I SA/Op 204/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 8 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. S. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 25 lipca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. S. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 23 marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 25 lipca 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił D. S. (dalej określany jako: skarżący, strona, wnioskodawca) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że we wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - dalej: [ppsa], skarżący oświadczył, że sam prowadzi gospodarstwo domowe, uzyskując dochody netto w wysokości 4.000 zł miesięcznie (ze stosunku pracy). Poza tym wskazał, że posiada majątek w postaci 1/3 udziału w domku letniskowym (o wartości około 10.000 zł) oraz zadłużenie w instytucjach bankowych na łączną kwotę około 45.000 zł. W odpowiedzi na wezwanie w trybie art. 255 ppsa, skarżący przedłożył zestawienie miesięcznych wydatków opiewających (podobnie jak wielkość dochodów) na łączną w kwotę 4.044,07 zł (koszty zużycia energii elektrycznej i oplata czynszowa – 444,33 zł, koszty ubezpieczenia – 428,80 zł, samochód i paliwo – 355 zł, spłata kredytów – 1.169,66 zł, koszty opłat za Internet i telefon – 265,09 zł, wydatki na zakup żywności - 800 zł, inne wydatki, w tym media, prasa, rozrywka – 498,88 zł). W załączeniu skarżący przekazał kserokopie: deklaracji podatkowej PIT-37 za rok 2016, wyciągów z rachunku bankowego prowadzonego w [...], umowy sprzedaży domku letniskowego wraz ze spisem wyposażenia domku, umowy sprzedaży energii elektrycznej i zapewnienia świadczenia usługi dystrybucji do miejsca przeznaczenia, umowy o zaopatrzenie w wodę, umowy kredytowej i pożyczki wraz z harmonogramem spłaty, polisy ubezpieczeniowej, potwierdzenia wykonania operacji obciążeniowej, dokumentu dotyczącego opat za mieszkanie, oświadczenia o stanie majątkowym, faktury rozliczeniowej za energię elektryczną. W wyniku analizy sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżącego, dokonanej w oparciu o oświadczenie zawarte we wniosku o prawo pomocy oraz informacje i dane wynikające z opisanych wyżej dokumentów, referendarz sądowy uznał, iż zapłata wymaganych kosztów sądowych (w tym wymagalnego na obecnym etapie sprawy wpisu od skargi w wysokości 100 zł) nie przekracza możliwości finansowych strony. Odwołując się do poglądów orzecznictwa referendarz wyjaśnił, że przez wydatki "utrzymania koniecznego", o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność i mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych – wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa, z tym zastrzeżeniem, że wydatki te należy odnieść do kosztów minimalnych w skali kraju, a nie kosztów, jakie ponosi dana rodzina. Mając powyższe na uwadze uznał, że z wykazanych przez stronę wydatków do kategorii kosztów utrzymania koniecznego zaliczyć można jedynie wydatki w wysokości 1.864,42 zł (za takie uznano bowiem wydatki dotyczące zakupu żywności, energii elektrycznej, czynszu za mieszkanie, eksploatacji samochodu oraz usług telekomunikacyjnych). Przy miesięcznych dochodach w wysokości 4.044,07 zł, skarżący, po poniesieniu ww. wydatków utrzymania koniecznego, posiada możliwości realizacji zobowiązania wynikającego z kosztów sądowych. W ocenie referendarza nie może przemawiać za przyznaniem prawa pomocy okoliczność, że strona ponosi wydatki związane z obsługą kredytów i pożyczek oraz zobowiązań z tytułu ubezpieczenia. W tym względzie podkreślił, iż w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym jest by skarżący w ramach posiadanych środków finansowych preferencyjnie traktował zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. We wniesionym sprzeciwie skarżący zarzucił naruszenie art. 14 Konstytucji RP; art. 258 § 2 pkt 7 ppsa; zasad współżycia społecznego o których mowa w treści art. 5 kodeksu cywilnego. W uzasadnieniu podniósł, że nie ma możliwości poniesienia kosztów sądowych w sprawie, a dokonana przez referendarza sądowego ocena jego możliwości płatniczych jest błędna. Oświadczył, że nie posiada wolnych środków na poniesie opłat, w związku z czym, z uwagi na konstytucyjne prawo strony do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy sądowej, winno przysługiwać mu zwolnienie z kosztów. Tym bardziej, że jako obywatel płaci wysokie podatki. Wskazał, że niespłacanie rat kredytów spowodowałoby jeszcze większe problemy z powodu narastających odsetek i kosztów windykacji. Zarzucił, że powołane w zaskarżonym postanowieniu orzecznictwo NSA nie może mieć zastosowanie w sprawie, ze względu na nieistnienie w polskim porządku prawnym prawa precedensów. Wskazał, że przedmiotowa sprawa wiąże się ze złożonym przez niego wnioskiem o umorzenie części należności (w wysokości 200 zł) z tytułu grzywny nałożonej mandatem karnym, co również świadczy o jego trudnej sytuacji materialnej. W dalszej części skarżący poddał krytyce działanie sądownictwa i organów administracji publicznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 259 § 1 ppsa, od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. Przez uszczerbek dla siebie, bądź rodziny należy zatem rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Za trafne uznać należy przywołane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia stanowisko, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Wymaga podkreślenia, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Tytułem przykładu można wymienić osoby bezrobotne, korzystające z pomocy społecznej czy otrzymujące bardzo niskie świadczenia emerytalno-rentowe (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2010 r., I OZ 819/10, LEX nr 742076). W kontrolowanej sprawie referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy uznając, że dochód strony pozwala na wygenerowanie środków wystarczających na uiszczenie pełnych kosztów sądowych w sprawie (które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do wpisu od skargi w kwocie 100 zł) bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącego. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i w konsekwencji nie znalazł podstaw do zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Z informacji podanych we wniosku oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący miesięcznie dysponuje kwotą 4.044,07 zł (wynagrodzenie za pracę), którą w całości przeznacza na swoje utrzymanie. Według złożonego oświadczenia na comiesięczne wydatki (w łącznej wysokości 4.044,07 zł) składają się: koszty zużycia energii elektrycznej i oplata czynszowa – 444,33 zł, koszt utrzymania domku rekreacyjnego – 82,31 zł, koszty ubezpieczenia – 428,80 zł, samochód i paliwo – 355 zł, spłata kredytów – 1.169,66 zł, koszty opłat za Internet i telefon – 265,09 zł, wydatki na zakup żywności - 800 zł, inne wydatki, w tym media, prasa, rozrywka – 498,88 zł. Poza tym skarżący posiada majątek w postaci 1/3 udziału w domku letniskowym (o wartości ok. 10.000 zł). Odnosząc się do wskazywanych przez stronę wydatków, stwierdzić należy, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest istotna wysokość deklarowanych wydatków, ale kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb wnioskodawcy. Tymczasem, jak zasadnie wskazał referendarz w zaskarżonym postanowieniu, analiza struktury wydatków, jakie zostały wskazane przez skarżącego nie uzasadnia twierdzenia, iż wszystkie wskazane we wniosku wydatki jego gospodarstwa domowego należą do wydatków koniecznych, których ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. O ile bowiem nie ulega wątpliwości, iż za wydatki konieczne uznać należy koszty zakupu żywności, energii elektrycznej, czynszu za mieszkanie, eksploatacji samochodu oraz usług telekomunikacyjnych, to jednak wydatków na dobrowolne ubezpieczenie czy spłatę kredytów i pożyczek, nie sposób zaliczyć do wydatków koniecznych osoby ubogiej. Przyznanie pierwszeństwa zobowiązaniom prywatnoprawnym wnioskodawcy prowadziłoby do ich nieuzasadnionego uprzywilejowania i przerzucenia całości kosztów toczonego postępowania na Skarb Państwa czyli współobywateli. Gospodarstwo domowe wnioskodawcy posiada stałe comiesięczne dochody na poziomie 4.044,07 zł netto, które w zestawieniu z wydatkami niezbędnego utrzymania pozwalają na wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów sądowych. Podkreślić należy, że obowiązkiem strony jest partycypacja w kosztach postępowania, nawet jeżeli miałoby to powodować konieczność poczynienia oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. W tym kontekście zauważyć trzeba, że analiza wyciągów z rachunków bankowych wskazuje, że skarżący ponosi również wydatki, które pozostają w sprzeczności z jego twierdzeniami o trudnej sytuacji materialnej. I tak skarżący już po wniesieniu przedmiotowej skargi (nadanej w dniu 25.04.2017 r.) ponosił następujące wydatki: 65 zł w [...] (w dniu 28.05.2017 r.); 179,96 zł w [...] ([...]) w dniu 24.05.2017 r., 99 zł w [...] (19.05.2017 r.), 310 zł w [...] (17.05.2017 r.). Wysokość powyższych wydatków, których niezbędność budzi wątpliwości daje podstawę do przyjęcia, że ich kwota pozwoliłaby stronie na uiszczenie wpisu sądowego od wniesionej skargi (100 zł). Prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego. Sposób wydatkowania środków przez skarżącego nie wskazuje natomiast na fakt pozostawania w ubóstwie, które determinuje przyznanie stronie prawa pomocy przed sądem administracyjnym. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w sprzeciwie, wyjaśnić należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie skarżącego o zasadności jej otrzymania. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek, przy czym podstawowym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Jak dowodzi analiza dokumentów źródłowych, skarżący, przy ograniczeniu czy czasowej rezygnacji z ww. wydatków, które nie są niezbędne dla koniecznego utrzymania, posiada możliwość samodzielnego opłacenia kosztów sądowych. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Zdaniem Sądu, skarżący nie należy do tego kręgu podmiotów. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, co oznacza, że w ramach planowania wydatków należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Mając na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.