II SA/Op 231/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 10 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu [...] Stowarzyszenia A z siedzibą w [...] od postanowienia referendarza sądowego z dnia 23 sierpnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] Stowarzyszenia A z siedzibą w [...] na decyzję Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 6 kwietnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie rozbudowy stacji bazowej telefonii komórkowej postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. [...] Stowarzyszenie A z siedzibą w [...] (dalej: Stowarzyszenie) wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Opolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Opolu z dnia 6 kwietnia 2016 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie rozbudowy stacji bazowej telefonii komórkowej. W skardze zawarty został wniosek o zwolnienie Stowarzyszenia z kosztów sądowych "z uwagi na działanie na rzecz społeczeństwa i bezpieczeństwa środowiska naturalnego". Składając wniosek na urzędowym formularzu PPPr Stowarzyszenie wskazało, że działa w ochronie interesu państwa polskiego oraz interesu społecznego (ochrona zdrowia, życia, mienia). Wnioski i odwołania są działaniem społecznym organizacji, dlatego winna zostać zwolniona z obowiązku wnoszenia opłat, tym bardziej że działa na rzecz Skarbu państwa. Jako majątek Stowarzyszenia wskazano kwotę 61,87 zł znajdującą się na koncie bankowym oraz podano, że wysokość straty wynosi 128,90 zł. Referendarz sądowy na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a", wezwał Stowarzyszenie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez nadesłanie kopii dokumentacji księgowej wykazującej stratę poniesienie straty za ostatni rok obrotowy, wyciągu z rachunku bankowego obrazującego operacje wykonywane w ciągu ostatnich 3 miesięcy, tj. od 17 marca do 17 czerwca 2016 r. oraz oświadczenia odnośnie majątku Stowarzyszenia, w szczególności powstałego ze składek członkowskich, ewentualnych darowizn, spadków, zapisów, dochodów z działalności własnej, z majątku stowarzyszenia, ofiarności publicznej (art. 33 i 34 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach - Dz. U. z 2015 r., poz. 1393, ze zm.). Za pismem z dnia 4 lipca 2016 r. Stowarzyszenie przesłało wyciąg z rachunku bankowego za okres od 17 marca do 17 czerwca 2016 r. oraz kopię deklaracji podatkowej CIT-8 za 2015 rok, z której wynikało, że przychody roczne wynosiły 5.510 zł, koszty uzyskania przychodów 5.638, 90 zł, a strata 128, 90 zł. Ponadto w ww. piśmie Prezes Zarządu Stowarzyszenia poinformował, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i wskazał, że niedopuszczalnym jest, aby do ponoszenia opłat sądowych obligowało działanie na rzecz Skarbu Państwa (dotyczące kwoty ok. 450.000 zł), w celu ochrony zdrowia, życia i mienia oraz w celu przestrzegania konwencji z Aarhus. Na poparcie tego stanowiska zacytował treść art. 3 ust. 4 oraz art. 6 Konwencji, a także fragment uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 marca 2016 r., sygn. akt II OSK 1674/14. Pismem z dnia 1 sierpnia 2016 r. referendarz sądowy wezwał Stowarzyszenie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, poprzez nadesłanie oświadczenia co do majątku stowarzyszenia, w szczególności powstałego ze składek członkowskich, ewentualnych darowizn, spadków, zapisów, dochodów z działalności własnej, z majątku stowarzyszenia, ofiarności publicznej (art. 33 i 34 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach - Dz. U. z 2015 r., poz. 1393, ze zm.), a to przez przedstawienie: - wyraźnego oświadczenia o nieotrzymaniu darowizn, spadków, zapisów, dochodów z działalności własnej, z majątku stowarzyszenia, ofiarności publicznej lub dokumentów odnośnie ich otrzymania, - dokumentu wskazującego aktualną liczbę członków Stowarzyszenia, - dokumentu wskazującego aktualną wysokość składki członkowskiej (§ 24 Statutu Stowarzyszenia z 2007 r., ewentualnie nadesłanie aktualnego tekstu Statutu - jeśli uległ zmianie), - dokumentu wskazującego aktualne wpływy ze składek członkowskich np. wypisy, rejestry, - rozliczeń kosztów poniesionych przez członków Stowarzyszenia w 2016 r. na regulaminowe cele działania, - wyjaśnienia, jakiego rodzaju działania podjęli członkowie Stowarzyszenia w celu poprawy sytuacji finansowej Stowarzyszenia. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie 14 dni, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Stowarzyszenia w piśmie z dnia 8 sierpnia 2016 r. wskazał, że dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy są wystarczające dla rozpatrzenia jego wniosku, a Stowarzyszenie nie posiada jakiegokolwiek majątku, nie prowadzi działalności i utrzymuje się tylko ze składek, które wynoszą minimum 60 zł rocznie, przy czym są wpłacane również wyższe kwoty. Stwierdził, że pytania o liczbę członków, wysokość składek i "całej reszty" nie posiadają umocowania prawnego, gdyż brak jest przepisu prawa obligującego organizację do zabezpieczenia ewentualnych kosztów sądowych w sprawach, gdzie prowadzona jest działalność na rzecz społeczeństwa oraz - co najważniejsze - Państwa Polskiego, które może ponieść ogromną stratę. Podkreślił, że w art. 252 § 2 P.p.s.a. nie ma mowy o dochodach i majątku, jakie może posiadać organizacja (możliwych do uzyskania), ale o tych, jakie faktycznie posiada. Skonkludował, że Stowarzyszenie podało informację na temat majątku oraz faktycznych dochodów i nie zamierza udzielać odpowiedzi w związku z żądaniami niemającymi pokrycia w obowiązujących przepisach. Przedłożył wyciąg z konta bankowego z saldem wynoszącym na dzień 30 lipca 2016 r. kwotę 5,97 zł. Postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SA/Op 231/16, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez Stowarzyszenie zakresie. W uzasadnieniu wyjaśnił, że pomimo szczegółowych wezwań Stowarzyszenie nie udzieliło podstawowych informacji na temat swej sytuacji majątkowej, w tym dotyczących otrzymanych spadków, zapisów czy darowizn, a także liczby członków i kwot wpłaconych przez nich tytułem składek członkowskich. W konsekwencji braku wglądu w rzeczywistą sytuację finansową nie można było ocenić, czy Stowarzyszenia poczyniło jakiekolwiek starania, aby zebrać środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego w sprawie, chociażby w części. Wyjaśnił ponadto, iż błędne jest prezentowane przez Stowarzyszenie przekonanie wywodzone z postanowień Konwencji z Aarhus z dnia 25 czerwca 1998 r. o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706), że stowarzyszenia zawsze korzystają ze zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia Stowarzyszenie, reprezentowane przez Prezesa, wniosło sprzeciw, w którym zarzuciło naruszenie następujących przepisów: - art. 2 w związku z art. 12 Konstytucji RP poprzez przyjęcie, że stowarzyszenie ma odmówić ochrony życia mieszkańcom Kluczborka tylko dlatego że nie posiada środków na uiszczenie wpisu sądowego, - art. 252 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 2 oraz art. 38 i 64 ust. 3 Konstytucji RP poprzez przyjęcie, iż ochrona życia, zdrowia oraz mienia ustaje, jeżeli organizacja społeczna działająca na rzecz państwa oraz społeczeństwa nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów sądowych w sprawie nie dotyczącej jej członków, - art. 231 § 1 Kk w związku z art. 252 § 1 P.p.s.a. poprzez przyjęcie, że organizacja ma obowiązek prowadzić działalność tak, aby działając na rzecz Skarbu Państwa dysponowała środkami, aby pokryć koszty sądowe, - art. 252 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 12 Konstytucji RP poprzez przyjęcie, że organizacja prowadząca działalność na rzecz Skarbu Państwa oraz środowiska ma obowiązek zbierać środki potrzebne do wniesienia skargi do sądu, albowiem w przypadku braku stosownej kwoty, życie już nie podlega ochronie. Na tej podstawie Stowarzyszenie wniosło o uchylenie postanowienia i zwolnienie z kosztów sądowych, akcentując, że życie ludzkie jest wartością największą i brak środków na koncie nie powoduje, że ochrona tego dobra zostaje zniesiona. Poza tym Prezes wskazał, że wyłożył środki pieniężne na wpisy sądowe w trzech innych sprawach, natomiast działalność organizacji na rzecz ochrony życia ludzkiego przed szkodliwym promieniowaniem elektromagnetycznym jest prowadzona tak szeroko, że jej członkom - z uwagi na konieczność sporządzenia wniosku do organu, zapoznania się z dokumentacją, złożeniem odwołania, a następnie skargi do sądu - brak jest czasu na zajmowanie się pozyskiwaniem funduszy. Podniósł też, że za zwolnieniem z wymaganego wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł powinno przemawiać to, że działanie Stowarzyszenia ma na celu ochronę Skarbu Państwa przed poniesieniem straty w kwocie ok. 450.000 zł, natomiast zwolnienie z wpisu nie będzie stanowić finansowego wsparcia dla Stowarzyszenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym również od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy - art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Według § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie wniosło o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, co w świetle art. 245 § 3 P.p.s.a. stanowi żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym m.in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zasady, zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą prawną, a także inną jednostka organizacyjną nieposiadajacą osobowości prawnej, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podkreślić należy, że zawarty w powołanym przepisie art. 246 § 2 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Z powołanych przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zaznaczenia też wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, co w istocie stanowi dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa. Celem tej instytucji jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem, stąd przyznanie prawa pomocy powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. W rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, gdyż stwierdził, że Stowarzyszenie nie wykazało swej sytuacji majątkowej i finansowej. Brak było zatem podstaw do dokonania oceny, iż zaistniały przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., umożliwiające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Wskazał przy tym na niemożliwość dokonania rzetelnej oceny sytuacji strony skarżącej, a to z uwagi na nieprzedstawienie prawie żadnych dokumentów obrazujących tę sytuację, pomimo wezwania w tym przedmiocie. Dokonując oceny w tym zakresie, w związku z wniesionym sprzeciwem od powyższego postanowienia, należy zwrócić uwagę, iż osoby zrzeszone w Stowarzyszeniu powinny być świadome konieczności finansowego zasilenia jego funduszy, poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej skuteczne funkcjonowanie organizacji i realizację jej statutowych celów. Twierdzenie o nieposiadaniu środków umożliwiających partycypację w kosztach postępowania, bez przedstawienia, pomimo wezwania, odpowiednich dokumentów i danych pozwalających na ustalenie sytuacji majątkowej i jej ocenę powoduje, że Stowarzyszenie nie spełniło ciążącego na nim obowiązku wykazania istnienia po jego stronie przesłanek przyznania prawa pomocy. Nie ma także znaczenia podniesiona argumentacja, że z uwagi na intensywną działalność członkowie nie mają czasu na pozyskiwanie środków finansowych. Podmioty decydujące się na prowadzenie tego typu organizacji muszą mieć świadomość konieczności gromadzenia środków na realizację celów statutowych, jeśli związane jest to z obowiązkiem ponoszenia przewidzianych prawem kosztów, jak ma to miejsce w razie inicjowania postępowań przed sądami administracyjnymi. Chcąc uzyskać prawo pomocy Stowarzyszenie powinno wykazać, że podjęło wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w art. 239 P.p.s.a. ustawodawca wprowadził zwolnienia zarówno przedmiotowe, jak i podmiotowe, wymieniając podmioty, które nie mają obowiązku uiszczenia kosztów w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wyliczenie to jest wyczerpujące, a Stowarzyszenie nie należy do kręgu określonego w tym przepisie. Nie jest więc z mocy tej ustawy zwolnione od ponoszenia kosztów sądowych w sprawach sądowoadministracyjnych. Również przedmiot sprawy, w której Stowarzyszenie wniosło skargę nie uprawnia do ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Nie jest zasadne twierdzenie, że przepisy Konwencji z Aarhus stanowią podstawę do zwolnienia organizacji społecznych z kosztów sądowych w świetle przepisów prawa krajowego. Wskazywane w sprzeciwie przepisy Konwencji oraz orzecznictwo sądowoadministracyjne dotyczą natomiast kwestii istnienia interesu prawnego, a co za tym idzie legitymacji procesowej organizacji społecznych działających na rzecz ochrony środowiska i możliwości uczestniczenia przez nie w postępowaniach, których przedmiot związany jest z ich celami statutowymi. Przepis art. 3 ust. 4 Konwencji stanowi normę skierowaną do stron ratyfikujących Konwencję, które winny dostosować swój porządek prawny do jej treści, nie zaś do sądu. Brak jest zatem obowiązującej dyrektywy nakazującej zwalnianie od kosztów sądowych organizacji pozarządowych zajmujących się szeroko pojętą ochroną środowiska. Zauważyć należy, że podstawą przyznania prawa pomocy jest ustalenie możliwości poniesienia przez stronę kosztów sądowych, co jest możliwe wyłącznie po wyjaśnieniu wszystkich okoliczności dotyczących stanu finansowego. Okoliczności te nie mogą stanowić domniemania, zwłaszcza gdy mają stanowić podstawę udzielenia pomocy finansowej ze środków publicznych. Rodzi to obowiązek wszechstronnego ich wyjaśnienia, zwłaszcza gdy dane zawarte na formularzu okazują się niewystarczające dla dokonania tej oceny lub budzą wątpliwości, a taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Prawo pomocy ma charakter wyjątkowy, z czym związany jest ścisły rygoryzm. Jeśli strona, pomimo nie budzącej wątpliwości treści wezwania, nie stosuje się do niego i nie udziela wymaganych informacji, musi liczyć się z negatywnymi dla siebie konsekwencjami. Stanowisko odnośnie obowiązku wykazania przez Stowarzyszenie, jako organizacji nieposiadającej osobowości prawnej, braku środków na poniesienie kosztów postępowania i to pomimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań zmierzających do zdobycia funduszy na pokrycie tych wydatków, znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie, a także w piśmiennictwie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 września 2016 r., II OZ 846/16 i z 2 października 2015 r., II OZ 918/15, dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Trafnie wskazuje się ponadto, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie nie jest wszak zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie swojej własnej działalności i powinno dostosować wysokość obowiązkowych składek do zadań, które zamierza realizować w ramach świadczonej działalności społecznej. Brak środków finansowych nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z 18 listopada 2015 r., II OZ 1108/15; z 17 czerwca 2011 r., II OZ 491/11 oraz z 7 października 2015 r., II OZ 957/15, powołana strona internetowa). Jeżeli więc Stowarzyszenie zdecydowało na zainicjowanie postępowania w niniejszej sprawie, to powinno liczyć się z obowiązkiem uiszczenia kosztów tego postępowania i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Bez znaczenia dla przyznania prawa pomocy są również eksponowane w sprzeciwie argumenty odnośnie charakteru prowadzonej przez Stowarzyszenie działalności (na rzecz ochrony interesów Skarbu Państwa oraz ochrony życia i zdrowia ludzkiego), gdyż tego rodzaju działania nie są wymienione wśród przesłanek przyznania prawa pomocy. Przesłanki przyznania prawa pomocy sprowadzają się bowiem jedynie do oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy, przy czym powtórzyć raz jeszcze należy, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego, brak jest podstaw do uwzględnienia zarzutów podniesionych w sprzeciwie i uznania, że skarżące Stowarzyszenie wykazało, iż istnieją przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Tym samym należało stwierdzić, że referendarz sądowy prawidłowo odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stąd brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Z tych względów, na podstawie art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.