II SA/Op 223/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. K. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Op 223/12 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Opolskiego Komendanta Wojewódzkiego Policji w Opolu z dnia 13 lutego 2012 r., nr [...] w przedmiocie skierowania na badania psychologiczne postanawia: oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy. M. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Opolskiego Komendanta Wojewódzkiego Policji w Opolu z dnia 13 lutego 2012 r., nr [...] w przedmiocie skierowania na badania psychologiczne Ponadto w skardze wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika. Na wezwanie Sądu, skarżący na urzędowym formularzu wniosku o prawo pomocy potwierdził zakres wniosku, wskazując w uzasadnieniu, że nie jest osobą bogatą, a jego dochody nie pozwalają mu na odłożenie oszczędności. Nie jest w stanie opłacić dobrego pełnomocnika, zwłaszcza, że w kilku kancelariach prawniczych był informowany, że sprawa jest skomplikowana i trudna. Z uwagi na brak wykształcenia prawniczego gubi się gąszczu przepisów, co utrudnia mu odpowiednie prowadzenie sprawy. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami oraz siostrą i małoletnim siostrzeńcem, z którymi zamieszkuje w domu jednorodzinnym. Posiadany majątek to działka budowlana oraz dwa samochody: [...] - r. prod. 2002 i [...] (blaszak) – r. prod. 2004. Prowadzi działalność w zakresie naprawy wag, z której uzyskuje dochód wynoszący 6500 zł miesięcznie. Ponadto, na dochód gospodarstwa domowego składają się dochody z emerytur ojca i matki - odpowiednio kwocie 1121,62 zł i 1068,44 zł oraz dochód siostry z tytułu pracy, wynoszący 2200 zł. Istotną część swojego dochodu skarżący przeznacza na utrzymanie domu, gdyż rodziców nie stać na to samodzielnie. Referendarz sądowy, uznając powyższe dane za niewystarczające dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, wezwał M. K. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: - sprecyzowanie i udokumentowanie danych dotyczących wysokości miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem domu (np. czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz itp.) - złożenie wyciągu z posiadanych przez wszystkich członków gospodarstwa domowego skarżącego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy przed złożeniem wniosku, - nadesłanie jego zeznania podatkowego za rok 2011, potwierdzonego, że zostało złożone w Urzędzie Skarbowym lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów za ten okres, - wyjaśnienie kwestii jego miesięcznych dochodów, jako, że we wniosku o prawo pomocy wskazał w rubryce nr 10 swój miesięczny dochód w kwocie 6500 zł, - wskazanie powierzchni i miejsca położenia działki budowlanej, a także jej wartości rynkowej. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z dnia 23 maja 2012 r. wyjaśnił, że koszty utrzymania domu są ponoszone wspólnie przez rodzinę. Wynoszą one: za prąd - 120 zł miesięcznie, za gaz - 139,85 zł na 2 miesiące, za wodę i ścieki -335,23 zł na 2 miesiące, za opał (węgiel) - 5500 zł na rok, tytułem podatku od nieruchomości - 396 zł rocznie, za wywóz nieczystości 40,50 zł kwartalnie, wydatki na żywność - 3750 zł, tj. po 25 zł na osobę dziennie, na odzież - 750 zł, tj. po 150 zł na osobę miesięcznie, na środki czystości (chemia) – 200 zł na miesiąc. Podał, że poza tymi kosztami, ponosi on osobiście co miesięczne koszty związane z jego działalnością gospodarczą, jak podatek w formie karty podatkowej w wysokości 603 zł, składki ZUS własne - 923,93 zł i za pracownika - 662,03 zł, wynagrodzenie pracownika w wysokości 1680 zł. Inne koszty prowadzonej działalności to telefon stacjonarny i komórkowy - łącznie około 250 zł miesięcznie. Wskazał, że nie jest w stanie podać dokładnej wysokości kosztów materiałów, przyrządów oraz utrzymania samochodu, gdyż przy ryczałtowej formie opodatkowania nie prowadzi podatkowej księgi przychodów i rozchodów. Przedłożył ponadto decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego o wysokości stawki karty podatkowej na rok 2012 oraz wskazał, że przesyła dwa przekazy pocztowe emerytury jego rodziców (których referendarz nie odnalazł w załączonych przez skarżącego materiałach), a nadto decyzję Burmistrza [...] w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości, faktury z gazowni, wodociągów, za wywóz śmieci i za energię elektryczną. Dołączył też historię swego rachunku bankowego i podkreślił, że jest on związany z prowadzona działalnością gospodarczą i stan środków nie odzwierciedla ich dostępności. Wyjaśnił, że saldo na koncie takie jak w dniu 22 czy 23 kwietnia, nie jest czymś nadzwyczajnym, gdyż często zdarza się, że aby mógł terminowo regulować swoje zobowiązania, musi prosić kontrahentów, aby najpierw mu zapłacili, a taka sytuacja na rynku jest dziś częsta. Stan środków na koncie jest bardzo płynny i ulega zmniejszeniu pod koniec miesiąca, gdy płaci podatki i wynagrodzenie pracownika. Oświadczył, że nie ma kont dewizowych, nie mają ich też jego rodzice. Odnośnie działki budowlanej podał, że jest ona położona w [...], sąsiaduje z działką rodziców, ma powierzchnię 8 arów, zakupił ją wielkim wysiłkiem finansowym swoim i rodziców dwa lata temu za 50000 zł. W wyniku rozpatrzenia wniosku referendarz Wojewódzkiego Administracyjnego w Opolu postanowieniem z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Op 223/12, oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Od powyższego zarządzenia M. K. wniósł w dniu 25 czerwca 2012 r. (data stempla pocztowego) sprzeciw, zawarty w piśmie z dnia 21 czerwca 2012 r., w którym zarzucił, że jego sytuacja majątkowa została oceniona błędnie. Podniósł, że starał się poczynić oszczędności na pokrycie kosztów postępowania sądowego, ale w okresie wiosennym wydatki przewyższają dochody. Pomimo tego, że ma obecnie wzmożony okres aktywności zawodowej, to ma więcej wydatków niż dochodów. Pieniądze musi teraz przeznaczać na zakup materiałów i realizowanie usług, a zapłata nastąpi dopiero po zbiorach, gdyż jest to powiązane z naprawą wag służących do skupu płodów rolnych. Podniósł, że siostra nie powinna być brana pod uwagę przy liczeniu dochodu na członka rodziny gospodarstwa domowego, gdyż pomimo wspólnego zamieszkiwania nie partycypuje w kosztach utrzymania domu. Skarżący podniósł, że to on ponosi całkowicie koszty utrzymania siebie, domu i rodziców, w szczególności dlatego, że całe swoje dochody przeznaczają oni na lekarzy i lekarstwa. Zakwestionował fakt, że posiadanie przez niego samochodu i działki budowlanej może stanowić argument przeciwko przyznaniu mu prawa pomocy, wywodząc, że samochód jest mu potrzebny do pracy, a działka została kupiona zmyślą o budowie domu i jej sprzedaż obecnie jest nieracjonalna. Podał też, że jest w stanie zapłacić wymaganą opłatę sądową, lecz nie jest w stanie obecnie ponieść kosztów adwokata w tej sprawie i zapłacić tyle, ile on żąda. Na skutek wniesienia sprzeciwu Sąd wezwał skarżącego na podstawie art. 255 P.p.s.a., do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - ile osób prowadzi wraz z nim wspólne gospodarstwo domowe, w szczególności, czy należy uwzględniać w liczbie tych osób jego siostrę i jej syna, jeśli tak to o nadesłanie zaświadczenia o jej aktualnych miesięcznych dochodach netto, a także wskazania, czy otrzymuje ona jakieś pieniądze na syna, np. z tytułu alimentów, zasiłków i w jakiej są one miesięcznej wysokości, - podanie dokładnych kwot, wydawanych, przez osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym z nim, na lekarzy i lekarstwa oraz zaświadczeń, że ich stan zdrowia wymaga stałego leczenia i rachunków dokumentujących zakup leków z okresu ostatnich 2 miesięcy przed złożeniem wniosku, to jest z maja i czerwca 2012 r., - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wszystkich członków gospodarstwa domowego wnioskodawcy rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 2 miesięcy, to jest z maja i czerwca 2012 r., nie odnosi się to do wnioskodawcy, gdyż wyciągi z konta bankowego wnioskodawcy są już w aktach sprawy, - nadesłanie zeznań podatkowych za rok 2011 potwierdzonych, że zostały złożone w Urzędzie Skarbowym lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów za ten okres z Urzędu Skarbowego, co do osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, - wskazanie jego miesięcznych dochodów w kwocie netto, z prowadzonej działalności gospodarczej, to jest po odjęciu jej kosztów, - wskazania jakie materiały i za jakie kwoty kupował on w ciągu ostatniego miesiąca do działalności gospodarczej, a także nadesłanie dowodów ich zakupu. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewskazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Ponadto, Sąd zwrócił się także z zapytaniem, czy pismo z dnia 21 czerwca 2012 r., stanowiące sprzeciw, jest jednocześnie oświadczeniem o cofnięciu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i oznacza, iż skarżący wnosi obecnie jedynie o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Skarżący został pouczony, iż w razie braku odpowiedzi w tym przedmiocie w zakreślonym terminie, zostanie przyjęte, że w dalszym ciągu wnosi o przyznanie prawa pomocy w całości, to jest o zwolnienie od kosztów sądowych w całości i ustanowienie adwokata. W odpowiedzi na wezwanie Sądu, skarżący w piśmie z dnia 23 lipca 2012 r. wyjaśnił, że jego siostra i jej syn mieszkają wspólnie z ich rodzicami i nim w jednym domu. W ocenie skarżącego, prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe, jednak siostra osobno robi zakupy i pranie, a jedynie rodzice pozwalają jej mieszkać nieodpłatnie z nimi w domu, co oznacza, że nie stanowi razem z synem jednego gospodarstwa domowego z nim i jego rodzicami. Rodzice są osobami starszymi, wymagają stałej opieki lekarskiej, na lekarzy i lekarstwa wydają około 450 zł miesięcznie, brak jest jednak paragonów z apteki, gdyż ich wcześniej nie zbierali. Rodzice nie posiadają rachunków bankowych i lokat, nie ma też lokat siostra, a na rachunku bankowym - według jej oświadczenia - ma debet i otrzymuje tylko wynagrodzenie za pracę. Skarżący dołączył do pisma historię swojego rachunku bankowego, wskazując, że jego zdaniem w sposób jednoznaczny wskazuje jakie ma wydatki, gdyż całość obrotów dokonuje za pośrednictwem rachunku bankowego, czyli otrzymuje wynagrodzenie i płaci za towary i usługi, a także wynagrodzenie za pracę i zobowiązania podatkowe. Przedstawił też kopię decyzji ustalającej wysokość stawki karty podatkowej na rok 2012 w wysokości 603 zł miesięcznie, pocztowe odcinki wypłaty emerytur dla jego rodziców, a nadto wystawione na J. K. faktury: za wodę i ścieki na kwotę 335,23 zł z dowodem jej zapłaty 2 kwietnia 2012 r., za wywóz śmieci za styczeń 2012 r. na kwotę 40,50 zł, za energię elektryczną za okres od 22 listopada 2011 r. do 10 maja 2012 r. na kwotę 529,48 zł, a także decyzję z 3 lutego 2012 r. o wymiarze podatku od nieruchomości w kwocie 396 zł za rok 2012. Ponadto skarżący sprecyzował, że jego wniosek obecnie dotyczy tylko i wyłącznie ustanowienia pomocy prawnika i nie obejmuje zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z powyższym przepisem, wobec skutecznego złożenia sprzeciwu przez skarżącego, postanowienie referendarza sądowego z dnia 14 czerwca 2012 r. utraciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Na skutek oświadczenia skarżącego, zawartego w piśmie z dnia 23 lipca 2012 r., należało złożony wniosek potraktować jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W związku z tym wskazać przyjdzie na przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. określający jednoznacznie wymogi, jakie powinny spełniać osoby otrzymujące tego rodzaju pomoc, z którego wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Powyższe wskazuje, że instytucja prawa pomocy posiada wyjątkowy charakter i jest stosowana jedynie w sytuacjach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, z których wynika, iż wnioskodawca nie posiada wystarczających możliwości finansowych pokrycia kosztów sądowych związanych z jego udziałem w sprawie. Natomiast ewentualne ich uiszczenie pociągnęłoby za sobą uszczerbek utrzymania koniecznego, przez który należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy w sposób uniemożliwiający zapewnienie minimum warunków socjalnych. Z tych względów na stronie ciąży obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądowych, co jednocześnie oznacza, że takie sytuacje powinny mieć miejsce jedynie wtedy, gdy zdobycie przez stronę środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Realizacja obowiązku wykazania przez stronę swojej trudnej sytuacji materialnej polega m.in. na przedstawieniu niezbędnych informacji dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w urzędowym formularzu wniosku, a także składaniu dodatkowych oświadczeń i dokumentów, w trybie tzw. postępowania wyjaśniającego. W tym miejscy zauważyć trzeba, że użycie w przywołanym wyżej przepisie określenia "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i to ona ma przekonać Sąd, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak zasadnie wskazano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, opubl. na stronie internetowej – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych.). Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Skarżący został przez Sąd zobowiązany do wskazania jego miesięcznych dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie netto, tj. po odjęciu kosztów, a także wskazania jakie materiały i za jakie kwoty kupował w ciągu ostatniego miesiąca do działalności gospodarczej oraz o nadesłanie dowodów ich zakupu. Skarżący nie wypełnił tego zobowiązania. Wskazał jedynie, że historia rachunku bankowego, którą przedstawił, jednoznacznie wskazuje jakie ponosi wydatki, całość obrotów, zapłatę za towary i usługi, wynagrodzenie za pracę i zobowiązania podatkowe. W ocenie Sądu, z tym stwierdzeniem skarżącego nie można się zgodzić, gdyż historia rachunku bankowego obejmuje wyłącznie miesiąc czerwiec 2012 r. i wynika z niej, że w tym okresie skarżący dokonał łącznie wypłat z bankomatu na kwotę 9900 zł, zapłaty zaliczek na 9000 zł - bez podania ich tytułu oraz przelewu na 3000 zł – również bez podania jego tytułu. Zatem większość kwot na rachunku skarżącego nie jest powiązana z konkretnymi fakturami, a ponadto – wbrew twierdzeniu skarżącego – na podstawie pozostałych zdarzeń na koncie bankowym nie sposób jednoznacznie określić wydatków i dochodów skarżącego. Można jedynie wywnioskować, że skarżący otrzymuje zapłaty za swoje usługi oraz sam dokonuje zapłat, jednak rachunek nie obrazuje, jaka część wydatków stanowi koszty działalności skarżącego, a jaka stanowi jego osobiste wydatki, zaś skarżący tych okoliczności nie wyjaśnił. Nie stosując się do wezwania Sądu, skarżący nie rozwiał powstałych w rozpoznawanej sprawie wątpliwości odnośnie wysokości kosztów prowadzenia działalności gospodarczej oraz osiąganych z tego tytułu dochodów, co skutkowało brakiem możliwości pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej. Jeszcze raz podkreślić należy, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Dlatego też - jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny (por. postanowienie z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 171/09, opubl. System Informacji Prawnej LEX nr 552205) - strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd o zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Skarżący nie zakwestionował, że osiąga dochód faktyczny w innej wysokości niż podany przez niego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a wynoszący 6500 zł. Wprawdzie skarżący podnosi, że to głównie na nim spoczywają wydatki związane z utrzymaniem domu rodzinnego, jednak nie sposób nie dostrzegać, że wszystkie osoby zamieszkujące w tym domu posiadają także dochody własne, a zatem pozostali członkowie rodziny nie pozostają na wyłącznym utrzymaniu skarżącego. Odnośnie sytuacji swojej siostry skarżący również nie udzielił jednoznacznej odpowiedzi, ani też nie przesłał dokumentów, które obrazowałyby jej faktyczne dochody, jednak sam stwierdził w piśmie z dnia 23 lipca 2012 r., że prowadzi ona wraz ze swym synem odrębne gospodarstwo domowe. Reasumując, skarżący nie wykazał, aby sytuacja materialna jego i członków jego rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym uzasadniała przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazywana przez skarżącego kwota miesięcznego dochodu, wynosząca 6500 zł, jest kwotą znaczną, nawet biorąc pod uwagę wydatki udokumentowane fakturami wystawianymi na ojca skarżącego, a także wykazane koszty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej z tytułu składek, podatków oraz wynagrodzeń pracowniczych, gdyż innych wydatków skarżący nie wykazał pomimo wezwania Sądu. Nie bez znaczenia dla ogólnej oceny sytuacji materialnej skarżącego jest też fakt posiadania i utrzymywania dwóch samochodów oraz działki budowlanej. Wbrew twierdzeniom skarżącego, nie oczekuje się od niego sprzedaży tych dóbr, jednakże ich posiadanie obrazuje sytuację materialną skarżącego, wskazując, że nie jest on osobą, której nie stać na poczynienie oszczędności z osiąganych dochodów i to nawet w znacznej wysokości. Nawet biorąc pod uwagę wskazywaną przez skarżącego okoliczność, że pomaga on rodzicom utrzymując dom, w którym sam również mieszka, uzyskiwany miesięczny dochód we wskazywanej kwocie w kwocie 6500 zł, przy uwzględnieniu wykazanych wydatków, zezwala w ocenie Sądu, na poniesienie przez skarżącego kosztów pełnomocnika z wyboru. Tym samym należało uznać, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie mu prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Z przedstawionych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, art. 254 § 1 i art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.