I SA/Op 265/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia WSA Marta Wojciechowska (spr.) Sędzia WSA Anna Wójcik Protokolant starszy sekretarz sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 22 września 2010 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społecznie rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Wnioskiem z dnia 15 grudnia 2009 r. M. S., zwróciła się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o umorzenie zaległości zmarłego męża J. S., które powstały z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Uzasadniając wniosek, podniosła, iż nie ma żadnego źródła dochodu ani środków do życia, w tym także brakuje jej opału na zimę. Decyzją z dnia [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, działając na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. jedn. Dz.U. z 2008 r. nr 50, poz. 291 ze zm. - dalej jako u.u.s.r.) odmówił umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2006 r. do IV kwartału 2008 r. w łącznej kwocie 2.811,20 zł. W motywach rozstrzygnięcia organ, powołując się na art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., stwierdził, że umorzenie całości lub części zadłużenia jest możliwe, gdy w gospodarstwie rolnika nastąpiło znaczne obniżenie zdolności płatniczej rolnika i gdy brak jest źródeł dochodu, z których można dochodzić zaległości. W ocenie organu, ustalenia z prowadzonego postępowania wyjaśniającego wskazują, że istnieją realne możliwości zaspokojenia roszczeń Kasy w przypadku sprzedaży nieruchomości, zatem brak jest podstaw do umorzenia wnioskowanych zaległości. M. S. zwróciła się o ponowne rozpatrzenie sprawy po raz kolejny powołując się na trudną sytuację materialną. Wskazała, iż w jej gospodarstwie rolnym nastąpiło całkowite obniżenie zdolności płatniczej i brak źródeł dochodu, nie ma środków do życia i pieniędzy na opał. Prezes KRUS decyzją z dnia [...], po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, utrzymał w mocy decyzję z dnia 16 lutego 2010 r. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek Kasa może umorzyć część lub całość zadłużenia, jeżeli przyczyną powstania zadłużenia było wystąpienie w gospodarstwie zdarzeń losowych mających niekorzystny wpływ na sytuację finansową rolnika lub, gdy stwierdzono u dłużnika brak źródeł dochodu oraz majątku, z którego można by dochodzić zaległości w drodze postępowania egzekucyjnego lub gdy właściwy Urząd Skarbowy prowadzący egzekucję stwierdził nieściągalność zadłużenia. Uzasadniając wydaną decyzję organ stwierdził, iż w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą wyjątkowe okoliczności ani zdarzenia losowe, niezależne od Wnioskodawczyni, które przemawiałyby za umorzeniem spornych składek. Organ podkreślił również, że zaległe składki są objęte ulgą w spłacie zadłużenia w postaci układu ratalnego realizowanego na bieżąco. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Skarżąca powtórzyła argumentację zawartą we wnioskach o umorzenie i ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, iż brakuje jej środków do życia, m. in. na zakup lekarstw i opału. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu wyjaśnił, iż M. S. będąc właścicielem gospodarstwa rolnego na terenie gminy K. o pow. 1,35 ha przeliczeniowych, podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w okresach od 01.01.1978 r. do 31.12.1988 r. oraz od 22.11.1995 do chwili wydania decyzji. Także zmarły mąż wnioskodawczyni - J.S. będąc właścicielem gospodarstwa rolnego na terenie wsi K. o pow. 1,35 ha przeliczeniowych, podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy od 01.01.1985 r. do 01.01.2009 r. Dalej organ wskazał, iż od I kwartału 2004 r. J.S. przestał opłacać obowiązkowe składki na ubezpieczenie społeczne rolników, w związku z czym w dniu 16.05.2007 r. wszczęto wobec niego postępowanie egzekucyjne. Należności te zostały zabezpieczone hipoteką przymusową ustanowioną w kwocie 3.276,80 zł na nieruchomości należącej do J. S.. W dniu 28 listopada 2008 r. ubezpieczony zmarł. W styczniu 2009r. M.S. zwróciła się do KRUSU o umorzenie odsetek i rozłożenie na raty składek KRUS, z których spłatą zalegał jej zmarły mąż. Rozpatrując ten wniosek organ przychylił się do prośby M. S. i jednocześnie ustalił, że podlegała ona z tytułu własnego gospodarstwa rolnego odrębnemu ubezpieczeniu opłacając jako rolnik składki na ubezpieczenie w KRUS w Opolu. Decyzję w sprawie umorzenia odsetek wydano [...]., a w dniu [...] wydano w decyzję o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek w kwocie 4018,66 zł. Adresatem obu decyzji była M.S.. Do czasu złożenia wniosku o umorzenie pozostałych należności powstałych w związku z nieopłaceniem obowiązkowych składek na ubezpieczenie rolników przez jej zmarłego męża, wnioskodawczyni systematycznie spłacała ustalone raty, a zadłużenie zmniejszyło się do kwoty 2.811,20 zł. Zdaniem organu w sprawie nie zachodzą okoliczności uzasadniające przychylenie się do złożonego wniosku. W toku postępowania wyjaśniającego oraz wizytacji w gospodarstwie rolnym dłużnika ustalono, że istnieją realne możliwości zaspokojenia roszczeń Kasy, poprzez uzyskanie dodatkowego dochodu z gospodarstwa rolnego wnioskodawczyni, która posiada obecnie dwa gospodarstwa rolne o powierzchni łącznej 7,23 ha. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji tylko i wyłącznie z punktu widzenia jej legalności, czyli pod względem jej zgodności z prawem (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - dalej [p.p.s.a.], zaskarżona decyzja ulec winna uchyleniu, gdy sąd stwierdzi naruszenie przepisów prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym lub mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, lub gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych powodów, niż wskazane w skardze. Stosownie do art. 1 ust.1 u.u.s.r. ubezpieczenie społeczne rolników obejmuje, na zasadach określonych w ustawie, rolników i pracujących z nimi domowników. Natomiast stosownie do art. 4 ust. 1 u.u.s.r., składki na ubezpieczenie za każdego ubezpieczonego opłaca rolnik. Jeżeli działalność rolnicza jest prowadzona na rachunek kilku osób, obowiązek opłacania składki ciąży na nich solidarnie. Z kolei w myśl art. 5 u.u.s.r. przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Rozstrzygnięcia dotyczące umorzenia lub odmowy umorzenia należności z tytułu składek, zgodnie z treścią art. 36 ust. 1 pkt 10 u.u.s.r., mają formę decyzji Prezesa KRUS albo upoważnionego przez niego pracownika Kasy, przy czym Prezes KRUS nie tylko kieruje Kasą (art. 59 ust. 3 u.u.s.r.) i wykonuje zadania przewidziane w ustawie oraz zadania wynikające z odrębnych przepisów, ale także w myśl art. 2 ust. 2 u.u.s.r. jest centralnym organem administracji rządowej, podległym ministrowi właściwemu do spraw rozwoju wsi. Zatem decyzja wydana przez organ, którego pozycję ustrojową określono w sposób wskazany wyżej, jest decyzją administracyjną i w myśl art. 1 pkt 1 k.p.a., w postępowaniu poprzedzającym jej wydanie znajdują zastosowanie przepisy tej ustawy. Oznacza to również, że Prezes KRUS powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art.7 k.p.a.), podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, pogłębiając jednocześnie zaufanie obywatela do działań organu (art.8 k.p.a.). Nadto w trakcie prowadzonego postępowania jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego i zapewnić jej czynny udział w postępowaniu (art. 9 i 10 k.p.a.). Jest także zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art.77 § 1 i art.80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107§ 3 k.p.a. Dalej wskazać należy, iż w myśl art.28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. W niniejszej sprawie postępowanie dotyczyło umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, przy czym zaległość w opłacaniu składek dotyczyła zmarłego męża wnioskodawczyni. Jak wynika z ustaleń poczynionych przez organy M.S. odrębnie opłacała składki na ubezpieczenie rolników. Oprócz przepisów k.p.a. w postępowaniu tym znajdują także zastosowanie przepisy ustawy Ordynacja podatkowa, albowiem w art. 52 ust. 1 u.u.s.r. przewidziano, iż w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto zgodnie z pkt 1 do składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio art. 12, art. 26, art. 29 § 1 i 2, art. 51 § 1, art. 55, art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8 i 9, art. 60 § 1, art. 62 § 1 i 5, art. 72 § 1 pkt 1 i 4, art. 73 § 1 pkt 1 i 5, art. 75 § 2 pkt 1 lit. c, art. 77 § 1 pkt 2, art. 77b § 2 i 4, art. 78 § 1, § 3 pkt 3 lit. a i § 4, art. 79 § 2 pkt 3, art. 91, art. 97 § 1, art. 97a(44), art. 98 § 1 i § 2 pkt 1, 2 i 7, art. 100 § 1, art. 101 § 1, art. 105, art. 106 § 1 i 2, art. 107 § 1, § 1a i § 2 pkt 2 i 4, art. 108 § 1 i 4, art. 110 § 1, § 2 pkt 2 i § 3, art. 111 § 1-4 i § 5 pkt 1, art. 112 § 1 pkt 1 i 2, § 3, § 4 pkt 2 i § 5-7, art. 118 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa. W ustawie Ordynacja podatkowa w artykułach 97 do 106, które zgodnie z przywołanym wyżej przepisem stosuje się do składek na ubezpieczenie społeczne, uregulowano kwestie związane z odpowiedzialnością spadkobierców. . Stosownie do art.97 § 1 O.p. spadkobiercy podatnika (z zastrzeżeniem § 2), przejmują majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Zgodnie z art.98 § 1 O.p. do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Natomiast w myśl art.100 § 1 O.p. organy właściwe ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy orzekają w odrębnych decyzjach o zakresie odpowiedzialności poszczególnych spadkobierców. Jak wynika z poczynionych w sprawie ustaleń M.S. była żoną J. S. Zaległości związane z nieopłaceniem składek na ubezpieczenie rolników dotyczyły J. S. i tylko przeciwko niemu prowadzona była egzekucja. M.S. jest jego spadkobiercą (notatka karta 140) i po śmierci męża zwróciła się do organu o umorzenie odsetek oraz rozłożenie zaległości na raty, a następnie po częściowej spłacie zaległych składek, o umorzenie ich w pozostałej części. Organ przed wydaniem decyzji dotyczących tych kwestii w ogóle nie zajmował się problemem odpowiedzialności spadkobierców, a w szczególności nie wydał odrębnej decyzji dotyczącej tej odpowiedzialności. Wprawdzie w odręcznej notatce sporządzonej przez Kierownika Placówki KRUS, do której wpłynął wniosek M. S. o umorzenie odsetek i rozłożenie na raty zaległości (sporządzonej właśnie na tym wniosku - karta 140) jest mowa o zastosowaniu przepisów Ordynacji podatkowej do odpowiedzialności żony za długi zmarłego męża, lecz w aktach brak jest jakiegokolwiek śladu, iż stosownie do art.100 § 1 Ordynacji podatkowej wydano odrębną decyzję orzekającą o odpowiedzialności spadkobiercy – M. S. Zatem rozpatrzenie wniosku M. S. o umorzenie zaległych składek było przedwczesne, bowiem organ nie zbadał czy wydana była decyzja orzekająca o zakresie jej odpowiedzialności jako spadkobierczyni. Nie dokonując ustaleń w tym zakresie i wydając decyzję dotyczącą odmowy umorzenia organ naruszył przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy tj. zarówno art. 36 ust. 1 pkt 10 u.u.s.r. w związku z art. 41 a ust. 1 pkt 1 tej ustawy i art.100 §1 Ordynacji podatkowej. Nadto organ naruszył przepisy postępowania obligujące organ do przeprowadzenia postępowania zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej w myśl, której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art.7 k.p.a.) oraz określony w przepisie art.77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Zaniechanie ustaleń dotyczących odpowiedzialności spadkobiercy (ów) i wydania stosownej decyzji w tym zakresie prowadzi do wniosku, że zakres odpowiedzialności spadkobiercy w ogóle nie był badany przez organ, co jak już wskazano wyżej stanowi naruszenie zasad postępowania wyrażonych w art. 7 i 77 §1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ przed wydaniem decyzji w sprawie umorzenia zaległości powinien ustalić czy decyzja taka była wydana i jaki jest zakres odpowiedzialności M. S. jako spadkobiercy. Pamiętać przy tym należy, iż stosownie do art. 98§1 O.p. do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. Tak więc na zakres odpowiedzialności za długi spadkowe na mocy odesłania do przepisów Kodeksu cywilnego zawartego w art.98 O.p. w sposób bezpośredni rzutuje sposób przyjęcia spadku i odpowiedzialność spadkobierców. Spadkobiercy mogą bowiem odrzucić spadek, przyjąć go w sposób prosty ponosząc odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia (art.1031 § 1 k.c.), bądź przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza, że spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. Wobec powyższych uchybień Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pk1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Strona na podstawie art. 239 pkt1 lit. e p.p.s.a. nie miała obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem Sąd nie rozstrzygał o kosztach.