II SA/Op 143/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia NSA Jerzy Krupiński – spr. po rozpoznaniu w dniu 20 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 29 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Op 143/18 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A w [...] na decyzję Zarządu Województwa Opolskiego z dnia 10 stycznia 2017 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dofinansowania z udziałem środków z budżetu Unii Europejskiej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 29 czerwca 2018 r. A w [...], działając przez swojego pełnomocnika adwokata A. W., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na decyzję Zarządu Województwa Opolskiego z dnia 10 stycznia 2017 r., nr [...], w przedmiocie zwrotu dofinansowania przyznanego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Opolskiego na lata 2007-2013. Skarżąca, w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wpisu sądowego od skargi przez uiszczenie dodatkowej kwoty 9.775 zł, do już wpłaconej kwoty 200 zł, złożyła w dniu 12 kwietnia 2017 r. (data nadania w placówce pocztowej 6 kwietnia 2017 r.), na urzędowym formularzu PPPr, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w części poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 200 zł. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 21 kwietnia 2017 r., utrzymanym w mocy postanowieniem tut. Sądu z dnia 29 czerwca 2017 r., odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wyrokiem tut. Sądu z dnia 8 marca 2018 r. skargę Uczelni oddalono. Skarżąca w dniu 13 czerwca 2018 r. (data stempla pocztowego) złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej. Uzasadniając wniosek podała, że nie jest w stanie uiścił opłaty, bowiem od wielu lat, (począwszy od 2014 r.) boryka się z trudnościami finansowymi. Przyczyną tego stanu rzeczy jest prowadzenie inwestycji w [...], która zaabsorbowała koszty własne (udokumentowane zapisami księgowymi) w wysokości 6.074.182,81 zł, co łącznie z kwotą ustaloną w zaskarżonej decyzji wynosi 7.071.643, 64 zł. Tak duże wydatki, zdaniem skarżącej, jakie poniosła na inwestycję, spowodowały brak środków na zaspokojenie bieżącej działalności A, tj. wynagrodzeń wykładowców akademickich, pracowników administracyjnych, kosztów eksploatacyjnych, kosztów najmów pomieszczeń i wszelkich bieżących kosztów zobowiązań wobec ZUS i Urzędu Skarbowego. Skarżąca podniosła, że w latach 2016 i 2017 przedstawiona sytuacja spowodowała wszczęcie przeciwko A kilkunastu postępowań egzekucyjnych na łączną kwotę ok. 1,5 mln zł, co doprowadziło do zajęcia jej konta bankowego przez kilkunastu komorników, a taka sytuacja trwa już od 13 października 2016 r. W ocenie skarżącej, przedstawiona wartość środków trwałych z bilansu nie odzwierciedla faktycznych możliwości finansowych A. Na majątek trwały S składają się bowiem nieruchomości wymagające gruntownych remontów, a rzeczywista wartość rynkowa majątku trwałego jest drastycznie niższa od wartości przyjętych w zapisach księgowych. Wskazano, że poniesione przez Uczelnię w ubiegłym roku koszty sądowe, karne, odsetkowe i egzekucji komorniczych, spowodowały ogromne obciążenia w kwocie ok. 500 tys. zł, a miesięczne zobowiązania A, w tym obsługa kredytów, wynoszą około 250 tys. zł. Skarżąca podniosła, że zaległe zobowiązania wobec ZUS i US zostały rozłożone przez te instytucje na raty. Miesięczne zobowiązania A, w tym obsługa kredytów, wynoszą około 250 tys. zł, a przychód ze względu na coraz mniejszą liczbę studentów wpłacających czesne - stale się zmniejsza i nie pokrywa w pełni tych zobowiązań. Zdaniem skarżącej, stan taki wynika ze złych opinii o Uczelni powstałych ze względu na opisane trudności. We wniosku stwierdzono także, że od trzech lat utrzymujący się ujemny wynik finansowy w bilansie maleje, gdyż wdrażana jest drastyczna reorganizacja funkcjonowania całej A, mająca na celu jej odbudowę. Rachunki bankowe oraz wszystkie posiadane nieruchomości zajęte zostały w toku prowadzonych postępowań egzekucyjnych, co uniemożliwia jej dokonywanie jakichkolwiek opłat. A nie posiada stacjonarnej kasy, co uniemożliwia jej gromadzenie środków w gotówce, a tym samym dokonywanie opłat gotówkowych. Skarżąca podała, że wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 50.000 zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok to 21.800.727,80 zł, zysk za ostatni rok obrotowy według bilansu to kwota 97.210,32 zł. Strata za ostatni rok obrotowy według bilansu to 827.940,44 zł. Skarżąca wskazała także, że na rachunku bankowym w B S.A. stan jej rachunku jest ujemny i wynosi " 1.966.201,00." Z kolei, zobowiązania z tytułu podatków i ZUS wynoszą 2.140.297,18, a z tytułu wynagrodzeń - 2.222.005,36, z tytułu kredytów i pożyczek- 1.837.821 zł, z tytułu dostaw i usług - 642.844,02 zł. Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2018 r., starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wskazał, że sytuacja materialna skarżącej nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy żadnym zakresie. Wskazując na szczególny rodzaj instytucji prawa pomocy, której celem jest zapewnienie dostępu do sądu podmiotom ubogim, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia – referendarz ocenił, że A do takich podmiotów się nie zalicza. Referendarz wskazał, że wprawdzie skarżąca nie uzyskała z działalności w roku 2017 zysku, a odnotowała stratę na kwotę 827.940,44 zł – to nawet fakt odnotowania straty nie przesądza jeszcze faktu, że podmiot utracił płynność finansową, a co za tym idzie, powstanie straty nie warunkuje automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Powołując się szeroko na orzecznictwo sądowoadministracyjne referendarz wskazał, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych. Stąd, zdaniem referendarza, w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich referendarz zaliczył zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Za taką oceną zdaniem referendarza, przemawia dodatkowo fakt, że skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą, a z przedstawionego wprowadzenia do sprawozdania finansowego Uczelni wynika, że zostało ono sporządzone przy założeniu możliwości dalszej kontynuacji działalności, a jak wynika z wniosku skarżąca posiada znaczne aktywa trwałe w kwocie 21.800.727.80 zł, co zgodnie z poglądami orzecznictwa sądowego należy uznać za wykluczające przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się do argumentu skarżącej, że rzeczywista wartość rynkowa jej majątku trwałego jest znacznie niższa od wartości przyjętych w zapisach księgowych, referendarz stwierdził, iż o sytuacji majątkowej strony nie świadczy wartość bilansowa aktywów, takich jak środki trwałe czy inwestycje, gdyż wartość bilansowa nie odzwierciedla ich wartości rzeczywistej, a jedynie wartość księgowa, która znacząco odbiega od wartości rzeczywistej. Ponadto referendarz zwrócił uwagę na okoliczność, że skarżąca w pierwszym składanym w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy, również stwierdziła, że posiadane przez nią środki trwałe mają faktycznie wartość mniejszą niż wykazywana w bilansie i wówczas wskazała, że jest to kwota 21.734.879,02 zł. Obecnie wykazywana kwota środków trwałych jest zatem o 65.848,78 zł wyższa niż w roku ubiegłym, co przeczy twierdzeniu skarżącej o ich zawyżonej wartości księgowej. W kwestii posiadanych kredytów, referendarz podniósł, że nie jest dopuszczalna sytuacja, w której strona postępowania posiada znaczne środki finansowe na spłatę kredytów zaciągniętych na powiększenie swego prywatnego majątku czy też pozyskanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, zaś koszty postępowania przez nią przed sądem finansowane są z budżetu państwa. Ponadto zauważył, że w poprzednim wniosku skarżąca wykazywała kwotę z tytułu spłacanych kredytów 6.084.410,32 zł, obecnie wskazała kwotę 1.837.821,01 zł, co świadczy o dużych możliwościach finansowych skarżącej, skoro w ciągu roku potrafiła zmniejszyć swoje zobowiązania o ponad 4 miliony złotych. Co do argumentu z zaleganiem przez skarżącą na znaczne kwoty z tytułu składek ZUS i podatków, a także wynagrodzeń, dostaw, usług, czy kredytów i pożyczek – to w ocenie referendarza również i ta podnoszona okoliczność nie usprawiedliwia przyznania skarżącej prawa pomocy. Podnoszone koszty, należy bowiem traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności. Zdaniem referendarza, nie zmienia dokonanej oceny kondycji finansowej A zajęcie komornicze na koncie bankowym, gdyż nie nadesłała ona zaświadczenia z banku, że spowodowało ono zamknięcie rachunku, a zatem wynika z tego, iż jest spłacane stopniowo. Odpis postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy został doręczony pełnomocnikowi skarżącej w dniu 25 lipca 2018 r., co obrazuje pocztowe potwierdzenie odbioru przesyłki (por.: k-276 akt sądowych). Pismem z dnia 1 sierpnia 2018 r., nadanym przesyłką pocztową w tym samym dniu (por. stempel na kopercie, k-282 akt), skarżąca A wniosła sprzeciw od zapadłego orzeczenia z dnia 29 czerwca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy, domagając się jego zmiany przez przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie wnioskowanym. W sprzeciwie zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez jego niezastosowanie, gdyż skarżąca wykazała, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie kosztów opłaty od skargi kasacyjnej w całości. Zarzuciła także naruszenie art. 255 przywołanej ustawy, przez jego niezastosowanie, co skutkowało niewyjaśnieniem sytuacji finansowej skarżącej w sposób uniemożliwiający należytą ocenę jej zdolności do poniesienia opłaty. Skarżąca wskazała na błędy w ustaleniach faktycznych polegających na: - przyjęciu, że posiadanie środków trwałych jest równoznaczne z posiadaniem środków bieżących gwarantujących poniesienie opłaty, - zastosowaniu wobec skarżącej – A niepublicznej – kryteriów oceny możliwości finansowych stosowanych dla spółek prawa handlowego i przedsiębiorstw prowadzących działalność, - przyjęciu przez referendarza, że "zajęcie komornicze" rachunku bankowego jest "zajęciem na zabezpieczenie" w postępowaniu zabezpieczającym, pomimo tego, że z treści ustaleń dokonanych przez referendarza wynika, iż wobec skarżącego prowadzonych jest kilkanaście postępowań egzekucyjnych, w których zajęto konto bankowe skarżącej i jest to zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym, a nie zabezpieczającym. Uzasadniając sprzeciw skarżąca powtórzyła argumentację zawartą we wniosku o przyznanie prawa pomocy akcentując, że skarżąca nie osiąga żadnego dochodu, lecz przeciwnie od 2014 r. ponosi straty. Prowadzona przez skarżącą działalność edukacyjna, której zakres od 2014 r. uległ drastycznemu ograniczeniu, nie generuje dochodu od ponad trzech lat. Skarżąca podniosła, że znaczące środki wydatkowała na zakup nieruchomości i prace w ramach realizacji projektu, którego dotyczy zaskarżana decyzja. Skarżąca podniosła, że referendarz nie wezwał jej do uzupełnienia materiału dowodowego przez złożenie dodatkowych wyjaśnień i stosownych dokumentów. Wskazała także, że referendarz oceniając sytuację uczelni powoływał się na orzecznictwo dotyczące podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, spółek prawa handlowego, przedsiębiorców, co nie jest adekwatne do skarżącej, która jest niepubliczną uczelnią wyższą. Podniosła, że w statucie wskazano wprawdzie, że możliwość prowadzenia przez nią działalności gospodarczej w formie zakładów, jako działalności wspomagającej, która w rzeczywistości nie jest prowadzona. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie jest prawidłowe i należało utrzymać je w mocy. Stosownie do art. 259 § 1 P.p.s.a. od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw Sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 P.p.s.a. Ustanawiając przesłankę udzielenia takiego wsparcia ustawodawca wskazał w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., że jest nią brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, zaznaczając jednocześnie, że wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Ponadto, przedmiotowe dofinansowanie strony ze środków publicznych możliwe jest tylko w rzeczywiście wyjątkowych przypadkach, bowiem nawet spełnienie wskazanej w powołanym przepisie przesłanki nie obliguje do uwzględnienia żądania. Powyższe koreluje z zasadą wyrażoną w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony postępowania sądowego zobowiązane są do ponoszenia jego kosztów, a odstępstwo od powyższego przewidują przepisy szczególne, tj. te odnoszące się do instytucji prawa pomocy. W niniejszej sprawie postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 29 czerwca 2018 r., będące przedmiotem złożonego przez skarżącą sprzeciwu, zostało skutecznie doręczone w dniu 25 lipca 2018 r. Sprzeciw został natomiast wniesiony w dniu 1 sierpnia 2018 r., a zatem w ustawowym terminie siedmiu dni. W ocenie Sądu, w świetle przedstawionych przez skarżącą okoliczności należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że nie wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. W tym kontekście należy podkreślić, że to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 P.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Z podanych względów Sąd uznał za niezasadny zarzut skarżącej, że w sprawie nie zastosowano art. 255 P.p.s.a., dającego możliwość rozpoznającemu wniosek o przyznanie prawa pomocy, do uzupełnienia wniosku przez złożenie stosownych wyjaśnień lub przedłożenie dodatkowych dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów skarżącej. Przede wszystkim mając na względzie uznaniowy charakter orzeczenia w zakresie prawa pomocy – o czym była mowa wyżej, referendarz posiadał prawo oceny sytuacji materialną skarżącej na podstawie przedłożonych przez nią dokumentów i przyjął, że dokumenty te są wystarczające do prawidłowej oceny sytuacji materialnej skarżącej. Podkreślić należy przy tym, że art. 255 P.p.s.a. dający możliwość przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego stosuje się w przypadku, gdy oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub gdy budzi wątpliwości. Tym samym przeprowadzenie takiego postępowania nie ma charakteru obowiązkowego. Ponadto, sama skarżąca nie wykazała się inicjatywą przedstawienia swojej sytuacji, uprawniającej ją do zwolnienia od kosztów sądowych, skoro pomimo kwestionowania w sprzeciwie braku przeprowadzenia postępowania w trybie art. 255 P.p.s.a., nie przedłożyła dodatkowego materiału dowodowego mającego potwierdzać jej złą sytuację materialną i brak płynności finansowej. Więcej, wskazując o jakie dokumenty referendarz mógłby się zwrócić (tj. "[...] referendarz nie wezwał skarżącego do udzielenia dodatkowych wyjaśnień w kwestii jego majątku i obciążeń finansowych, ani też do przedstawienia stosownej dokumentacji, np. dotyczącej poszczególnych pozycji w bilansie") – nie podjęła inicjatywy ich przedłożenia. Podniesione w sprzeciwie argumenty nie mogą doprowadzić do zmiany orzeczenia referendarza sądowego. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że referendarz zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa oraz przedstawił informację na temat stanu rachunków bankowych. Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w dokumentach źródłowych wynika, że skarżąca nadal prowadzi działalność i brak jest informacji, aby utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów. Ponadto, w ocenie Sądu referendarz prawidłowo wskazał, że skarżąca nie może się powoływać na konieczność spłacania kredytu bankowego, nie może on bowiem być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż zobowiązania prywatnoprawne nie korzystają z takich preferencji w stosunku do wpisu sądowego. Zwolnienia od kosztów sądowych nie uzasadnia także konieczność spłaty innych wierzycieli, ponieważ, co zostało wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, koszty postępowania sądowoadministracyjnego korzystają z pierwszeństwa przed zobowiązaniami cywilnoprawnymi. Przypomnieć w tym miejscu należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań. Skarżąca wywodzi także, że za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy przemawia fakt znacznego zadłużenia. Fakt zadłużenia, czy też strata w kolejnych okresach, która oznacza, że nakłady finansowe poniesione na działalność Uczelni są wyższe niż uzyskane przez nią przychody, nie stanowią jednak wystarczającej przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, czy to w całości, czy to w części. Nie mogą być one utożsamiane z brakiem środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego, zwłaszcza, gdy relacja wielkości tych kosztów do wysokości zysku strony oraz do wartości jej majątku jest taka, jak w przedmiotowej sprawie. Należy podkreślić, że ponieważ prawo pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa, powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna obowiązana jest więc wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich pomimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Ze Statutu Uczelni wynika natomiast, że Uczelnia może prowadzić wyodrębnioną działalność gospodarczą (§ 10 Statutu). Uwzględniwszy powyższe, a przede wszystkim wysokość kapitału zakładowego i środków trwałych skarżącej (tj. odpowiednio: 50.000 zł i 21.734.879,02 zł), które wielokrotnie przewyższają wysokość wpisu od skargi należy stwierdzić, że skarżąca jest w stanie samodzielnie ponieść koszty postępowania sądowego, a przede wszystkim wpisu od skargi kasacyjnej. Brak jest tym samym podstaw do zmiany, bądź uchylenia zakwestionowanego postanowienia z dnia 29 czerwca 2018 r. Sąd podzielił zatem stanowisko referendarza sądowego, zgodnie z którym skarżąca nie wykazała, iż jej sytuacja majątkowa i zdolności płatnicze są na tyle złe, że nie ma ona możliwości partycypowania w kosztach postępowania sądowego z jej skargi. Sąd uznał zatem, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Nie dopatrzył się naruszenia w niniejszej sprawie przepisów art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w związku z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.