I SA/Op 36/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Wojciechowska Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Protokolant st. sekretarz sądowy Joanna Zamojska – Jaszczyk po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 13 maja 2009 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 grudnia 2008r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę. Skarżący A. K. działając za pośrednictwem pełnomocnika, wnioskiem z dnia 2 czerwca 2008r. domagał się umorzenia należności wobec ZUS z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 21 lipca 1999r. do 12 listopada 2004 r. oraz wstrzymania postępowania egzekucyjnego dotyczącego tych należności do czasu rozpatrzenia powyższego wniosku. Należności obejmują składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz odsetki za zwłokę. Skarżący w uzasadnieniu podał, że jego sytuacja majątkowa i rodzinna uniemożliwia pokrycie tych należności, gdyż pociągnęłoby to ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Zwrócił uwagę, że opiekuje się ciężko chorym dzieckiem oraz rodzicami w podeszłym wieku. Nie jest zatrudniony. Pozostaje na utrzymaniu żony, która prowadzi działalność gospodarczą – usługi transportowe. W sumie małżonkowie na utrzymaniu mają troje małoletnich dzieci oraz rodziców. Dochody żony nie pokrywają wszystkich usprawiedliwionych potrzeb. Małoletnia córka cierpi na chorobę nerek. Powyższa sytuacja, zwłaszcza opieka nad chorą córką i rodzicami uniemożliwia podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Na zakończenie skarżący zwrócił uwagę na konieczność rozłożenia zaległego kapitału na raty. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia [...]. w oparciu o art. 83 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu powyższych składek w łącznej kwocie 69.504,56 zł. W toku postępowania zgromadzono dowody na okoliczność sytuacji materialnej i życiowej skarżącego w tym m.in. faktury za opłaty za media, dane z ewidencji gruntów, zeznania podatkowe itd. Organ administracji ustalił, że skarżący i jego rodzina nie korzystają z pomocy społecznej. Jak stwierdził pracownik pomocy społecznej skarżący wraz z żoną i dziećmi zajmuje wyremontowane piętro okazałego domu. Z danych urzędu skarbowego wynika, że skarżący w 1999r. uzyskał przychód w wysokości 45.266 zł, a w kolejnych latach odpowiednio: w 2000r. – 14.806,60 zł, w 2001r. – 9.309 zł, w 2002r. – 13.418,50 zł, w 2003r. – 16.325 zł, a w 2004r. uzyskał przychód w kwocie 4.058zł. Z ewidencji gruntów wynika, że skarżący jest właścicielem nieruchomości o pow. 0,9930 ha położonej w W. gmina T. oraz gospodarstwa rolnego w Z. o łącznej powierzchni 1.7989 ha w gminie T. Organ administracji mając na względzie ustalony stan faktyczny, rozpoznał wniosek o umorzenie należności mając na uwadze przesłanki umorzenia należności przewidzianych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. Wskazano na art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2007r. nr 11, poz. 74 ze zm.) - zwanej dalej u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umorzone tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Podniesiono, iż przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności wymienione są w art. 28 ust. 3 powyższej ustawy. W ocenie organu I instancji, całkowita nieściągalności w przypadku skarżącego nie zachodzi, albowiem w kwietniu 2008 r. wdrożono egzekucję poprzez zajęcie rachunku bankowego. Ponadto ustalono, że skarżący jest właścicielem nieruchomości oraz gospodarstwa rolnego. Z gospodarstwa rolnego uzyskuje dochód w wysokości 223,15 zł miesięcznie, a żona skarżącego uzyskuje dochód z działalności gospodarczej w kwocie 14.000 zł rocznie. Zobowiązany prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami, którzy uzyskują stałe dochody w postaci świadczeń emerytalnych w kwocie 1.500zł miesięcznie. Zatem, w ocenie organu, brak jest podstaw, by stwierdzić brak majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych należności. Organ zbadał również przesłanki umorzenia należności przewidziane w art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy o Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.) gdzie wskazano, przypadki, w których organ może umorzyć należności, jeśli zobowiązany wykaże, że ze względu stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W ocenie organu, nie występują przesłanki wynikające z powyższego rozporządzenia. Sytuacja skarżącego nie jest drastycznie trudna – małżonka skarżącego osiąga dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a rodzice stałe dochody w postaci świadczeń emerytalnych. Łączny dochód w rodzinie stanowi około 2890 zł miesięcznie. Niezbędne opłaty to około 660 zł miesięcznie. Organ nie uwzględnił okoliczności wskazanej we wniosku, że stan zdrowia córki skarżącego uniemożliwia podjęcie przez niego zatrudnienia i uzyskiwania zatrudnienia. Z jednej strony, Zakład na podstawie przedłożonych dokumentów nie mógł stwierdzić, że córka wymaga stałej opieki, z drugiej strony, biorąc pod uwagę fakt, iż córka uczęszcza do przedszkola, organ nie miał podstaw do stwierdzenia, iż zachodzi przesłanka wynikająca z wskazanego rozporządzenia, bowiem podczas pobytu dziecka w przedszkolu, ojciec dziecka może bez przeszkód wykonywać pracę. Z tych przyczyn wniosek skarżącego nie został uwzględniony. Skarżący za pośrednictwem Oddziału ZUS w O. zwrócił się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie wniosku. Zaskarżonej decyzji zarzucił dowolną ocenę materiału dowodowego. W jego ocenie przesłanki do umorzenia należności określone cytowanymi przepisami prawa występują w niniejszej sprawie. Skarżący podtrzymał swą dotychczasową argumentację. Wniósł również o zawieszenie postępowania egzekucyjnego do czasu załatwienia wniosku o umorzenie należności. Oddział ZUS w O. pismem z dnia 23 września 2008r. wniosek skarżącego o rozłożenie zadłużenia na raty pozostawił bez rozpozna, wobec nie spełnienia przez skarżącego warunków formalnych oznaczonych w piśmie organu z dnia 25 marca 2008r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W toku postępowania materiał dowodowy został uzupełniony m.in. o dokumentację medyczną córki skarżącego oraz o dokumenty bieżących opłat za prąd, wodę, telefon oraz na ubezpieczenie KRUS i OC. Organ drugiej instancji ponownie przytoczył przesłanki warunkujące umorzenie należności. Uznał, że w tej sprawie, w odniesieniu do skarżącego, stan całkowitej nieściągalności nie wystąpił. Skarżący jest bowiem właścicielem nieruchomości oraz gospodarstwa rolnego na których Zakład może ustanowić zabezpieczenie w postaci hipoteki przymusowej. Zatem nie ma podstaw do stwierdzenia braku majątku, którego można dochodzić przedmiotowych należności. Ustalono, że łączny dochód w rodzinie wynosi ok. 3.500zł miesięcznie, a opłaty stałe ok. 600zł. Ustalenia w pozostałym zakresie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez organ pierwszej instancji. Skarżący i jego rodzina nie korzystają z pomocy społecznej; posiadana nieruchomość może być przedmiotem zaspokojenia; córka J. mimo choroby uczęszcza do przedszkola, a żona skarżącego jest na urlopie wychowawczym, co sprawia, że skarżący ma warunki do poszukiwania i wykonywania pracy. Okoliczność niezbędnej opieki nad rodzicami skarżącego nie została udowodniona. Wobec powyższego przesłanek do umorzenia należności nie dostrzeżono. W skardze na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skarżący domagając się jej uchylenia zarzucił, że została wydana z naruszeniem § 3 ust.1 pkt 1 i 3cytowanego rozporządzenia. Skarżący powtórzył dotychczasową argumentację. Podał, że z gospodarstwa rolnego uzyskuje dochód miesięczny w kwocie 223,15 zł, a żona z działalności gospodarczej 1167 zł. Świadczenia emerytalne rodziców wynoszą łącznie 1750 zł, a opłaty stałe w domu 650 zł. Stąd na utrzymanie 7 osób, w tym 3 chorych pozostaje kwota ok. 2800 zł, co daje 400 zł na osobę. W ocenie skarżącego, sytuacja ta jest drastyczna. Podniósł, że otrzymane od rodziców gospodarstwo przekazano mu w zamian za umowę dożywocia, na podstawie, której zobowiązany jest opiekować się rodzicami i nie godzi się obowiązków tych zaniedbać. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 §1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w związku z art. 1 i 3 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - [dalej p.p.s.a], sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę organów administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Stosownie do przepisu art.145 § 1 pkt 1 p.p.s.a, sąd uchyla decyzję, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź gdy stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Sąd w niniejszej sprawie nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji. Na wstępie należy wskazać, że organy ubezpieczeniowe konstruując podstawę faktyczną wydanych w sprawie rozstrzygnięć nie naruszyły przepisów postępowania, w szczególności art. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organy dążąc do ustalenia prawdy obiektywnej dokonały wyczerpującego zebrania materiału dowodowego oraz jego swobodnej oceny. Ocena materiału dowodowego została należycie uzasadniona - zgodnie z wymaganiami wiedzy, doświadczenia i logiki. Zdaniem Sądu, postępowanie zostało przeprowadzone prawidłowo i podjęto wystarczające czynności procesowe zmierzające do ustalenia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych sprawy. Materiał dowodowy - zebrany z udziałem skarżącego – należy ocenić jako kompletny w świetle obowiązujących reguł procesowych. Zaskarżona decyzja spełnia w pełnym zakresie wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Po otrzymaniu wniosku i sprecyzowaniu jego żądań organ pismem z dnia 24 czerwca 2008r. wezwał skarżącego do jego sprecyzowania oraz dostarczenia dowodów na okoliczność sytuacji rodzinnej i majątkowej w tym uzyskiwanych dochodów, ponoszonych wydatków oraz sytuacji osób wchodzących w skład wspólnego gospodarstwa domowego. Organ działając z urzędu wystąpił o udzielenie informacji przez urząd skarbowy oraz organ prowadzący ewidencję gruntów i nieruchomości. Zwrócono się także o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez ośrodek pomocy społecznej. Na podstawie danych i informacji uzyskanych od powyższych instytucji oraz w oparciu o dane i dowody dostarczone przez skarżącego ustalono jego sytuację rodzinną i majątkową. Sąd nie dopatrzył się również naruszenia przepisów prawa materialnego przy podejmowaniu zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca wymienił przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste ,że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia i taki pogląd jest ugruntowany w orzecznictwie sądowym. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone. Na podstawie dokonanej analizy materiału dowodowego organ zasadnie przyjął, iż w stosunku do skarżącego nie została spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności w takim rozumieniu, jakie przewiduje przepis art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., skoro jest on właścicielem nieruchomości oraz gospodarstwa rolnego, które mogą być przedmiotem zaspokojenia wierzyciela. Ta okoliczność nie jest zresztą kwestionowana przez skarżącego. Pozytywne dla skarżącego rozstrzygnięcie nie mogło zostać również oparte o przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy o Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. umożliwia umorzenie zaległych należności z tytułu składek nawet pomimo braku całkowitej ich nieściągalności z tym jednak zastrzeżeniem, iż spełnione zostaną warunki określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Należą do nich: - opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; - zachodzi przypadek poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; - przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Także i w tym przypadku organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku, działając na zasadzie "uznania administracyjnego" umorzenia należności w razie spełnienia przesłanek określonych w powyższych przepisach. Pojęcia użyte w powołanym przepisie są nieostre, co wymaga ich szczególnie wnikliwej oceny w świetle okoliczności konkretnej sprawy. Ocena ta musi być dokonana w oparciu o obiektywne kryteria, zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Analiza wynikających z przedstawionego unormowania przesłanek umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne prowadzi do wniosku, że umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone wyłącznie do sytuacji szczególnych, gdy m. in. ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy losowe oraz uzyskiwanie znikomych przychodów, utrzymanie siebie i rodziny przy jednoczesnym wywiązywaniu się ze zobowiązań wobec ZUS - u, jest realnie niemożliwe. Postępowanie dowodowe przeprowadzone w tej sprawie, wbrew zarzutom skargi, nie dostarczyło jednak danych o występowaniu, którejś z przedstawionych wyżej okoliczności. Organ ustalił - i dał temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia - aktualną na dzień wydania decyzji sytuację majątkową i rodzinną skarżącego, wysokość dochodów oraz wydatków, określając zarazem ogólną kondycję ekonomiczną rodziny skarżącego. Ponadto organ zajął stanowisko, co do konieczności sprawowania opieki nad córką i rodzicami, które w ocenie skarżącego, pozbawiało go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie Sądu, organ na podstawie dokonanej analizy materiału dowodowego zasadnie przyjął, iż nie wystąpił żaden z przypadków opisanych w § 3 rozporządzenia. Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy, spłata zadłużenia nie pozbawi skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jak ustalono, łączny dochód w rodzinie wynosi ok. 3.500 zł miesięcznie, a opłaty stałe ok. 600 zł. Skarżący jest właścicielem nieruchomości oraz gospodarstwa rolnego. Te okoliczności pozwalają przyjąć, iż twierdzenie organu, że sytuacja majątkowa dłużnika nie jest drastyczna – nie narusza swobodnej oceny dowodów. Z kolei konieczność sprawowania opieki nad chorym dzieckiem i rodzicami, w kontekście regulacji zawartej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego, oceniana być może jedynie w odniesieniu do ewentualnego pozbawienia z tej przyczyny możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności. Zdaniem Sądu, organ trafnie ocenił, iż w sprawie nie występuje sytuacja zmuszająca dłużnika do sprawowania stałej opieki nad chorym dzieckiem, co pozbawiałoby skarżącego szans podjęcia pracy i uzyskiwania wynagrodzenia, skoro małoletnia córka skarżącego uczęszcza do przedszkola, a żona skarżącego przebywa na urlopie wychowawczym. Również w sprawie nie przedstawiono dowodów świadczących o tym, iż rodzice skarżącego wymagają stałej opieki. Z tych przyczyn nie mógł on skorzystać z umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, tym bardziej, że organ ubezpieczeniowy musi mieć także na uwadze interes publiczny, a więc i to, że to właśnie względy społeczne wymagają, ażeby należności z tytułu składek na ubezpieczenie były realizowane terminowo i w przypisanej prawem wysokości, a zobowiązany do ich uiszczenia pochopnie nie był z nich zwalniany. Zwłaszcza, że umorzenie należności miałoby wpływ na przyszły wymiar świadczeń wypłacanych przez ZUS. Na zakończenie, jeszcze raz należy podkreślić, że decyzja wydana w niniejszej sprawie ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że wybór skutku prawnego wyprowadzonego ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie leży w gestii organu administracyjnego. Gdy tylko więc organ swoją decyzję należycie uzasadni i przy jej podejmowaniu nie naruszy przepisów, to Sąd nie ma podstaw, by tak podjętej decyzji odmówić waloru legalności. Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił zatem argumentację Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w oparciu o przepis art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł o jej oddaleniu.