I SA/Op 376/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. M. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 23 października 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie: Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 14 kwietnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. ZASADNINIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23.10.2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił J. M. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zaznaczono, że rozpoznawany wniosek jest drugim wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W wyniku pierwszego wniosku skarżącego z 26.09.2016 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanowieniem referendarza sądowego z dnia 8.11.2016 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postanowieniem dnia 8.02.2017 r. WSA w Opolu odrzucił sprzeciw od postanowienia referendarza z uwagi na uchybienie terminu do jego wniesienia. Z kolei postanowieniem z dnia 31.05.2017 r., sygn. akt II FZ 281/17 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na ww. postanowienie o odrzuceniu sprzeciwu. W związku z powyższym postanowienie referendarza, na mocy art. 259 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369) - zwanej dalej p.p.s.a., uzyskało skutki prawomocnego orzeczenia sądu. Ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji i informacji wynikało, że w pierwotnie złożonym wniosku skarżący odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że jest współwłaścicielem domu mieszkalnego o powierzchni [...] m² (1/8 udziału) oraz lokalu mieszkalnego (1/2 udziału w lokalu, w którym zamieszkuje obecnie jego była żona wraz z córką) oraz, że nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów (jest zarejestrowany jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku), nie posiada oszczędności. Jednocześnie wskazał, że choć stale płacił i nadal płaci alimenty (które wynoszą 1000 zł miesięcznie), to "komornik wylicza zadłużenie na kilkanaście tysięcy złotych". W związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym zajęto mu konto bankowe. Na koszty bieżącego utrzymania przeznacza kilkaset złotych miesięcznie. Analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy uznał, że były one niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej, w związku z czym w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący został wezwany do przekazania: - pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych w skali miesiąca przez niego na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów leczenia, ogrzewania domu, zapłaty podatków, zakupu wody, gazu i energii elektrycznej, zakupu wyżywienia, ubrania, środków czystości, higieny i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz z dowodami, - pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan, - szczegółowej pisemnej informacji odnośnie źródeł finansowych umożliwiających mu pokrycie ponoszonych koszów (w szczególności pouczono, że należy przekazać informację odnośnie źródeł finansowania wykazanych kosztów utrzymania; w przypadku, gdy nie jest w stanie sam pokryć wykazanych wydatków zażądano szczegółowego opisu rodzaju i wysokości pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie, np. rodzinę pozostającą poza wspólnym gospodarstwem domowym bądź osoby z sąsiedztwa) wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi prawdziwość informacji w tym zakresie, - stosownych zaświadczeń z urzędu pracy, z których wynikałoby, iż jest on osobą posiadającą status bezrobotnego, - szczegółowej informacji na temat działań podejmowanych przez niego w celu aktywizacji zawodowej zgodnie z posiadanym wykształceniem lub wyuczonym w przeszłości zawodem wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje, - kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2015 r. (PIT), - kserokopii wyciągów i odpisów z jego kont i lokat bankowych za ostatnie 3 miesiące. W odpowiedzi skarżący przedłożył pismo (sporządzone 24.10.2016 r.), w którym wskazał, że "od wielu lat nie uzyskuje żadnych dochodów" (w związku z czym nie składa zeznania podatkowego PIT), zaś jego miesięczne koszty utrzymania wynoszą około 700 zł, na którą to kwotę składają się wydatki w wysokości: 150 zł za energię elektryczną, 25 zł za wodę, ok. 18 zł – podatki, 400 zł za żywność i ok. 110 zł na pozostałe wydatki (m.in. odzież, środki czystości). Odnośnie źródła pokrycia ww. wydatków skarżący wskazał, że "w wyniku rozliczeń, etiologii których nie może ujawnić, otrzymuje z dołu zwrot poniesionych wydatków". Nie korzysta z pomocy społecznej, gdyż nie pozwala mu na to ambicja. Nie może przedstawić wyciągów czy odpisów z kont bankowych, ponieważ konta bankowe skarżącego zostały zajęte i zablokowane przez komornika sądowego. Jednocześnie wskazał, iż dalsze wyjaśnienia odnośnie swojej sytuacji materialnej są zbędne. Przedłożył zaświadczenie Powiatowego Urzędu Pracy w [...] z dnia 21.10.2016 r., z którego wynikało, że skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna od dnia 14.10.2008 r. do nadal. Od dnia 16.04.2009 r. nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w ww. postanowieniu z dnia 8.11.2016 r. powołano się na to, że wnioskodawca nie wywiązał się z obowiązku pełnego i rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jego sytuacją majątkową i finansową. Skarżący nie ujawnił źródeł swojego utrzymania jak i nie wykazał w pełni i tym samym nie udokumentował wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie. Nie przekazał również wyciągów z posiadanych przez siebie rachunków bankowych. Takie okoliczności wskazywały na brak współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, co musiało skutkować odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozpoznając obecnie złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zaskarżonym postanowieniu z dnia 23.10.2017 r. referendarz sądowy wskazał, że we kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z dnia 3.10.2017 r. skarżący oświadczył, że wszystkie istotne fakty zostały już poprzednio opisane, i podał, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że jest współwłaścicielem domu mieszkalnego o powierzchni [...] m² (1/8 udziału), lokalu mieszkalnego (1/2 udziału w lokalu) i nieruchomości rolnej o powierzchni [...] arów (1/8 działki gruntu), ponosi koszty związane ze świadczeniem alimentacyjnym w wysokości 700 zł i bieżącym utrzymaniem również w wysokości 700 zł nie uzyskując przy tym jakichkolwiek dochodów. Na skutek działań byłej żony obecnie prowadzone są wobec niego dwa postępowania egzekucyjne na kwotę co najmniej kilkudziesięciu tysięcy złotych. Referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu odwołał się do treści przepisów art. 170 p.p.s.a. oraz art. 165 p.p.s.a. i wskazał, że złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje do dokonania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. W takim przypadku rolą Sądu jest zbadanie, czy skarżący powołał (jak i odpowiednio udokumentował) nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza sądowego w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wykazał, aby doszło do zmiany okoliczności w powyższym rozumieniu, nie przedstawił żadnych nowych, popartych jakimikolwiek wiarygodnymi dowodami, okoliczności, które wpływałyby na odmienną ocenę jego sytuacji z punktu widzenia przesłanek przewidzianych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Z przekazanych obecnie informacji wynikało, iż skarżący w dalszym ciągu sam prowadzi gospodarstwo domowe, zaś jego stan majątkowy został nawet powiększony o udział w nieruchomości rolnej o powierzchni [...] arów. Co więcej, w uzasadnieniu prawomocnego postanowienia stwierdzono, iż zasadniczą przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy było przedstawienie przez skarżącego w sposób wybiórczy, niepełny i niespójny swojej sytuacji finansowej oraz niezastosowanie się do żądania jej wyjaśnienia i udokumentowania. Skarżący natomiast nadal nie wyjaśnił kwestii źródeł finansowania ponoszonych co miesiąc wydatków. We wniesionym sprzeciwie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podniósł, że jego sytuacja materialna i rodzinna jest tego rodzaju, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jego sytuacja materialna uległa nawet pogorszeniu z uwagi na kolejne postępowanie egzekucyjne. Wskazał ponownie, że od października 2008 r. zarejestrowany jest jako bezrobotny, a od 1.02.2016 r. ma zablokowane konta bankowe. Odnośnie 1/8 udziału w działce rolnej, podał, że nabył go na podstawie dziedziczenia wiele lat temu, nie uzyskując z tego tytułu żadnych dochodów, a jego udział został formalnie ujawniony dopiero w ostatnim czasie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 259 § 1 p.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, co w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w przypadku osoby fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy, jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Z konstrukcji powołanego powyżej przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona, zatem powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Jak trafnie zwrócił też uwagę referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, z uwagi na to, że strona złożyła ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien być on rozpoznany w świetle unormowań zawartych w art. 165 p.p.s.a. zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zmiana zapadłego uprzednio postanowienia dokonywana w trybie art. 165 p.p.s.a. może nastąpić wówczas, gdy strona powoła się na nowe okoliczności, nieistniejące w dacie wydania tego postanowienia, które zarazem mogą być uznane za na tyle istotne, że uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści niż to, które wcześniej zostało wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego tyczącego się sytuacji finansowej strony skarżącej sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6.06.2013 r., sygn. akt I FZ 130/13). Z informacji podanych w obecnie złożonym wniosku wynika, że skarżący sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że jest współwłaścicielem domu mieszkalnego o powierzchni [...] m² (1/8 udziału), lokalu mieszkalnego (1/2 udziału w lokalu) i nieruchomości rolnej o powierzchni [...] arów (1/8 działki gruntu), ponosi koszty związane ze świadczeniem alimentacyjnym w wysokości 700 zł i bieżącym utrzymaniem również w wysokości 700 zł. Na skutek działań byłej żony obecnie prowadzone są wobec niego dwa postępowania egzekucyjne na kwotę co najmniej kilkudziesięciu tysięcy złotych. Skarżący nadal nie ujawnił źródła finansowania ponoszonych wydatków na utrzymanie. Analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dalszych informacji i dokumentów należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał by okoliczności sprawy w zakresie jego sytuacji materialnej uległy takiej zmianie, która uzasadniałby odstąpienie od stanowiska wyrażonego w prawomocnym postanowieniu i przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca w zasadniczej części powtórzył bowiem argumentację zamieszczoną w pierwotnym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, wnioskodawca ponownie nie wyjaśnił w pełni swojej sytuacji materialnej, ograniczając się do składania oświadczeń o braku możliwości poniesienia kosztów sądowych w sprawie, co nie zostało jednak poparte obiektywnymi, weryfikowalnymi dowodami. Tymczasem, wnioskodawca był informowany o konieczności współpracy z Sądem i o tym, że brak tej współpracy uniemożliwi ocenę sytuacji materialnej strony i przyznanie mu prawa pomocy. Mimo to skarżący nadal nie ujawnił źródła finansowania ponoszonych wydatków. Okoliczności związanych z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym skarżący w żaden sposób nie udokumentował (np. poprzez przedłożenie kserokopii zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego). Brak pełnych danych odnośnie sytuacji materialnej strony, pozwalających na kompleksową ocenę wniosku, wyklucza przyznanie prawa pomocy. Reasumując stwierdzić należy, że powołane przez stronę okoliczności były już przedmiotem rozważań w ramach toczącego się wcześniej postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Skarżący nie podważył natomiast w żaden sposób, również na etapie obecnie toczącego się postępowania okoliczności, które zadecydowały o odmowie przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie. W świetle powyższego Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia sprzeciwu. Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.