z tym, że skarżący nie może uzyskać żadnych środków pieniężnych ani że nie posiada żadnego majątku. Również dokonanie wpisu zastawu skarbowego nie oznacza, że skarżący nie może korzystać z wskazanych wyżej pojazdów mechanicznych. W związku z powyższym należało uznać, że wobec faktu niewykazania przez skarżącego, iż spełnia on przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.