I SA/Op 39/16

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak, po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 10 listopada 2015 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub przychodów ze źródeł nieujawnionych, postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi M. S. (dalej jako skarżący) jest decyzja Dyrektora Izby Celnej w Opolu z dnia 10 listopada 2015 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów lub przychodów ze źródeł nieujawnionych. Wartość przedmiotu sporu opiewa na kwotę 569.205 zł. W związku z tym skarżący na etapie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zobowiązany jest - zgodnie z postanowieniami § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) – do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 5.693 zł. Na dalsze koszty w przedmiotowej sprawie składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 2.847 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W dniu 23 marca 2016 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz.270) - zwanej dalej p.p.s.a. Przedmiotowym wnioskiem skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych ze względu na "na obecną sytuację finansową" (dochody roczne na poziomie 180.500 zł, nieuwzględniające "tej części kosztów, które nie stanowią kosztów uzyskania przychodów", dodatkowo obciążone spłatą rat leasingowych, których również część "nie stanowi kosztów podatkowych"). Skarżący przy opisie swojej sytuacji finansowej powołał się również na "zapłaconą karną akcyzę" oraz na spłacane przez niego raty kapitałowe kredytów. Jednocześnie oświadczył, że w ramach gospodarstwa domowego, w którym pozostaje wspólnie z dwiema córkami, uzyskiwane są dochody miesięcznie w wysokości 2.500 zł (jako średnia rocznych dochodów uzyskiwanych z prowadzenia działalności gospodarczej w wysokości 30.000 zł), które obciążają koszty bieżącego utrzymania w tej samej kwocie (opłaty eksploatacyjne z tytułu utrzymania domu - 1.000 zł, koszty utrzymania dwóch małoletnich dzieci – 1.000 zł, koszty "żywności i ubrania, lekarstw itp. – 500 zł). Poza tym skarżący wskazał, że posiada majątek w postaci domu mieszkalnego posadowionego w [...] na działce o powierzchni [...] ara (o wartości około 1.000.000 zł), nieruchomości położonej w [...] "o charakterze grunty rolne zabudowane, o wartości 1 mln zł" (obciążonej na rzecz A S.A.), nieruchomości gruntowej zlokalizowanej w [...] o wartości około 200.000 zł, udziałów o wartości 50.000 zł, oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym w wysokości 1.923,20 zł oraz środków trwałych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą o wartości około 300.000 zł (takich jak samochody służące do transportu osób, przyczepy i "inny sprzęt logistyczno-budowlany"). Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wskazać, iż instytucja prawa pomocy przewiduje dla skarżącego możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.). Przewidywana możliwość ubiegania się przez skarżącego o prawo pomocy w zakresie częściowym uwarunkowana jest spełnieniem przesłanki określonej w art. 246 § 1, pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). W tym kontekście należy wskazać, że oceniana jest zasadność wniosku w dwóch aspektach – z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś z uwzględnieniem jej możliwości finansowych (por. postanowienie NSA z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.). Nadto należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi wówczas sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji finansowej i majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Referendarz sądowy analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy uznał, iż były one niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W związku z czym pismem z 7 kwietnia 2016 r. skarżący został wezwany do przekazania w terminie 10 dni od dnia otrzymania wezwania: • szczegółowej pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych przez niego i rodzinę w skali miesiąca na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania domu mieszkalnego, zakupu wyżywienia, energii elektrycznej, ubrania, środków czystości, higieny i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów, • pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan • kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych przez niego w latach 2014 i 2015 (PIT), • kserokopii deklaracji podatkowych składanych przez niego dla celów opodatkowania działalności gospodarczej podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT-5) oraz podatkiem od towarów i usług (VAT-7) za miesiące listopad, grudzień 2015 r. oraz styczeń, luty i marzec 2016 r., • szczegółowej informacji na temat pożytków uzyskiwanych z tytułu posiadania nieruchomości rolnej położonej w [...] oraz nieruchomości gruntowej usytuowanej [...] wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje, • kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi skarżący przedłożył pismo (sporządzone w dniu 2 maja 2016 r.), w którym wskazał, że z gruntów rolnych usytuowanych w [...] i [...] nie uzyskuje jakichkolwiek pożytków, oraz że w okresie od stycznia do marca 2016 r. poniósł stratę w prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 197.500 zł. Do wymienionego pisma skarżący załączył zestawienie miesięcznych kosztów dotyczących: zakupu żywności (stanowiących wielkość rzędu 1.200 zł), utrzymania domu mieszkalnego (opiewających na kwotę 2.163,84 zł, a związanych z opłatą za wywóz śmieci, ubezpieczeniem i podatkiem od nieruchomości oraz zakupem gazu, energii elektrycznej i wody), remontu i modernizacji domu (określonych na kwotę 300 zł, a związanych pracami ogrodowymi, drobnymi remontami, itp.), zakupu zabawek i książeczek dla dzieci (w kwocie 250 zł), wypoczynku i rekreacji (w kwocie 460 zł), wyposażenia mieszkania (oszacowanych na kwotę 250 zł miesięcznie, a wykazanych jako zakup mebli, sprzętu komputerowego, artykułów AGD i RTV), zapłaconych alimentów i przekazanych darowizn i datków (łącznie w kwocie 2.040 zł). W załączeniu do wymienionego pisma skarżący przekazał również kserokopie: deklaracji podatkowych VAT-7 za okres od stycznia do marca 2016 r., zeznania o wysokości dochodów (PIT36L) osiągniętych w 2015 r., potwierdzenia zapłaty alimentów, wezwania do zapłaty składki ubezpieczeniowej, faktur dotyczących zakupu energii elektrycznej i gazu, płatności odsetek od umów pożyczek, płatności za zużytą wodę, odprowadzenie ścieków i gospodarowanie odpadami, W ocenie referendarza, dokonanej w oparciu o informacje wynikające zarówno z wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i z dostarczonych dodatkowo dokumentów, nieuzasadnionym byłoby zastosowanie wobec skarżącego instytucji w swej istocie przeznaczonych dla ludzi ubogich jakim jest instytucja prawa pomocy. W pierwszym rzędzie należy wskazać, iż skarżący nie zastosował się w pełni do wezwania tut. Sądu, gdyż nie przedłożył wyciągów z kont i lokat bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy jak też kserokopii deklaracji podatkowych składanych przez niego dla celów opodatkowania działalności gospodarczej podatkiem od towarów i usług (VAT-7) za miesiące listopad i grudzień 2015 r. Okoliczność ta wskazuje na brak pełnego współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 NSA podkreślił, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (dostępne na stronie internetowej http:// orzeczenia.nsa.gov.pl ). Wobec powyższego ocenę sytuacji skarżącego należało oprzeć na informacjach zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz danych wynikających tylko z tych dokumentów, które zostały przez niego przekazane. W wyniku analizy przekazanych informacji i danych referendarz sądowy uznał, że nie ma podstaw do zastosowania wobec skarżącego instytucji w swej istocie przeznaczonych dla ludzi ubogich jakim jest instytucja prawa pomocy. Na ich podstawie ustalono bowiem, iż potencjał finansowy skarżącego umożliwia mu realizację obowiązku związanego z opłaceniem wymaganych kosztów sądowych. Otóż jak ustalono na podstawie przekazanych kopii zeznania podatkowego PIT-36L za 2015 r. oraz deklaracji podatkowych VAT-7 za okres od stycznia do marca 2016 r. skarżący posiada znaczny potencjał do gromadzenia środków finansowych w sposób ciągły, przejawiający się w postaci uzyskiwanych przychodów. Dla oceny zasadności wniosku ta okoliczność posiada większe znaczenie niż dochody czy też szeroko pojęta płynność finansowa firmy bądź jej rentowność. O potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lipca 2014 r., I FZ 239/14; dostępne pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl).. Badając tę okoliczność, na podstawie wymienionych dokumentów, ustalono, że w 2015 r. skarżący uzyskał przychody w wysokości 2.947.800,15 zł, zaś ostatnim okresie, tj. w miesiącach styczeń, luty i marzec 2016 r. z tytułu sprzedanych towarów i usług pozyskał środki finansowe w wysokości 755.105 zł. Zatem porównując wielkość kosztów sądowych związanych z wpisem od skargi wymaganych w przedmiotowej sprawie (jak wskazano na wstępie uzasadnienia kwota wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 5.693 zł) ze skalą środków finansowych, którymi obraca (2.947.800,15 zł w 2015 r., 755.105 zł we wskazanym wyżej okresie, z czego tylko w ostatnim wykazanym miesiącu, tj. marcu 2016 r., skarżący pozyskał zasoby finansowe ze sprzedaży towarów i usług w wysokości 168.673 zł, opłacając podatek z tego tytułu w kwocie 32.091 zł), nie sposób przyjąć, iż nie jest on w stanie dokonać zapłaty tych kosztów sądowych. Za uwzględnieniem wniosku również nie może przemawiać okoliczność obsługi kredytów. W tym względzie należy bowiem podkreślić, iż w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym jest by skarżący w ramach posiadanych środków finansowych (jak wskazano wyżej wielokrotnie przekraczających wielkość kosztów sądowych) preferencyjnie traktował zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Ponadto należy wskazać, iż uzyskanie kredytu bankowego wiąże się z uzyskaniem wysokiej zdolności kredytowej, czyli zdolności do terminowej spłaty zadłużenia. W związku z tym uzyskanie przez skarżącego w instytucjach bankowych zdolności do regulowania zobowiązań wynikłych z udzielanych kredytów czy też pożyczek, które przekraczają zobowiązania związane z kosztami postępowania sądowego w niniejszej sprawie, oznacza, że zapłata kosztów sądowych mieści się również w jego możliwościach finansowych. Dbałość o regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza bowiem konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnych (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ499/11; LEX nr 1103914). W innym orzeczeniu NSA zaznaczył, iż "aby uzyskać, a następnie spłacać kredyt, należy uprzednio wykazać zdolność kredytową, czyli zdolność do terminowej spłaty zadłużenia wraz z towarzyszącymi mu kosztami dodatkowymi. Trudno, aby ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie miał zabezpieczonych innych należności związanych z utrzymaniem rodziny czy z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym ewentualnych kosztów postępowania skoro wcześniej wykazał odpowiednie zabezpieczenia wobec banku." Zatem pomimo pozyskiwania co miesiąc znacznych zasobów pieniężnych z prowadzonej działalności gospodarczej skarżący nie podjął bowiem jakiejkolwiek próby uregulowania zobowiązania dotyczącego kosztów sądowych. Tym samym nasuwa się uwaga, iż skarżący, zamiast podjąć działania w celu realizacji obowiązku zapłaty wymaganych kosztów sądowych (ku czemu, jak wskazano, miał wiele okazji jak też możliwości), poczynił jedynie znaczne starania aby odniesiono wrażenie, że z tego obowiązku winien być zwolniony, oczekując tym samym, że koszty te pokryje Skarb Państwa, stawiając zarazem siebie w uprzywilejowanej pozycji wobec innych podatników. Nadto porównując wykazane w załączonym zestawieniu dochody i koszty gospodarstwa domowego skarżącego, referendarz także nie znalazł podstaw do zastosowania wobec niego instytucji prawa pomocy. Z zestawienia tego wynika bowiem, iż w 2015 r. dochody skarżącego z prowadzonej działalności, po uwzględnieniu zapłaty zaliczek na podatek dochodowy, składek ZUS i składek zdrowotnych, uzyskał dochody w wysokości 136.215 zł (co wskazuje na miesięczne dochody w kwocie średnio 11.351,25 zł). Jednocześnie, po analizie wykazanych kosztów, ustalono, że skarżący poniósł wydatki należące do kategorii kosztów utrzymania koniecznego w wysokości 3.363,84 zł (za takie uznano bowiem wydatki dotyczące zakupu żywności w wysokości 1.200 zł oraz wydatki związane z szeroko rozumianym utrzymaniem domu mieszkalnego w kwocie 2.163,84 zł, tj. z opłatą za wywóz śmieci, ubezpieczeniem, podatkiem od nieruchomości, zakupem gazu, energii elektrycznej i wody). W orzecznictwie (Zob. postanowienie NSA z 20 czerwca 2006 r., I OZ 805/06, niepubl.; postanowienie NSA z 17 czerwca 2008 r., II FZ 178/08, CBOSA; postanowienie WSA w Olsztynie z 10 lipca 2008 r., I SA/OI 238/08,CBOSA.) przyjmuje się bowiem, że do kategorii wydatków "utrzymania koniecznego", których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należą: wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność i mieszkanie, odzież, środki czystości, a w przypadku osób chorych – wydatki na wizyty lekarskie, zabiegi i lekarstwa. Przy czym, jak zauważa się, wydatki te należy odnieść do kosztów minimalnych w skali kraju, a nie kosztów, jakie ponosi dana rodzina (postanowienie NSA z 28 grudnia 2004 r., FZ 507/04, CBOSA.). Zatem nawet gdy w rozliczeniu uwzględnione zostałyby koszty związane z zapłatą alimentów w wysokości 2.000 zł skarżący z tytułu uzyskiwanych dochodów posiadał również możliwości realizacji zobowiązania wynikającego z kosztów sądowych wymaganych w przedmiotowej sprawie. Ponadto posiadanie przez skarżącego znacznego majątku wykazanego w urzędowym formularzu PPF w postaci domu mieszkalnego, nieruchomości gruntowej i rolnej położonych w [...] i [...], udziałów i zasobów pieniężnych, w ocenie referendarza, świadczy o znacznym potencjale finansowym skarżącego, dającym możliwości uregulowania wymaganych kosztów sądowych. W tym kontekście należy wskazać postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 lipca 2004 r. (FZ 131/04, niepubl.), w którym stwierdzono, że " posiadanie majątku w zasadzie wyłącza możliwość zwolnienia od kosztów, skoro istnieje możliwość jego obciążenia". Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania prawa pomocy.