II SA/Op 232/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 21 października 2015 r., nr [...] w przedmiocie uchylenia, we wznowionym postępowaniu, decyzji w sprawie rejestracji i odmowy rejestracji pojazdu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wyrokiem z dnia 29 września 2016 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę wniesioną przez R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 21 października 2015 r., nr [...]. Odpis powyższego wyroku wraz z uzasadnieniem został doręczony pełnomocnikowi skarżącego w dniu 27 października 2016 r. (k-63 akt). W dniu 29 listopada 2016 r. wpłynął do tut. Sądu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, bądź adwokata z urzędu. Uzasadniając żądanie skarżący podał, że po analizie uzasadnienia zapadłego w sprawie wyroku uznał, że pragnie złożyć skargę kasacyjną. Z uwagi jednakże na okoliczność, że w trakcie trwania postępowania sądowego drastycznie zmieniła się sytuacja materialna skarżącego, nie jest w stanie ponosić dalszych wydatków na opłacenie pełnomocnika z wyboru. Z tych tez względów, zwrócił się do tut. Sądu o przyznanie pomocy w tym zakresie. Skarżący dodał, że ostatnią czynnością dokonaną przez pełnomocnika z wyboru było złożenie wniosku o doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, a obecnie skarżący nie jest już reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, z uwagi na wypowiedzenie złożone przez skarżącego, podyktowane brakiem środków finansowych. Skarżący wskazał, że podjął próby znalezienia fachowego pełnomocnika, który zgodziłby się sporządzić skargę kasacyjną bez opłaty, lecz nie przyniosły one rezultatu. Natomiast zaproponowane przez zawodowych pełnomocników stawki, przekroczyły znacznie możliwości finansowe skarżącego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką i dwójką dzieci (tj. pełnoletnią córką i niepełnoletnim synem). W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący podał, że posiada dom w zabudowie szeregowej o powierzchni [...] m², obciążony hipoteką; mieszkanie o powierzchni [...] m², obciążone pożyczką hipoteczną; mieszkanie o powierzchni [...] m², obciążone kredytem hipotecznym. Przedmioty wartościowe o wartości powyżej 5.000 zł, to: samochód osobowy marki BMW [...] będący przedmiotem niniejszego procesu sądowego, obciążony kredytem samochodowym udzielonym przez bank. Rodzina skarżącego otrzymuje comiesięczny dochód netto z tytułu emerytury wnioskodawcy w wysokości 3.530,72 zł, 1.500 zł z tytułu piastowania stanowisko w firmie, z tytułu wynagrodzenia małżonki – 1.300 zł, a także z tytułu wynajmu mieszkania – 900 zł (łączny dochód: 9.330,72 zł). Jako stałe zobowiązania i wydatki, wnioskodawca podał: raty miesięczne z tytułu spłaty kredytu na dom – 1.200 zł; kredytu hipotecznego na mieszkanie – 450 zł; pożyczki hipotecznej na mieszkanie – 1.484,53 zł; kredytu samochodowego – 2.060 zł; wydatki mieszkaniowe, tj. opłata za gaz – 350 zł, za wodę – 120 zł, energię elektryczną – 160 zł, za telefon, Internet i TV – 250 zł, wydatki z tytułu wyżywienia – 1.200 zł, utrzymania córki na studiach – 1.000 zł, zakup odzieży – 200 zł, obuwie – 200 zł, kosmetyki – 150 zł, chemia gospodarcza – 150 zł, artykuły papiernicze – 100 zł, artykuły gospodarstwa domowego – 100 zł (łącznie wydatki: 9.174,52 zł). Z uwagi na okoliczność, że wniosek został złożony na nieobowiązującym formularzu, przesłano skarżącemu aktualny formularz, zobowiązując do jego wypełnienia i odesłania w terminie 7 dni, pouczając o skutkach niezastosowania się do wezwania, polegających na pozostawieniu wniosku bez rozpoznania. Jednocześnie zobowiązano skarżącego do uzupełnienia wniosku przez złożenie dodatkowych wyjaśnień i stosownych dokumentów. W kwestii formalnej, odnoszącej się do przesłania formularza, skarżący zastosował się do wezwania w wyznaczonym terminie, bowiem wezwanie zostało doręczone wnioskodawcy w dniu 13 grudnia 2016 r., a w dniu 20 grudnia 2016 r. nadesłano za pośrednictwem poczty ( data stempla) wypełniony formularz wniosku. Powtórzony został w nim wniosek o ustanowienie radcy prawnego z urzędu, a także przywołano te same okoliczności odnoszące się do kwestii materialnej skarżącego. Do akt sprawy dołączone zostały także kserokopie: zeznań podatkowych skarżącego i jego małżonki, rachunków i faktur z tytułu opłat za media, dokumentów potwierdzających uzyskiwany dochód miesięczny, a także harmonogram spłat rat kredytu i zaświadczenie o posiadaniu przez córkę skarżącego od dnia 25 marca 2016 r., statusu osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku. Działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zważono co następuje: W przywołanej wyżej ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przewidziano instytucję prawa pomocy. Polega ona na możliwości udzielenia pomocy w zakresie częściowym w formie zwolnienia od kosztów sądowych, w całości lub części, bądź na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu, a także orzeczeniu o przyznaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym, a zatem obejmującym obydwie wyżej podane formy. Przesłanki formalno-materialne warunkujące udzielenie stronie pomocy przez sąd administracyjny, określone zostały w przepisach Rozdziału 3 Oddział 2 P.p.s.a. pn. "Prawo pomocy". Ustawodawca postanowił bowiem, że prawo pomocy może być przyznane stronie, która złoży wniosek na urzędowym formularzu, a ponadto wykaże, stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jeżeli domaga się o pomoc w zakresie całkowitym), bądź że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jeżeli jej wolą jest uzyskanie pomocy w zakresie częściowym). W niniejszej sprawie skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy, lecz nie dopełnił obowiązku złożenia wniosku na aktualnie obowiązującym, urzędowym formularzu. Uzupełnienie tego braku formalnego nastąpiło w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania (tj. dniu 13 grudnia 2016 r.), przez nadesłanie drogą pocztową w dniu 20 grudnia 2016 r. (data stempla), wypełnionego formularza wniosku. Z powyższych względów uznać należało, że skarżący spełnił przesłanki formalne, polegające na złożeniu wniosku na urzędowym formularzu i wypełnieniu formularza zgodnie z wymogami ustawodawcy. Z kolei rozstrzygnięcie czy skarżący wyczerpał przesłanki materialne warunkujące udzielenie pomocy, sprowadzało się w niniejszej sprawie do zbadania, czy spełniony został wymóg wynikający z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a mianowicie czy skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Zważyć przeto należy, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., określającego przesłanki warunkujące udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, który to pogląd referendarz podziela, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przywołanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 424/04, niepublikowane) Jak wynika z treści powołanych przepisów, kryterium przesądzającym o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy jest stan majątkowy wnioskodawcy. Ustawa w sposób precyzyjny określa warunki przyznania prawa pomocy, zaś kryteria te każdorazowo są odnoszone do sytuacji finansowej ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Tym samym instytucja prawa pomocy pozwala na uzyskanie dostępu do sądu osobom obiektywnie (a nie tylko według własnego ich przekonania) nie dysponującym środkami na wszczęcie i prowadzenie procesu przed sądem administracyjnym. Natomiast, dopiero analiza podanych we wniosku okoliczności dokonywana w związku z przepisami ustawy daje odpowiedź, czy w odniesieniu do konkretnej sytuacji zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku w aspekcie wysokości obciążeń finansowych, jakie muszą zostać poniesione przez stronę w tym konkretnym postępowaniu. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie treści oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego stwierdzić należy, że nie wykazał on w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do skorzystania z prawa pomocy. Skarżącego nie można bowiem uznać za osobę ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego, w tym opłacić czynności pełnomocnika polegających na sporządzeniu skargi kasacyjnej. Ocena stanu majątkowego, dochodu i sytuacji życiowej skarżącego, dokonana w oparciu o treść złożonych dokumentów, pozwala bowiem na ustalenie, że wbrew stanowisku skarżącego jest on w stanie ponieść wskazane wyżej koszty. Skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe z małżonką oraz dwójką dzieci, w tym jednym pełnoletnim, tj. córką, studiującą poza miejscem zamieszkania rodziców. Małżonkowie uzyskują łączny dochód miesięczny w wysokości łącznej 9.330,72 zł, a źródłami tego dochodu są zarówno wynagrodzenia małżonków, jak również emerytura jednego z nich i dodatkowo, wpływy z tytułu umowy wynajmu mieszkania. Przedstawione dochody mają zatem charakter stały i przewidywalny, a ich wysokość kształtująca się na poziomie 2.332 zł na jedną osobę, nie jest wysokością niską, jak na standardy polskich rodzin. Argumentem świadczącym o potrzebie wsparcia skarżącego są według wniosku, wysokie w stosunku do dochodów, wydatki comiesięczne rodziny, wynoszące 9.174,52 zł. Wyjaśnienia jednak wymaga, że przy ocenie sytuacji materialnej osoby wnioskującej o wsparcie ze strony sądu, są brane pod uwagę przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., warunkujące przyznanie tej pomocy. W rozumieniu tego przepisu prawa, kosztami "koniecznego utrzymania" są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, głównie mające charakter wydatków okresowych. Do kosztów tych należy więc bezspornie zaliczyć wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych, czyli koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 127/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tego rodzaju wydatki, wskazane i udokumentowane przez skarżącego (na energię elektryczną, gaz, czynsz, zakup środków czystości i kosmetyków, zakup żywności, odzieży, obuwia, czy utrzymania córki na studiach) wynoszą po uśrednieniu w skali miesiąca ok. 3.800 zł. Z kolei, odnośnie wykazanych pozostałych kosztów miesięcznych w zakresie spłaty kredytów i pożyczek na zakup mieszkań oraz samochodu, to stwierdzić trzeba, że takie wydatki konsumpcyjne nie mogą być traktowane jako niezbędne, służące do zagwarantowania podstawowych potrzeb członków rodziny skarżącego. Nie budzi wątpliwości, że powstały one na skutek zaciągniętych zobowiązań finansowych, a te były wynikiem świadomych planów i przedsięwzięć inwestycyjnych rodziny skarżącego. Trudno bowiem uznać, że członkowie rodziny skarżącego podjęli je w celu wyłącznie zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych w sytuacji, gdy rodzina ta posiada dom i dwa mieszkania, a jednym z wielu źródeł jej dochodu jest czynsz uzyskiwany z wynajmu mieszkania. Ponadto, jak słusznie podnosi się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, co do zasady sam fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, czy ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a spłata zobowiązań z tytułu tychże kredytów bankowych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą bowiem o jej zdolnościach płatniczych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, nieopubl.). Zadłużenie kredytowe, musiało się przecież wiązać ze wcześniejszą oceną przez bank tzw. zdolności kredytowej wskazującej, czy skarżący będzie w stanie spłacać kredyt. Zdaniem referendarza, również ocena swoich możliwości finansowych dokonana przez skarżącego przy zaciąganiu zobowiązań finansowych, oparta na przezorności i zapobiegliwości, powinna uwzględniać ryzyko ponoszenia wszelkich związanych z tymi zobowiązaniami konsekwencji. Wobec tego, obciążenie finansowe w postaci spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą skarżącego i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Strona powinna ponosić koszty postępowania, jeżeli dysponuje stałym miesięcznym dochodem i posiada znaczny majątek w postaci ruchomości i nieruchomości (por. postanowienie NSA z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt II FZ 1309/14, LEX nr 1507574), a tak jest w przypadku skarżącego. Odnosząc się do sytuacji procesowej skarżącego, wymagającej na obecnym etapie pomocy profesjonalnego pełnomocnika w celu sporządzenia skargi kasacyjnej od zapadłego w sprawie wyroku Sądu I instancji, co skarżący podniósł we wniosku, to w pierwszej kolejności wskazać należy na art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i wyrażonej tam zasady "prawa do sądu". Zgodnie z tym przepisem, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Jak jednakże konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla Naczelny Sąd Administracyjny, prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienia NSA z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Z powyższych względów, ustawodawca określając w przywołanym na wstępie art. 246 § 1 P.p.s.a. przesłanki przyznania prawa pomocy, wskazał na materialno-finansową sytuację strony, przyjmując jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy - kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 27 września 2011 r., sygn. akt II GZ 434/11 oraz z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, publ. CBOiS). Zdaniem referendarza, w świetle przedstawionych przez skarżącego okoliczności odnoszących się do jego sytuacji materialnej, skarżący posiada potencjał i dostateczne środki finansowe na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru, a jego płynność finansowa nie jest zagrożona roszczeniami wierzycieli (w sprawie nie podniesiono kwestii np. zajęć komorniczych, postępowań egzekucyjnych). Wniosek taki wyciągnięto po szczegółowej analizie przedstawionych w sprawie dokumentów i złożonych oświadczeń, przy porównaniu wysokości uzyskiwanego dochodu (uwzględniającymi także możliwości zarobkowe jej członków) z ponoszonymi comiesięcznie niezbędnymi wydatkami rodziny skarżącego. Notabene, skarżący pomimo wezwania referendarza, nie przedłożył do akt sprawy wszystkich żądanych odpisów dokumentów, tj. wyciągów z rachunków bankowych członków jego rodziny. Okoliczność ta potęguje stanowisko, że nie wykazał swojego prawa do pomocy sądowej. To na stronie bowiem ciąży obowiązek wykazania złej sytuacji majątkowej, charakteryzującej się zachwianiem płynności finansowej. Jednocześnie, z zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności złożonych oświadczeń wynika brak przesłanek do przyznania skarżącemu żądanej pomocy. Wobec tego, referendarz sądowy działając na zasadzie art. 258 § 1 pkt 7 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu, co orzekł jak w sentencji.