I SA/Op 401/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak po rozpoznaniu w dniu 7 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 stycznia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu IV raty podatku rolnego za 2012 r., p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi P. S. (dalej jako skarżący) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 stycznia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu IV raty podatku rolnego za 2012 r. W związku z tym skarżący na etapie wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu zobowiązany jest - zgodnie z postanowieniami § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) – do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 500 zł. Na dalsze koszty jakie mogą mieć miejsce w przedmiotowej sprawie składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku – stosownie do zapisów § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) - w kwocie 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 250 zł (§ 3 rozporządzenia w sprawie wysokości oraz szczególnych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W dniu 27 sierpnia 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynął wniosek skarżącego (sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270] - zwanej dalej p.p.s.a.), w którym zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, iż w związku z wydatkami ponoszonymi na leczenie, prace polowe w gospodarstwie rolnym, utrzymanie domu wraz budynkami gospodarczymi oraz na opłacenie pracownika i składek na rzecz KRUS nie jest w stanie dokonać zapłaty wymaganych kosztów sądowych. W dalszej części wniosku skarżący oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że posiada dom mieszkalny o powierzchni 87 m², nieruchomość rolną o powierzchni 17,034 ha, zabudowania gospodarcze i sprzęt rolniczy (stodoła, szopa, obora budynek inwentarski, ciągnik rolniczy, przyczepa, wywrotka trójstronna, agregat uprawowy podorywkowy, opryskiwacz polowy), oraz że miesięczne dochody z gospodarstwa rolnego opiewają na kwotę 2.000 zł. Skarżący zaznaczył również, iż otrzymał środki finansowe z Agencji Rolnej i Modernizacji Rolnictwa w kwocie 18.000 zł. Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wskazać, iż instytucja prawa pomocy przewiduje dla skarżącego możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.). Zatem wniosek skarżącego dotyczący prawa pomocy w całości należy rozpatrywać w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1, pkt 1 i 2 p.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 1 p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, iż prawo pomocy w tym zakresie winno być stosowane do osób, które wykażą, że żyją w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Natomiast przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1, pkt 2 p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Będzie więc dotyczyć osób charakteryzujących się ubóstwem w takim stopniu, że zapłata kosztów sądowych w określonej wysokości mogłaby spowodować utratę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencji tych osób oraz ich rodzin. Powyższe oznacza jednocześnie, że przy rozpatrywaniu wniosku o prawo pomocy winno się uwzględniać, z jednej strony wysokość obciążeń finansowych jakie strona jest zobowiązana ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś strony jej możliwości finansowe. Zatem instytucja prawa pomocy może być zastosowana wobec wnioskodawcy jedynie w sytuacjach szczególnych. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z kolei w innym postanowieniu NSA (postanowienie z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8) stwierdził, iż "udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe." Przy czym wymaga podkreślenia, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Referendarz sądowy analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy uznał, iż były one niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W związku z czym pismem z 7 września 2015 r. skarżący został wezwany do przekazania w terminie 10 dni od dnia otrzymania wezwania: - pisemnej informacji na temat ponoszonych przez niego w skali miesiąca kosztów na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania domu mieszkalnego, zakupu wyżywienia i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów, - pisemnej informacji na temat wysokości kosztów, ponoszonych miesięcznie przez niego na leczenie wraz z dowodami potwierdzającymi informację w tym zakresie, - pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan, - pisemnej informacji na temat przychodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego oraz informacji odnośnie innych źródeł dochodów, które umożliwiają pokrycie ponoszonych wydatków na utrzymanie, leczenie spłatę kredytu, a także wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i wynagrodzeniem pracownika, - informacji dotyczącej sytuacji pracownika (tj. czy pracownik zamieszkuje u skarżącego, a jeżeli tak to czy z racji jego pobytu skarżący pobiera wynagrodzenie z tytułu najmu), - kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przedłożył: zestawienie kosztów utrzymania z paragonami fiskalnymi, zestawienie kosztów leczenia za okres od 17 czerwca do 18 września 2015 r. z fakturami i paragonami fiskalnymi, zestawienie pozostałych wydatków wraz z fakturami i dowodami wpłaty, a związanych m.in. z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (tj. zakup paliwa, nawozów, nasion, części do maszyn, itp.), obsługą kredytów, zapłatą podatku rolnego i podatku od nieruchomości, opłatą składek przekazywanych na KRUS, zestawienie przychodów wraz z odpowiednimi dokumentami, umowę kredytu inwestycyjnego i krótkoterminowego. W ocenie referendarza, dokonanej w oparciu o informacje wynikające zarówno z wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i z dostarczonych dodatkowo dowodów, nie ma podstaw do zastosowania wobec skarżącego instytucji prawa pomocy jako instytucji przeznaczonych dla ludzi ubogich, a szczególności prawa pomocy w zakresie całkowitym, które, jak wskazano wyżej, może być skierowane osób żyjących w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Na podstawie przedłożonych oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przekazanych dodatkowo dokumentów ustalono bowiem, iż skarżący z prowadzenia gospodarstwa rolnego w ostatnim okresie osiągnął przychody w łącznej wysokości 28.182,12 zł (dopłata z Agencji Rolnej i Modernizacji Rolnictwa w [...] w wysokości 18.000 zł, sprzedaż żywca w kwocie 10.182,12 zł). Ponadto z przedłożonego zestawienia wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego wynika, iż skarżący poniósł koszty związane z najmem kombajnu zbożowego w celu zebrania plonów. Tym samym należy przyjąć, iż skarżący zgromadził zasoby umożliwiające mu pozyskanie środków finansowych ze sprzedaży zebranych plonów. Zatem tego rodzaju okoliczność, która świadczy o większym od wykazanego potencjale finansowym skarżącego, również należy brać pod uwagę przy ocenie jego sytuacji z punktu widzenia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Jednocześnie na podstawie przekazanych zestawień kosztów i załączonych do nich paragonów i faktur ustalono, że miesięczne koszty związane z zakupem żywności i lekarstw w przypadku skarżącego wynoszą około 926,50 zł (żywność – 698,21 zł, koszty zakupu lekarstw w okresie od 17 czerwca do 18 września 2015 r. – 684,83 zł zostały podzielone przez trzy miesiące). Z kolei poniesione na przestrzeni roku pozostałe koszty, a mające związek z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (m.in. zakup paliwa, nawozów, nasion, części do maszyn, itp.), obsługą kredytów, podatku rolnego i od nieruchomości, zapłatą składek przekazywanych na KRUS, w świetle przekazanych zestawień udokumentowanych dowodami źródłowymi, opiewają na kwotę 14.834,56 zł (w rozliczeniu tym nie uwzględniono kwot związanych z zadłużeniem z tytułu kredytów, gdyż nie dotyczą kosztów faktycznie poniesionych). W przypadku obsługi kredytu bankowego należy podkreślić, iż w strukturze wydatków koszty związane z uregulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, w tym zobowiązań kredytowych, w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Niedopuszczalnym jest by strona skarżąca w ramach posiadanych środków finansowych preferencyjnie traktowała zobowiązania prywatnoprawne uznając, że koszty sądowe powinien kredytować Skarb Państwa. Ponadto należy wskazać, iż uzyskanie kredytu bankowego wiąże się z uzyskaniem wysokiej zdolności kredytowej, czyli zdolności do terminowej spłaty zadłużenia. W związku z tym uzyskanie przez skarżącego w instytucjach bankowych zdolności do regulowania zobowiązań wynikłych z udzielanych kredytów, które przekraczają zobowiązania związane z kosztami postępowania sądowego w niniejszej sprawie (dotyczy to szczególnie kredytu uzyskanego 19 sierpnia 2015 r., a więc w okresie kiedy w związku z wezwaniem do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500 zł skarżący miał świadomość wymagalności kosztów sądowych związanych z tym wpisem), oznacza, że zapłata kosztów sądowych mieści się również w jego możliwościach finansowych. Dbałość o regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza bowiem konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnych (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ499/11; LEX nr 1103914). W innym orzeczeniu NSA zaznaczył, iż "aby uzyskać, a następnie spłacać kredyt, należy uprzednio wykazać zdolność kredytową, czyli zdolność do terminowej spłaty zadłużenia wraz z towarzyszącymi mu kosztami dodatkowymi. Trudno, aby ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie miał zabezpieczonych innych należności związanych z utrzymaniem rodziny czy z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym ewentualnych kosztów postępowania skoro wcześniej wykazał odpowiednie zabezpieczenia wobec banku." Na marginesie odnośnie wniosku w zakresie ustanowienia radcy prawnego należy dodatkowo wskazać, że brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącego możliwości dochodzenia swoich praw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu. Skarżący bowiem nie jest zobligowany do ponoszenia kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika aby jego skarga mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Sąd w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Poza tym należy wskazać, iż skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu oraz może ustanowić swoim pełnomocnikiem osoby bliskie np. rodzeństwo lub zstępnych (art. 35 § 1 p.p.s.a.). Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania prawa pomocy.