II SA/Op 265/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska po rozpoznaniu w dniu 10 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 14 września 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lutego 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności zezwolenia na usunięcie drzew postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lutego 2016 r., nr [...], utrzymujące w mocy zaskarżone postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 15 października 2015 r., nr [...], o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wójta Gminy [...] z dnia 28 lutego 2013 r., nr [...], dotyczącej udzielenia M. B. zezwolenia na usunięcie drzew. Skarżąca w dniu 6 czerwca 2016 r. złożyła wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. We wniosku wskazała, że jej emerytura wynosi 1.493 zł, jej wydatki na czynsz to 550 zł, energia - 95 zł, łączność - 110 zł, leki - 200 zł, żywność - 500 zł, komunikacja - 60 zł. Podała, że należące do niej gospodarstwo przed decyzją Wójta miało powierzchnię 1,09 ha, a po decyzji Wójta stanowi działkę o powierzchni 0,87 ha. Skarżąca zamieszkuje z bezrobotnym synem H., a jej jedyny majątek stanowi dom o powierzchni ok. [...] m2 i budynek olejarni o powierzchni [...] m 2, działka rolna o powierzchni 0,8 ha, ogród o powierzchni 0,07 ha. Działając w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., referendarz sądowy wezwał skarżącą, pismem z dnia 9 czerwca 2016 r., do złożenia - w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania - następujących wyjaśnień i dokumentów: - zaświadczenia o aktualnej wysokości emerytury skarżącej, nadmieniając, że może być w formie decyzji i nie trzeba jej przesyłać, jeżeli wysokość tego świadczenia potwierdzą wyciągi z rachunku bankowego, - wyciągu z posiadanych rachunków bankowych skarżącej i członków wspólnego gospodarstwa domowego za okres ostatnich 3 miesięcy przed złożeniem wniosku, tj. od marca do maja 2016 r., lub oświadczenia o nieposiadaniu rachunków, - rachunków dokumentujących wysokość wykazanych we wniosku wydatków za czynsz, energię i łączność, - zaświadczenia o zarejestrowaniu się syna skarżącej we właściwym Urzędzie Pracy, jako osoby bezrobotnej, - informacji, czy skarżąca lub członek wspólnego gospodarstwa domowego korzystają ze środków pomocy społecznej, a jeśli tak, to w jakiej wysokości i ewentualnie nadesłanie kopii decyzji w tym przedmiocie. Pouczono skarżącą, że na prośbę strony wskazany termin może ulec przedłużeniu i że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie może być uznane za niewykazanie spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy oraz skutkować jego odmową. Odpowiadając na wezwanie, skarżąca pismem z dnia 27 czerwca 2016 r. zwróciła się o przedłużenie terminu wyznaczonego na uzupełnienie wniosku. Jednocześnie nadesłała wyciąg ze swojego rachunku bankowego za okres od 1 maja 2016 r. do 1 czerwca 2016 r. oraz z rachunku bankowego syna za ten sam okres, wezwanie do zapłaty za telefon komórkowy syna - na kwotę 56,19 zł, zawiadomienie o zmianie opłat za mieszkanie A. B. przy ul. [...] we [...] (lokal ma powierzchnię [...] m2, czynsz do 1 marca 2016 r. wynosił 569,66 zł). Jak wynika z zawiadomienia z dnia 2 lutego 2016 r. dotyczącego wysokości czynszu, naliczono w nim kwotę 306,71 zł tytułem odszkodowania za korzystanie z lokalu. Skarżąca załączyła także rozliczenie mediów za rok 2015, z którego wynika, że wysokość zaliczki za wodę wynosi 251,16 zł. Pismem z dnia 28 czerwca 2016 r. referendarz sądowy przedłużył termin do uzupełnienia wniosku do dnia 15 lipca 2016 r. Jednocześnie, działając w trybie art. 255 P.p.s.a., wezwał skarżącą, by w nowym terminie nadesłała kolejne dokumenty i wyjaśnienia, a mianowicie, czy wskazywany w przesłanych już dokumentach (wyciąg z banku, wezwanie do zapłaty, zawiadomienie o opłatach czynszowych) adres na ul. [...] we [...] jest miejscem zamieszkania jej i syna, czy też zamieszkują w [...]. Ponadto referendarz zwrócił się o wyjaśnienie, czy któraś z nieruchomości, jeśli nie zamieszkują w obu, jest przedmiotem wynajmu i jaki osiągają dochód z tego tytułu. Jeśli natomiast utrzymują obie nieruchomości, należy wskazać koszty ich utrzymania i źródła finansowania. Referendarz pouczył skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie może być uznane za niewykazanie spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. A. B. odebrała wezwanie w dniu 5 lipca 2016 r. i w dniu 22 lipca 2016 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej) przesłała pismo z dnia 21 lipca 2016 r., w którym zwróciła się ponownie o wydłużenie okresu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym razem wskazując konkretną datę, tj. 30 sierpnia 2016 r. Prośbę swoją umotywowała znaczącym pogorszeniem stanu zdrowia. Podała, że jest pod stałą opieką lekarzy o różnych specjalnościach oraz korzysta z poradni leczenia [...], natomiast 22 sierpnia 2016 r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności będzie weryfikował stan jej zdrowia. Wyjaśniła także, że wystąpiła do ZUS we [...] o korektę zaświadczenia o emeryturze, bez zasiłku opiekuńczego. Przekazała wyciąg z banku za czerwiec 2016 r., zaświadczenie o wysokości czynszu za mieszkanie we [...], w którym jest zameldowania z synem i w którym regularnie przebywają (nikomu go nie wynajmują), zaświadczenie lekarskie z 19 maja i 29 czerwca 2016 r. Skarżąca wskazała też, że przebywa przemiennie we [...] i w [...], obie te nieruchomości nie nadają się do wynajmu, część pola z gospodarstwa rolnego została oddana w dzierżawę za kwotę 33,30 zł, co pokrywa wartość podatku od nieruchomości. Przedstawiła nadto faktury za energię elektryczną z mieszkania we [...]. Nadmieniła, że uzyskanie faktur za Internet i telefon wiązałoby się z poniesieniem dużych opłat za ich wystawienie. Przedłożyła również zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 29 czerwca 2016 r., w którym wskazano wiele chorób, na które się leczy. Nadesłana faktura na kwotę średnio 30 zł dotyczy energii elektrycznej w mieszkaniu we [...], obejmuje okres od kwietnia do września 2014 r. Zaświadczenie o saldzie opłat za lokal mieszkalny przy ul. [...] wskazuje na zaległość w wysokości 387,59 zł, zaś z przesłanej decyzji wynika, że podatek od nieruchomości w [...] wynosi 282 zł rocznie. Na prośbę skarżącej referendarz sądowy ponownie przedłużył termin do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym razem do 30 sierpnia 2016 r. Jednocześnie wskazał, że jest to termin ostateczny, a także pouczył o skutkach nieuzupełnienia wymaganych dokumentów. Skarżąca w piśmie z dnia 31 sierpnia 2016 r. podała, że pogorszenie jej stanu zdrowia utrudniło zebranie większej ilości dokumentów. Przekazała w załączeniu upomnienie dotyczące zaległości w opłatach za lokal mieszkalny na kwotę 394,04 zł, wyciąg z rachunku bankowego skarżącej za okres od 2 lipca do 1 sierpnia 2016 r., rozlicznie opłat za gaz w mieszkaniu we [...] za okres od 15 lipca 2016 r. do 20 lipca 2016 r., oraz odcinek do zapłaty za gaz z 23 sierpnia 2016 r. Skarżąca nadesłała także zaświadczenie z dnia 22 lipca 2016 r., w którym ZUS Oddział we [...] potwierdził, że H. B. nie figuruje w Kompleksowym Systemie Informatycznym Zakładu, jako osoba ubezpieczona. Postanowieniem z dnia 14 września 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu odmówił przyznania A. B. prawa pomocy, uznając, że skarżąca nie przesłała większości żądanych dodatkowych dokumentów i wyjaśnień pozwalających ustalić jej sytuację materialną i finansową w sposób wystarczający do oceny, czy spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, a w szczególności w zakresie całkowitym, o jaki wniosła. W szczególności referendarz wskazał na brak: - dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość emerytury skarżącej, - zaświadczenia o zarejestrowaniu syna jako osoby bezrobotnej, - wyciągów z kont bankowych skarżącej i jej i syna za okres - marzec i kwiecień 2016 r. - wyjaśnień dotyczących kosztów utrzymania domu w [...], a także tego, z jakich źródeł finansuje utrzymanie obu posiadanych nieruchomości, tj. ww. domu i mieszkania we [...]. Od postanowienia z dnia 14 września 2016 r. A. B. wniosła sprzeciw, w którym wskazała jedynie, że prosi o podanie brakujących dokumentów, a także prosi o analizę porównawczą postanowień wydanych w 2015 r. dotyczących zwolnienia od kosztów. Z kolei w piśmie procesowym z dnia 29 września 2016 r. domagała się skrócenia tekstu postanowienia, ponieważ z uwagi na swój stan zdrowia i wykształcenie nie jest w stanie się do niego odnieść. Ponadto nie stać jej na pełnomocnika, ponieważ w [...] jest to koszt ponad 1000 zł, a do tego należy doliczyć koszty dojazdu do [...]. Poprosiła o unieważnienie decyzji Wójta, podając, że to przede wszystkim Skarb Państwa będzie egzekwował odszkodowanie za nielegalną wycinkę drzew, dokonaną na obszarze jej nieruchomości. Stwierdziła, że nie widzi potrzeby sprzedaży nieruchomości, by opłacić pełnomocnika. Ze względu na trudności w zrozumieniu postanowienia, zaproponowała spotkanie w siedzibie Sądu w sprawie rozstrzygnięcia w sprawie prawa pomocy. W dniu 7 października 2016 r. wpłynęło do Sądu pełnomocnictwo udzielone przez skarżącą synowi – H. B. do występowania w jej imieniu w niniejszej sprawie. Jednocześnie A. B. oświadczyła, że orzeczenie Sądu z dnia 10 października 2016 r. odbierze osobiście w dniu 17 października 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że w myśl art. 260 § 1-3 P.p.s.a, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Po myśli art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie zaś do art. 243 § 1 i art. 252 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek, złożony na urzędowym formularzu, który powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Zgodnie natomiast z art. 255 P.p.s.a., w każdym przypadku, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sytuacja opisana w ostatnio wskazanym przepisie miała miejsce w niniejszej sprawie. Referendarz sądowy wezwał A. B. do nadesłania wyjaśnień i dokumentów, opisanych szczegółowo wcześniej, lecz skarżąca - pomimo dwukrotnie przedłużanego terminu na realizację wezwania, w tym również do czasu wskazanego przez samą zainteresowaną - nie przesłała wszystkich żądanych przez referendarza dokumentów i wyjaśnień, a które pozwoliłyby ustalić jej sytuację materialną i finansową. Pełna realizacja wezwań Sądu była natomiast konieczna dla dokonania oceny, czy skarżąca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, w szczególności w zakresie całkowitym. Sąd zgadza się ze stanowiskiem zaprezentowanym w postanowieniu z dnia 14 września 2016 r., że obowiązek wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej do udzielenia prawa pomocy, leży po stronie wnioskodawcy i musi się on liczyć z konsekwencjami nieprzedłożenia na wezwanie sądu stosownych dokumentów i wyjaśnień. Tymczasem, jak słusznie zauważono w zaskarżonym postanowieniu, odpowiedzi skarżącej nie tylko nie wyjaśniały jej sytuacji materialnej, ale także zrodziły dodatkowe wątpliwości w tym zakresie. Skarżąca stwierdziła bowiem, że mieszka okresowo wraz z bezrobotnym synem w domu w [...] i że oboje utrzymują się jedynie z jej emerytury, a następnie przesłała dokumenty i rachunki związane tylko z utrzymaniem mieszkania we [...]. Wobec takich wyjaśnień, referendarz sądowy zasadnie powołał się na wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny pogląd, wedle którego "przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych strony nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy" (por. postanowienie z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II OZ 1140/14, LEX nr 1533899). Należy też wyjaśnić skarżącej, że to, jakie dokumenty miała przesłać, zostało szczegółowo wskazane w opisanych wyżej wezwaniach referendarza sądowego z dnia 9 i 28 czerwca 2016 r. Skarżąca nie przesłała przede wszystkim dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość jej emerytury; zaświadczenia o zarejestrowaniu syna, jako osoby bezrobotnej (ewentualnie wyjaśnień w tej kwestii); wyciągów z kont bankowych jej i syna za okres: marzec-kwiecień 2016 r.; nie wyjaśniła też, czy rodzina korzysta z pomocy społecznej; jakie są koszty utrzymania domu w [...], a także, z jakich źródeł finansuje utrzymanie obu posiadanych nieruchomości, tj. ww. domu i mieszkania we [...]. Powtórzyć zatem przyjdzie, podzielając w tej mierze utrwalony pogląd orzecznictwa, że to na stronie ciąży obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna uprawnia ją do przyznania prawa pomocy. Trafnie wywodził Naczelny Sąd Administracyjny, że "strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Z konstrukcji art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii w dużej mierze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę" (tak: NSA w postanowieniu z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt II OZ 1028/14 - LEX nr 1530792). Podkreślenia wymaga, że uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, przez wybiórczą lub niedokładną realizację wezwania, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy (tak: NSA w postanowieniu z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 393/14, LEX nr 1495223). Odnosząc powyższe do przedmiotowej sprawy, Sąd uznał, że sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo przyjął, że skarżąca nie wykonała ciążącego na niej obowiązku wykazania swojej sytuacji materialnej, gdyż nie dostarczyła informacji pozwalających na jej ustalenie, pomimo jasnych w swej treści wezwań. Działając w ten sposób, przede wszystkim nie pozwoliła na wyświetlenie w sposób przejrzysty całokształtu swojego stanu majątkowego. Natomiast dane zawarte we wniosku i informacje przekazane wraz z pismami z dnia 27 czerwca 2016 r., 21 lipca 2016 r. i 31 sierpnia 2016 r. były niewystarczające do przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów niniejszego postępowania we własnym zakresie. Ponadto brak przedmiotowych danych uniemożliwił wyjaśnienie wątpliwości Sądu co do możliwości utrzymania przez skarżącą z deklarowanej emerytury w kwocie 1.493 zł, siebie, niepracującego syna i dwóch nieruchomości. Skoro skarżąca nie uzupełniła w sposób prawidłowy złożonego w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym uzasadniające przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt II FZ 170/12, LEX nr 1137689). Odnotować nadto przyjdzie, że skarżąca nie nadesłała wymaganych dokumentów także na etapie wnoszenia sprzeciwu. Ograniczyła się tylko do stwierdzenia, że nie wie, o jakie brakujące dokumenty chodzi i poprosiła o ich wskazanie, jednak takie tłumaczenie skarżącej - w świetle niebudzącej żadnych wątpliwości i czytelnej treści skierowanych do niej wezwań z dnia 9 i 28 czerwca 2016 r. - nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd miał na uwadze, że skarżąca, po pierwsze, była wzywana do nadesłania szczegółowo wymienionych dokumentów i wyjaśnień; po drugie, przedłużano jej termin do ich nadesłania, raz do 15 lipca 2016 r., drugi raz do 30 sierpnia 2016 r.; po trzecie, w zaskarżonym postanowieniu wyraźnie określono, jakich dokumentów nie nadesłała. Sąd nie uwzględnił również przedstawionych w pismach procesowych wyjaśnień skarżącej, dotyczących braku realizacji wezwań z uwagi na niezrozumiałą i zbyt obszerną treść kwestionowanego postanowienia. Jak już bowiem wskazano wyżej, dokumenty i informacje, o które wystąpił referendarz były dokładnie określone i wyspecyfikowane w poszczególnych wezwaniach, zatem skarżąca z łatwością mogła samodzielnie ocenić, jakich dokumentów od niej żądano i jakie do tej pory przesłała. Poza tym skarżąca, zwracając się o kolejne przedłużenia terminu do uzupełnienia wniosku, nie zarzuciła, że nie orientuje się, o jakie dokumenty chodzi. W tym stanie rzeczy, Sąd nie mógł ocenić, czy sytuacja majątkowa skarżącej wypełnia określone w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przesłanki, których zaistnienie skutkowałoby uwzględnieniem jej wniosku i przyznaniem prawa pomocy w oczekiwanym zakresie. Mając na uwadze powyższe, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a.