I SA/Op 413/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, z dnia 22 lutego 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. C. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 24 sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 22 lutego 2018 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku P. C. (dalej określanego jako: skarżący, strona) o zwolnienie od kosztów sądowych (obejmujących na obecnym etapie sprawy wpis należny od skargi w kwocie 2.000 zł), odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącego spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej jako: "P.p.s.a.". Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżący pozostaje w gospodarstwie domowym wspólnie z żoną i córką, prowadzi działalność gospodarczą, z której nie uzyskuje dochodów, posiada majątek w postaci dwóch samochodów ([...] i [...], poddane egzekucji) oraz wierzytelności na łączną kwotę 182.650,04 zł, podlega egzekucji pieniężnej. Skarżący wskazał też na dochody swej żony ze stosunku pracy w wysokości 2.000 zł netto i na ponoszone miesięcznie koszty związane z obsługą raty kredytu w kwocie 4.600 zł a także opłaty związane z utrzymaniem mieszkania w kwocie 500 zł. W załączeniu do wniosku przekazał kserokopie zawiadomień zajęciu wierzytelności, o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego oraz o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. Dodatkowo, na wezwanie referendarza w trybie art. 255 P.p.s.a., skarżący wyjaśnił (w piśmie z dnia 24 stycznia 2018 r.), że zakończono względem niego postępowanie zabezpieczające wobec wyczerpania zabezpieczenia na kwotę ponad 230.000 zł, że na mocy decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nysie należność w wysokości 584.762,95 zł została rozłożona na 59 rat po około 10.000 zł, że z dniem 31 grudnia 2017 r. zakończył prowadzenie działalności gospodarczej, że ponosi miesięczne koszty związane z wyżywieniem w wysokości 960 zł, ze spłatą kredytów w kwocie 6.503 zł, utrzymaniem mieszkania w wysokości 547,70 zł i zakupem środków czystości i lekarstw w wysokości 300 zł, oraz że w 2017 r. osiągnął dochód w wysokości 58.500 zł. Do pisma pełnomocnik załączył kopie następujących dokumentów: umowy majątkowej małżeńskiej, odpowiedzi na wniosek w sprawie o zabezpieczenie, wypisu z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, faktur dotyczących zakupu gazu i energii elektrycznej, wezwania do zapłaty za zużytą wodę i odprowadzenie ścieków, dokumentacji medycznej, zeznania o wysokości dochodów (PIT36L) osiągniętych przez skarżącego w 2016 r., deklaracji podatkowej VAT-7 za III kwartał 2017 r., wyciągów z rachunku bankowego skarżącego. Dokonując oceny zasadności wniosku strony, referendarz uznał że przedstawione przez stronę okoliczności i dowody nie potwierdzają spełnienia przesłanek, uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Referendarz podkreślił, że skarżący do końca 2017 r. funkcjonował w profesjonalnym obrocie gospodarczym, a działalność prowadzona była w znacznym rozmiarze. Na podstawie przedłożonych deklaracji podatkowych referendarz ustalił, że w ostatnim okresie prowadzenia działalności skarżący posiadał znaczny potencjał finansowy przejawiający się w postaci uzyskiwanych przychodów z tytułu sprzedaży towarów i usług, co umożliwiało zabezpieczenie środków finansowych na opłacenie wszelkich kosztów postępowania sądowego. W 2016 r. skarżący pozyskał bowiem środki finansowe z uzyskanych przychodów w wysokości 2.263.978,48 zł, zaś za III kwartał 2017 r. z tytułu sprzedanych towarów i usług skarżący pozyskał środki finansowe w wysokości 49.051 zł. Skarżący winien mieć zatem na względzie, iż w związku z wydaniem w tym czasie niekorzystnych dla niego decyzji organów podatkowych i następnie przeniesieniem sporu na drogę sądową zobowiązany będzie do poniesienia kosztów postępowania sądowego i przewidując to, winien zabezpieczyć odpowiednie środki na ten cel. Tym bardziej, że w ostatnim okresie (a więc już po sporządzeniu w dniu 30 października 2017 r. przedmiotowego wniosku o przyznanie prawa pomocy) skarżący posiadał znaczne zasoby pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym, z których z łatwością mógł zaspokoić koszty postępowania. Jak bowiem wykazała analiza przedstawionych wyciągów bankowych, w okresie od 30 października 2017 r. do 15 stycznia 2018 r. na konto bankowe skarżącego wpłynęły środki pieniężne w kwocie łącznie 547.192,76 zł. Ponadto, istotne znaczenie ma też okoliczność posiadania przez skarżącego wierzytelności w łącznej kwocie 182.650,04 zł, która zwiększa finansowy i majątkowy potencjał jego gospodarstwa domowego. W złożonym na powyższe rozstrzygnięcie sprzeciwie skarżący podniósł, że pogląd referendarza o konieczności zabezpieczenia środków na pokrycie koniecznych kosztów sądowych przez każdą osobę wszczynającą postępowanie pomija całkowicie specyfikę postępowania, w ramach którego skarżący otrzymał decyzję wymiarową w podatku VAT, którą w całości kwestionuje. Organ przystąpił już do egzekucji roszczenia, dokonując zajęć składników majątkowych i wniesienie skargi było jedyną drogą, by uzyskać ochronę praw skarżącego. Pominięto także zobowiązania kredytowe, zaciągnięte na potrzeby rodziny oraz okoliczność, że w toku postępowania zabezpieczającego, zajęto znaczną część środków skarżącego i składników majątkowych, przez co niemożliwym jest korzystanie z nich do czasu rozpoznania przez sąd zarzutów od nakazu zapłaty. Na sytuację skarżącego wpływ ma również okoliczność zamknięcia działalności gospodarczej w grudniu 2017 r., jako przynoszącej straty. W rezultacie, zdaniem skarżącego, jego sytuację oceniono jedynie potencjalnie, bez odniesienia się do realnie posiadanych środków. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy, przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z kolei zgodnie z treścią art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 P.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnioskuje skarżący, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych) może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podnieść należy, iż co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, co wynika z art. 199 P.p.s.a. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 (opubl. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe przytaczane orzeczenia), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji, stąd muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Skoro zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12). Dotyczy to zwłaszcza osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Dlatego oceniając, czy w danej sytuacji zasadne jest zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, należy rozważyć realizację zasady prawa do sądu, ale również uwzględniać zasadę powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Wskazać również należy, iż rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Użyte w art. 246 P.p.s.a. określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. W związku z tym strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12). Dlatego informacje przekazane przez stronę powinny być, jak stanowi wprost art. 252 § 1 P.p.s.a., dokładne, a od wnioskodawcy wymagana jest w tym względzie należyta staranność. Nadto informacje te powinny być konkretne i na tyle szczegółowe, by w sposób wyczerpujący obrazowały sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy w jej całokształcie. W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym przyjmuje się, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek współdziałania z sądem w tym zakresie, gdyż jedynie wnioskodawca może mieć pełną wiedzę na temat swojej sytuacji majątkowej i życiowej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, Sąd, w wyniku analizy wniosku skarżącego, przedstawionej dokumentacji i argumentów sprzeciwu, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Z treści wniosku o prawo pomocy oraz z przedłożonych przez stronę dokumentów wynikało, iż skarżący prowadził działalność gospodarczą (osiągając w 2016 r. przychody w wysokości 2.263.987,48 zł, przy kosztach uzyskania przychodu w kwocie 2.416.001,18 zł i notując za ten rok stratę w wysokości 152.013,70 zł, natomiast za 2017 r. osiągając dochód wynoszący, według jego oświadczenia 58.500 zł), którą wyrejestrował z dniem 1 stycznia 2018 r., że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z żoną i córką, że żona skarżącego osiąga dochód ze stosunku pracy w wysokości.2.000 zł, że budżet rodziny obciążają zobowiązania z tytułu rat kredytów, których miesięczna wysokość wynosi ogółem 6.503 zł, że pozostałe wydatki na bieżące utrzymanie wynoszą 1.807,70 zł (w tym: wyżywienie 960 zł, koszty utrzymania mieszkania 547,70 zł, i lekarstwa 300 zł), że skarżący obciążony jest również obowiązkiem pokrycia zaległości podatkowych, rozłożonych na raty, w wysokości ok. 10.000 zł oraz że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez komornika sądowego, z tym że postępowanie zabezpieczające zostało zakończone wobec wyczerpania zabezpieczenia. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i w oparciu o przedstawiony przez stronę materiał dowodowy dokonał trafnej oceny, że skarżący nie wykazał, by pokrycie pełnych kosztów postępowania (w tym także w kolejnej sprawie z jego udziałem prowadzonej przed WSA w Opolu pod sygn. akt I SA/Op 412/17, w której wartość należnego na obecnym etapie wpisu od skargi wynosi 3.577 zł, wobec czego łączna wysokość wpisów należnych w obu sprawach wynosi 5.577 zł) było w jego sytuacji obiektywnie niemożliwe. Nade wszystko Sąd w pełni podziela ocenę referendarza, że skarżący mógł z łatwością pokryć wymagane koszty sądowe ze środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Otóż, jak wykazała analiza załączonych do akt wyciągów bankowych, na konto skarżącego wpływały niebagatelne kwoty, wielokrotnie przekraczające wysokość należnych wpisów od obu skarg (między innymi konto skarżącego zasiliły środki przelane przez [...] w dniu 2 listopada 2017 r. w kwocie 204.857,53 zł, oraz w dniu 27 listopada 2017 w kwocie 41.233,29 i w kwocie 96.547,20 zł). Co istotne, przysporzeniami tymi skarżący dysponował w czasie, w którym miał już świadomość obowiązku pokrycia kosztów sądowych i w którym wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy (wniosek datowano na dzień 30 października 2017 r.). Mimo to, skarżący w żaden sposób nie wyjaśnił, z jakich powodów, dysponując tak znacznymi środkami, nie przeznaczył niewielkiej ich części na uiszczenie wpisów sądowych i dlaczego w tej sytuacji zasadne miałoby być obciążenie Skarbu Państwa kosztami prowadzonych przez niego postępowań sądowych. Sąd zauważa przy tym, że w tym samym okresie (od 2 do 27 listopada 2017 r.) skarżący przekazał na rzecz M. C. kwotę ponad 220.000 zł, nie wyjaśniając tytułu prawnego tych operacji, w związku z czym nie ma podstaw, by sądzić, że korzystały one z pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami sądowymi. Słusznie również referendarz uznał, że prowadząc w 2016 r. działalność gospodarczą tak znacznych rozmiarów, skarżący winien zabezpieczyć środki na prowadzenie sporów sądowych. Poza tym, jak oświadczył skarżący, w kolejnym 2017 r. osiągnął on z tego źródła dochód w wysokości 58.500 zł (dowodów potwierdzających te dane, w postaci deklaracji podatkowych skarżący nie załączył), co tym bardziej uprawnia do wniosku, że skarżący miał obowiązek zarezerwowania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych związanych z zamierzonymi postępowaniami sądowymi, w szczególności, że na koniec 2017 r. przypadał moment wniesienia skargi do Sądu. Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, w pełni podzielany przez WSA w Opolu, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). Podkreśla się przy tym, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości (por. postanowienie NSA z dnia 2 października 2015 r. o sygn. akt II GZ 506/15). Wbrew podniesionym w sprzeciwie zarzutom referendarz nie pominął okoliczności obciążenia budżetu rodziny kosztami rat kredytów oraz faktu zaprzestania prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej, uznał jednak - a Sąd z oceną tą w pełni się zgadza - że skoro skarżący miał możliwość zgromadzenia środków do sfinansowania swojego udziału w postępowaniu, brak jest uzasadnienia dla obciążenia ogółu obywateli kosztami wszczętych przez niego spraw. Jednocześnie Sąd podkreśla, że wskazana we wniosku konieczność spłaty innych zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów i pożyczek nie stanowi dostatecznej podstawy do przyznania prawa pomocy, gdyż tego rodzaju uszczuplenia nie należą do kategorii wydatków "utrzymania koniecznego". Jak to wyżej wskazano, w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że zobowiązania ze stosunków cywilnoprawnych (w tym wobec instytucji bankowych), nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zalicza się koszty sądowe. Nie stanowi uzasadnienia dla przyznania prawa pomocy sytuacja, gdy strona w ramach posiadanych środków finansowych preferencyjnie traktuje wszystkie inne zobowiązania, nie licząc się z kosztami sądowymi i uznając, że koszty te powinien kredytować Skarb Państwa. Prowadziłoby to bowiem do niczym nieuzasadnionego przerzucania ciężaru związanych ze sprawą kosztów na Skarb Państwa poprzez uszczuplenie należnych mu dochodów. Dla oceny kondycji finansowej skarżącego niewątpliwie istotne znaczenie ma też okoliczność posiadania wierzytelności na niebagatelną kwotę 182.650,04 zł, brak jest przy tym informacji, by wierzytelności te były nieściągalne. Oznacza to, że skarżący nie podjął wszelkich czynności, które pozwoliłyby na zgromadzenie środków na pokrycie kosztów postępowania i nadal posiada potencjalne możliwości uiszczenia wymaganych wpisów w obu sprawach. Uzupełniająco Sąd zauważa, że z analizy wyciągów bankowych wynika, że skarżący ma otwartą linię kredytową na rachunku bieżącym (o czym świadczą ujemne salda tego rachunku). W tych realiach, zdaniem Sądu, przyznanie skarżącemu prawa pomocy byłoby naruszeniem ogólnie obowiązującej zasady pokrywania przez strony kosztów uczestnictwa w postępowaniu. Zwolnienie bowiem od tego obowiązku może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie ma obiektywnych możliwości pozyskania środków na sfinansowanie prowadzonych sporów sądowych, a o takiej sytuacji nie można mówić w sprawie niniejszej. W związku z powyższym należało uznać, że wobec faktu niewykazania przez skarżącego, iż spełnia on przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Mając na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia