I SA/Op 7/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący NSA Joanna Kuczyńska Sędziowie: WSA Tomasz Zborzyński (spr.) Asesor sądowy Marta Wojciechowska Protokolant ref. stażysta Iwona Drzewiecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi Syndyka Masy Upadłości A S.A. w G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia zgody na wykreślenie hipoteki przymusowej I stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nysie z [...], Nr [...], II określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, III zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu na rzecz Syndyka Masy Upadłości A S.A. w G. kwotę 355 zł (słownie: trzysta pięćdziesiąt pięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Syndyk masy upadłości A S.A. w G. wniósł o wyrażenie zgody przez Urząd Skarbowy w Nysie na wykreślenie hipotek przymusowych na nieruchomościach upadłej spółki, zabezpieczających wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych. Wniosek uzasadnił tym, że przyszły nabywca zorganizowanej części przedsiębiorstwa upadłej nabycie to uzależnia od wykreślenia tych hipotek, a w myśl art. 113 i 120 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) nabywca nie odpowiada za długi upadłego, także zabezpieczone hipoteką, a sprzedaż dokonana w postępowaniu upadłościowym ma takie same skutki, jak dokonana w postępowaniu egzekucyjnym, wobec czego obciążenia nieruchomości wygasają z dniem sprzedaży i zapłatą ceny. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Nysie decyzją nr [...] z dnia [...] odmówił wyrażenia zgody na wykonanie czynności umożliwiającej wykreślenie hipoteki przymusowej podnosząc, że art. 113 Prawa upadłościowego dotyczy sprzedaży całego przedsiębiorstwa, a nie jego części, a w myśl art. 120 § 3 tego Prawa nabywca nieruchomości z wolnej ręki odpowiada z nieruchomości za należności podatkowe, co wyłącza możliwość wykreślenia hipoteki. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 207 § 1 i art. 34 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) oraz art. 100 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.). Dyrektor Izby Skarbowej w Opolu decyzją nr [...] z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję organu podatkowego pierwszej instancji podzielając pogląd o braku podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku. Po wydaniu decyzji przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, a przed wydaniem decyzji przez Dyrektora Izby Skarbowej, syndyk sprzedał zorganizowaną część przedsiębiorstwa upadłej spółki, obejmującą także nieruchomość obciążoną hipoteką przymusową. Decyzję Dyrektora Izby Skarbowej zaskarżył syndyk, zarzucając naruszenie prawa materialnego, a to art. 113 § 2 i art. 120 § 1 Prawa upadłościowego przez przyjęcie, że wskazane przepisy nie mają zastosowania w przypadku sprzedaży w postępowaniu upadłościowym zorganizowanej części przedsiębiorstwa i wniósł o zmianę decyzji i orzeczenie zgodnie z wnioskiem skarżącego, ewentualnie o uchylenie decyzji oraz przyznanie skarżącemu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Podniósł, że art. 113 Prawa upadłościowego ma zastosowanie także do sprzedaży zorganizowanej części przedsiębiorstwa, a ponadto sprzedaż nieruchomości wchodzącej w skład przedsiębiorstwa, dokonywana w postępowaniu upadłościowym, stanowi podstawę wygaśnięcia hipoteki przymusowej. Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o oddalenie skargi podtrzymując pogląd, że art. 113 § 2 Prawa upadłościowego dotyczy wyłącznie nabywcy przedsiębiorstwa jako całości, a nie wyodrębnionych organizacyjnie części przedsiębiorstwa. Pismem procesowym z dnia 19 stycznia 2005 r. skarżący wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), jako bezprzedmiotowego wobec rozstrzygnięć sądów powszechnych, prowadzących do wykreślania hipotek przymusowych obciążających nieruchomości zbywane w toku postępowania upadłościowego bez uzyskiwania zgody organów podatkowych na te wykreślenia. Następnie na rozprawie pełnomocnik skarżącego złożył oświadczenie o cofnięciu skargi, a pełnomocnik strony przeciwnej przychylił się do wniosku skarżącego o umorzenie postępowania. Sąd uznał jednak cofnięcie skargi za niedopuszczalne. Sąd zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Naczelnika Urzędu Skarbowego są nieważne jako wydane bez podstawy prawnej (art. 145 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 247 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej). Decyzje te rozstrzygały sprawę wykraczającą poza sferę stosunków administracyjnoprawnych. Ocena skutków czynności prawnych dokonywanych w postępowaniu upadłościowym lub egzekucyjnym dla bytu prawnego ustanowionych na nieruchomościach hipotek, w tym hipotek przymusowych zabezpieczających zobowiązania lub zaległości podatkowe, należy do sądów powszechnych prowadzących księgi wieczyste. Prowadzone przez organy podatkowe postępowanie było bezprzedmiotowe, gdyż brak było podstaw faktycznych i prawnych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy, to znaczy do władczego rozstrzygnięcia na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach strony postępowania administracyjnego. Przywołany przez organ podatkowy art. 100 ustawy o księgach wieczystych i hipotece stanowi, że w razie wygaśnięcia hipoteki wierzyciel obowiązany jest dokonać wszelkich czynności umożliwiających wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej. Dotyczy to jednak tylko takich sytuacji, w których do wykreślenia hipoteki niezbędne jest przedstawienie odpowiednich dokumentów, które znajdują się w posiadaniu wierzyciela. Jeżeli wierzyciel hipoteczny z określonego tym przepisem obowiązku nie wywiązuje się, naraża się na proces o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Wierzyciel hipoteczny występuje tu jednak tylko jako strona postępowania wieczystoksięgowego, pozbawiona atrybutów władczych. Cytowany przepis nie ma natomiast zastosowania do sytuacji, kiedy hipoteka wygasa z mocy prawa, tak jak w przypadku sprzedaży przedsiębiorstwa (a zdaniem Sądu – także zorganizowanej części przedsiębiorstwa) lub nieruchomości (z wyłączeniem sprzedaży z wolnej ręki) w toku postępowania upadłościowego prowadzonego na podstawie Prawa upadłościowego z 1934 r. lub jak w przypadku sprzedaży egzekucyjnej nieruchomości. Kwestie te normują przepisy Prawa upadłościowego (art. 113 i art. 120 § 3) oraz Kodeksu postępowania cywilnego (art. 1003). Rozstrzygnięcie, czy w konkretnym przypadku doszło do wygaśnięcia hipotek przymusowych ustanowionych dla zabezpieczenia zobowiązań lub zaległości podatkowych (art. 34 i następne Ordynacji podatkowej) należy do sądów powszechnych, co też w niniejszej sprawie nastąpiło, jak wynika z odpisów orzeczeń przedstawionych przez pełnomocnika skarżącego na rozprawie. Dodać należy, że wskazany przez organ podatkowy pierwszej instancji art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej nie mógł stanowić podstawy do rozstrzygnięć o ewentualnym wykreśleniu hipoteki, gdyż stanowi on podstawę prawną powstania hipoteki przymusowej, a nie jej wykreślenia. Właściwym sposobem rozstrzygnięcia sprawy zainicjowanej wnioskiem syndyka było umorzenie postępowania jako bezprzedmiotowego na podstawie art. 208 § 1 Ordynacji podatkowej. Ponieważ tak się nie stało, a organy podatkowe rozstrzygnęły sprawę merytorycznie, konieczne było stwierdzenie nieważności tych rozstrzygnięć, by doprowadzić do wyeliminowania ich z obrotu prawnego jako wadliwych. W tej sytuacji Sąd musiał na podstawie art. 60 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uznać cofnięcie skargi za niedopuszczalne, gdyż spowodowałoby ono utrzymanie w mocy aktu dotkniętego wadą nieważności. Art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi, że w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Art. 145 § 1 pkt 2 tego Prawa stanowi ponadto, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia. Oznacza to, że ustawodawca uznaje, iż stwierdzenie nieważności decyzji oznacza zawsze, niezależnie od tego, czy odpowiada wnioskom zawartym w skardze, czy też nie, uwzględnienie skargi z konsekwencją nałożenia na organ podatkowy obowiązku zwrotu skarżącemu kosztów postępowania. Kierując się tą zasadą Sąd zasądził od organu podatkowego na rzecz skarżącego koszty postępowania, mimo, że wnioski skarżącego, zmierzające do uzyskania od organów podatkowych "czynności zmierzającej do wykreślenia hipoteki przymusowej" były chybione, a niektóre – jak zawarty w skardze wniosek "o zmianę decyzji i orzeczenie zgodnie z wnioskiem skarżącego" – budziły wręcz zdziwienie co do ignorancji w regułach orzekania przez sądy administracyjne, które merytorycznie spraw administracyjnych nie rozstrzygają. Na zasądzone koszty postępowania składają się kwoty następujące: 100 zł – wpis od skargi, 240 zł – stawka minimalna za czynności radcy prawnego, stosownie do § 14 ust. 2 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) oraz 15 zł – opłata skarbowa od dokumentu stwierdzającego ustanowienie pełnomocnika.