II SA/Op 259/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Teresa Cisyk Sędziowie: sędzia WSA Ewa Janowska asesor sądowy Elżbieta Naumowicz -spr. Protokolant: sekretarz sądowy Katarzyna Johan po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi K. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...], nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz K. M. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] nr [...], opartą o przepis art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił przyznania K. M. uprawnienia do tego świadczenia. W uzasadnieniu wskazał na przepis art. 2 tej ustawy, podając, iż strona nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy K. M. podniosła, że decyzja jest bezzasadna, gdyż spełnia przewidziane ustawą warunki, wywodząc, iż rodzice zostali wywiezieni do pracy na terytorium Niemiec w listopadzie 1939 r. i przebywali tam do końca maja 1945 r., a tym samym i ona przebywała tam siedem miesięcy. W wyniku rozpatrzenia wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. decyzją z dnia [...], nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu wskazał, iż K. M. rozpoczęła pracę na deportacji od 26 października 1944 r., a zakończyła 21 kwietnia 1945 r., tj. z dniem zajęcia [...] przez wojska koalicji antyhitlerowskiej. Poza tym stwierdził, iż "ewentualne przebywanie w miejscu pracy rodziców na deportacji po dacie kapitulacji Niemiec nie spełnia warunku represji". W skardze na powyższą decyzję K. M. zarzuciła, że decyzja ta jest krzywdząca. Podniosła, iż wejście wojsk koalicyjnych na teren [...] nie wiąże się z całkowitym wyzwoleniem, gdyż w tym rejonie jeszcze długo trwały walki, a [...] zostało wyzwolone w pierwszych dniach maja 1945, natomiast w ustawie nie ma zapisu o końcu represji z dniem wejścia wojsk wyzwoleńczych. Poza tym stwierdziła, że zerwane mosty, zaminowane drogi oraz brak pojazdów uniemożliwiały opuszczenie [...]. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wnosił o jej oddalenie, powołując się na argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Złożył też wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, na co skarżąca podała, że rezygnuje z przysługującego jej prawa zgłoszenia żądania przeprowadzenia rozprawy. Postanowieniem tut. Sądu z dnia 3 października 2005 r., wydanym na podstawie art. 122 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sprawa została przekazana do rozpoznania na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie odnotować trzeba, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), kontrola działalności administracji publicznej przez sąd administracyjny sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z zasady, iż sąd administracyjny ocenia, czy zaskarżona decyzja jest zgodna prawem, wynika konsekwencja co do tego, iż sąd ten rozważa prawo obowiązujące w dniu wydania decyzji, jak i stan sprawy istniejący na dzień wydania decyzji, badając prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą, uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji pod tym kątem należało stwierdzić, że nie odpowiada ona prawu. W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawą działania organu były przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewidującej prawo do uzyskania świadczenia pieniężnego przez osoby, które podlegały represji w rozumieniu ustawy. Przepis art. 2 tej ustawy tworzy definicję legalną pojęcia "represji" stanowiąc, że represją w rozumieniu tego aktu jest osadzenie w obozach pracy przymusowej z przyczyn narodowościowych, politycznych, rasowych lub religijnych oraz deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (pkt 2 lit a), a na terytorium d. ZSRR i terenów przez niego okupowanych. Ustawodawca, poza sformułowaniem "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" nie używa przy tym innych dookreśleń pojęcia represji. W tym miejscu należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony został pogląd, iż dla stwierdzenia podlegania tego rodzaju represji nie jest konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy. Z tego względu o deportacji (wywiezieniu) można mówić również w odniesieniu do dzieci urodzonych w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez matkę wywiezioną na roboty przymusowe (por. wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004, sygn. akt OSK 135/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 15 oraz powołane tam orzecznictwo). Z lektury akt administracyjnych wynika, iż K. M. urodziła się 26 października 1944 r. w W. w S. Rodzice skarżącej byli polskimi przymusowymi robotnikami rolnymi, przywiezionymi w listopadzie 1939 r. i zatrudnionymi w gospodarstwie A. S. w miejscowości W., w okręgu W., gdzie przebywali do maja 1945 r. W świetle powyższego organ zasadnie uznał, że skarżąca wykazała, iż zalicza się do kręgu osób represjonowanych, wymienionych w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Ustalając natomiast, czy został spełniony zakreślony przez ustawodawcę warunek sześciomiesięcznego okresu deportacji, organ wskazał, iż za datę graniczną przyjął datę wyzwolenia przez wojska alianckie miejscowości [...]. Powołując się na dane zawarte w opracowaniu "United States Army in World War II. Special Studies Chronology 1941/1945" pod red. Mary H. Williams, Washington 1960, organ stwierdził, iż datą tą jest 21 kwietnia 1945 r. W aktach administracyjnych brak jest uwierzytelnionego odpisu istotnego fragmentu tej publikacji. W związku z powyższym należy wskazać, iż odnośnie pojęcia deportacji Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 marca 1999 r. (sygn. akt. III RN 158/98, OSNAPU 2000 nr 3, poz. 86) przyjął, iż pojęcie to "odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r." Sąd przyjął ponadto, że praca po zakończeniu wojny nie miała już charakteru represji, stąd nie może być uznawana za pracę przymusową. Przytoczyć trzeba w tym miejscu również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko, iż datę zakończenia represji należy wiązać z datą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej, gdyż wówczas praca wykonywana przez deportowanych pracowników traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. akt V SA 3877/00, System Informacji Prawnej LEX nr 50162). Odmienny pogląd zawarty został w wyroku z dnia 7 czerwca 2002 r. (sygn. akt II SA/Łd 535/00, niepubl.), w którym wskazano, iż w przepisie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) położony został nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, co oznacza przymusowe pozostawanie poza miejscem zamieszkania i w związku z tym nie data wyzwolenia danej miejscowości, względnie zajęcia miejscowości na terenie Niemiec przez armie sojusznicze, a tylko data 8 maja 1945 r. może być uznawana za pewną datę graniczną deportacji, a to wobec niemożliwości powrotu do kraju przed zakończeniem działań wojennych oraz trudności w rozeznaniu co do dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów z uwagi na znane fakty kontrofensyw sił niemieckich. Z tym ostatnim stanowiskiem Sąd identyfikuje się na tle rozpoznawanej sprawy, której istotą jest kwestia oceny, czy ustanie podlegania przez skarżącą represji, jaką była deportacja, odnieść można do daty zajęcia miejscowości [...] przez wojska alianckie, czy też do innej, późniejszej daty w okresie sięgającym do daty granicznej 8 maja 1945 r. Wskazać trzeba, że w przedmiotowej sprawie organ zobligowany jest do stosowania w toku postępowania przepisów procedury administracyjnej, wynikającej z przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej K.p.a. W szczególności organ, jako podmiot kierujący postępowaniem, obowiązany jest, stosownie do art. 7 K.p.a., pojąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a nadto zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a., w sposób wyczerpujący zebrać i następnie rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Dokonując oceny w opisanym wyżej aspekcie, stwierdzić przyjdzie, że organ pominął okoliczność, iż skarżąca nie przebywała w W. , ale w miejscowości znajdującej się w okolicach tego miasta, położonego pomiędzy [...] a [...], a zatem w rejonie, gdzie według powszechnie znanych faktów historycznych przebiegała linia spotkania wojsk sprzymierzonych. Z tego względu, zdaniem Sądu, należy przyjąć, że wskazywana w powoływanym przez organ opracowaniu data zajęcia [...] nie może być uznana za datę przesądzającą o zakończeniu okresu podlegania przez skarżącą represji. Z uwagi na fakt, iż rejon ten był objęty najdłużej działaniami wojennymi, aż do czasu zakończenia wojny, nie można wykluczyć, że nie miały tam miejsca kontrofensywy cofających się wojsk niemieckich i z tego powodu precyzyjne ustalenie daty zajęcia przez siły aliantów i zakończenia działań wojennych w miejscu, gdzie przebywała skarżąca, może być trudne, a nawet niemożliwe. Okoliczność ta ma jednak doniosłe znaczenie przy ocenie, czy spełniona została przesłanka sześciomiesięcznego okresu podlegania represji wynikająca z przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Zważywszy, że wyliczony przez organ okres deportacji wynosi 5 miesięcy i 25 dni, precyzyjne ustalenie tej daty jest okolicznością mającą decydujące znaczenie w sprawie, a jak zostało wykazane, okoliczność ta nie została przez organ należycie wyjaśniona w toku postępowania. Zauważyć w tym miejscu należy, że wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ zawarł słuszne, korespondujące z poglądami wynikającymi z powołanych wyżej wyroków Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002 r., stwierdzenie, że "ewentualne przebywanie w miejscu pracy rodziców na deportacji po dacie kapitulacji Niemiec nie spełnia warunku represji", które jednak rozmija się z rozstrzygnięciem zawartym w tej decyzji i argumentacją podawaną w jej uzasadnieniu. Przyjęcie w rozpoznawanej sprawie daty zakończenia wojny 8 maja 1945 r., jako daty granicznej, skutkowałoby ustaleniem, iż skarżąca posiada wymagany ustawą okres pozostawania na deportacji. Jeśli nie jest możliwe precyzyjne ustalenie daty zajęcia przez wojska alianckie i zakończenia działań wojennych w konkretnej miejscowości, data 8 maja 1945 r. jest jedyną pewną datą graniczną, a zwłaszcza w sytuacji, jaka zachodzi w przedmiotowej sprawie, gdy ustalenie to ma dotyczyć miejscowości na terenie III Rzeszy, znajdującej się przy tym na terenie leżącym na styku frontów, na którym działania wojenne toczyły się do ostatnich dni wojny. Mając na względzie podniesione wyżej argumenty należało uznać, iż niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego wynikające z powołanych przepisów proceduralnych, w tym zasadę prawdy obiektywnej i prowadzi do naruszenia prawa materialnego tj. art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), mającego wpływ na wynik sprawy. Ponadto stwierdzone uchybienie przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co stanowi podstawę do uchylenia przez sąd administracyjny decyzji dotkniętej takimi wadami. W tym stanie rzeczy, w oparciu o art. 145 § 1 pkt. 1 lit a i c powołanej ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję. Na podstawie art. 135 tejże ustawy uchylono decyzję organu pierwszej instancji. Rozstrzygnięcie w punkcie 2 wyroku oparto na dyspozycji art. 152 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, natomiast zawarte w punkcie 3 orzeczenie o kosztach postępowania sądowego oparto o przepis art. 200 tej ustawy. Wskazania do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań i sprowadzają się do dokonania przez organ - po uzupełnieniu materiału dowodowego we wskazanym aspekcie ustalenia pewnej daty granicznej - prawidłowego wyliczenia okresu podlegania przez skarżącą represji, jaką była deportacja, a następnie wydania decyzji zawierającej ocenę okoliczności sprawy i prawidłowe uzasadnienie tej decyzji z uwzględnieniem wymów wynikających z art. 107 § 1 i 3 K.p.a., natomiast w razie niemożliwości ustalenia daty zakończenia działań wojennych w miejscowości, w której przebywała skarżąca – do przyjęcia jedynie pewnej daty zakończenia działań wojennych, jaką jest data zakończenia wojny tj. 8 maja 1945 r.