II SA/Op 320/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędziowie: sędzia WSA Krzysztof Bogusz asesor sądowy Grażyna Jeżewska – spraw. Protokolant: sekretarz sądowy Jolanta Hadała po rozpoznaniu w dniu 22 września 2005r. na rozprawie sprawy ze skargi M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przeniesienia własności działek przekazanych Skarbowi Państwa w zamian za rentę oddala skargę. Decyzją z dnia [...], nr [...] wydaną na podstawie art. 118 ust. l, 2a, 3 i 4 ustawy z dnia 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz. U. Nr 7, poz. 25 z 1998 r. z późn. zm.) Wicestarosta Powiatowy w B. działający z upoważnienia Starosty Powiatowego w B. odmówił M. L. nieodpłatnego przeniesienia na jej rzecz własności działek gruntu nr A, B i C położonych w P. w zamian za przekazane gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa za rentę - emeryturę przez H. F. (babkę M. L.). Uzasadniając decyzję organ I instancji wskazał, iż wnioskiem z dnia 30 kwietnia 2004 r. M. L. zwróciła się do Starosty [...] o "zwrot... działek gruntu: nr A, B i C położonych w P.". Następnie podniósł, iż do wniosku zostały dołączone następujące dokumenty: - "decyzja o przekazaniu gospodarstwa rolnego na Skarb Państwa za rentę - emeryturę przez H. F., - umowa dzierżawy Naczelnika Gminy w L. z dnia 25 października 1979 roku zawarta z T. F. na dzierżawę działki nr D o pow. 0,13 ha, - umowa dzierżawy Naczelnika Gminy w L. z dnia 11 grudnia 1981 roku zawarta z Z. F. na dzierżawę działki nr A o pow. 0,24 ha, - umowa dzierżawy Wójta Gminy w L. z dnia 9 października 1992 roku zawarta z Z. F. na dzierżawę działki nr B i cz. C o łącznej pow. 0,19 ha, - umowa dzierżawy Wójta Gminy w L. z dnia 15 września 1994 roku zawarta z L. L. na dzierżawę cz. działki nr C o pow. 0,04 ha, - umowa dzierżawy Wójta Gminy w L. z dnia 5 grudnia 1997 roku zawarta z L. L. na dzierżawę cz. działki nr C o pow. 0,04 ha, - umowa dzierżawy Wójta Gminy w L. z dnia 13 października 1998 roku zawarta z L. L. na dzierżawę cz. działki nr C o pow. 0,04 ha." Rozpatrując sprawę Starosta [...] stwierdził, że H. F. wystąpiła do Urzędu Gminy w P. o przejęcie na Skarb Państwa za rentę - emeryturę gospodarstwa rolnego, położonego w P. składającego się z działek nr E i D o łącznej powierzchni 3,00 ha. Uwzględniając powyższy wniosek w dniu 30 września 1975 r., na podstawie art. 9 ust. l i 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118 z 1974 r.). Naczelnik Gminy w P. wydał decyzję Nr [...] o przejęciu w/w gospodarstwa na Skarb Państwa w zamian za uprawnienia emerytalne, pozostawiając budynki jako odrębny od gruntu przedmiot własności H. F. Decyzja w dniu 6 października 1975 r. stała się ostateczna. Następnie organ I instancji powołał się na treść art. 118 ust. l i 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 roku Nr 7, poz. 25) stanowiący, iż "osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przysługuje nieodpłatnie własność tej działki. Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. l może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom daną nieruchomością: jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek takim może być złożony dopiero po śmierci obojga małżonków." Wywiódł także, iż zgodnie z art. 118 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nieodpłatne przeniesienie własności działki deputatowej na rzecz osoby uprawnionej nie przysługuje, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa, lub gminy albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich. Skonstatował, że wobec takiego brzmienia art. 118 ust 3 ustawy należy ustalić stan prawny tzw. działki deputatowej. Wskazał, iż z punktu 4 decyzji o przekazaniu gospodarstwa na Skarb Państwa za uprawnienia emerytalne wynika, że H. F. (babce M. L.) przysługiwało prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu (tzw. deputatowej) o powierzchni do 0,50 ha. W związku z czym była osobą uprawnioną w rozumieniu powołanego wyżej przepisu, zaś z zapisów w rejestrze gruntów obrębu [...] wynika, że deputat H. F. został wyznaczony na działce A. H. F. zmarła w roku 1978. Natomiast z operatu ewidencji gruntów wynika, że w 1985 r. działka nr A o pow. 0,33 ha została podzielona na dwie działki: nr B o pow. 0,09 ha oraz nr F o pow. 0,24 ha. Na podstawie decyzji Wojewody [...] z dnia 24 września 1991 r. Nr [...] działka nr B stała się własnością Gminy [...]. Gmina [...] w dniu 19 kwietnia 1995 r. aktem notarialnym Rep. [...] nr [...] sprzedała działkę nr B na rzecz C. i C. D. Działka nr F w 1989 r. została podzielona na działki nr G, H i C. Działka nr G o pow. 0,06 ha na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53) decyzją Naczelnika Gminy w L. Nr [...] z dnia 28 lutego 1990 r. została nadana nieodpłatnie na rzecz właścicieli budynków położonych na w/w działce tj. na rzecz Z. i Z. F. Natomiast działka nr H o pow. 0,05 ha decyzją Naczelnika Gminy [...] Nr [...] z dnia 16 października 1989 r. również została nadana nieodpłatnie na rzecz właściciela położonych na niej budynków tj. na rzecz J. Ż. Na podstawie decyzji Wojewody [...] z dnia 28 października 1999 r. o nieodpłatnym nabyciu własności nieruchomości działka nr C również stała się własnością Gminy [...]. W 2000 r. została podzielona na działki nr I, J; K i L. Działka nr J o pow. 0,0147 ha na podstawie art. 118 ust. l, 2a, 4 i 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) decyzją Starosty [...] Nr [...] z dnia 29 stycznia 2004 r. została nadana nieodpłatnie na rzecz I. B. - zstępnej H. F. (wnuczka). Natomiast działka nr K o pow. 0,0197 ha decyzją Starosty [...] Nr [...] z dnia 27 listopada 2003 r. została nadana nieodpłatnie na rzecz M. L. zstępnej H. F. (wnuczka). W dniu 18 października 2001 r. aktem notarialnym Rep. [...] nr [...] Gmina [...] sprzedała działkę nr L o pow. 0,0774 ha na rzecz H. H., zaś działka nr I o powierzchni 0,0182 ha jest nadal własnością Gminy [...]. W tym stanie rzeczy organ odwołał się do wniosku wnioskodawczyni, która ubiega się o nadanie działek nr B, A i C i stwierdził, że działka nr B nie jest już własnością ani Skarbu Państwa, ani też Gminy [...] a zatem zgodnie z powołanym wyżej art. 118 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników roszczenie o nieodpłatne przekazanie tej działki na rzecz wnioskodawczyni nie przysługuje. Natomiast działki nr A i C -jak wyżej udowodniono - nie istnieją już w operacie ewidencji gruntów, ponieważ zostały podzielone. Z działek powstałych po podziałach tylko jedna działka o numerze I jest własnością Gminy [...] i tylko ta działka może być przedmiotem postępowania o nieodpłatne przekazanie na własność osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu lub po śmierci osoby uprawnionej - na własność zstępnemu. Zgodnie zaś z art. 118 ust. 2a w/w ustawy warunkiem przekazania działki na własność zstępnemu osoby uprawnionej jest faktyczne władanie daną nieruchomością. W celu udowodnienia tej okoliczności w dniu 27 maja 2004 r. Starosta [...] zwrócił się pismem do Urzędu Gminy w L. z zapytaniem czy M. L. jest dzierżawcą działki nr I o pow. 0,0182 ha. Pismem z dnia 31 maja 2004 roku Wójt Gminy [...] poinformował, że M. L. nie jest dzierżawcą w/w działki, ponieważ działka ta została przeznaczona na poszerzenie drogi. Z kolei pismem z dnia 9 czerwca 2004 r. Starosta [...] zwrócił się do Urzędu Gminy w L. o udzielenie pisemnej informacji, czy M. L. użytkuje działkę nr I o pow. 0,0182 ha i czy jest płatnikiem podatku rolnego lub podatku od nieruchomości za w/w działkę. W piśmie z dnia 14 czerwca 2004 roku Wójt Gminy [...] stwierdził, że M. L. nie użytkuje działki nr I i nie jest płatnikiem ani podatku rolnego ani podatku od nieruchomości, a ponieważ po myśli art. 11 ust. l ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jednolity tekst Dz. U. Nr 46, poz. 543 z 2000 r.) Wójt Gminy [...] reprezentuje Gminę jako właściciela działki nr I, należy uznać za udowodnioną okoliczność, że wnioskodawczyni nie włada działką nr I od chwili śmierci jej babki. Poglądu tego nie podważa też żadna z umów dzierżawy dołączonych przez M. L. do wniosku. W odwołaniu od tej decyzji M. L. wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy, bowiem Urząd Gminy w L. sprzedał działki, które jej się należały, a które kupił D. C. Kierownik Geodezji w B. Czuje się bardzo poszkodowana i nie rozumie dlaczego Urząd Gminy w L., Geodezja w B. oraz Starostwo Powiatowe w B. nie poinformowali jej że może złożyć podanie o zwrot tych działek. O tej możliwości odwołująca nie wiedziała. Urząd Gminy w L. tymczasem wykazuje dzisiaj, że sprzedał działki i nie jest ich właścicielem. Już w roku 1990 została nadana nieodpłatnie działka G o pow. 0,06 ha na rzecz właścicieli budynków położonych na tej działce tzn. Z. i Z. F. to dlaczego w tym czasie nikt nie powiadomił ich "żeby pisać o całość ponieważ się należy". Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia [...], nr [...], po myśli art. 138 § l pkt l kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ II instancji podzielił ustalenia faktyczne i prawne organu pierwszoinstancyjnego. Dodatkowo powołał się na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Białymstoku stwierdzający, iż warunek faktycznego władania nieruchomością, o którym mowa w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania) oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki (wyrok NSA w Białymstoku z dnia 9.07.1998 r. sygn. SA/Bk 1482/97, ONSA 1999 (2/62). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skarżąca M. L. wniosła o ponowne rozpatrzenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O., zarzucając, iż żaden organ rozpatrujący sprawę nie udzielił jej konkretnej odpowiedzi na złożony wniosek. Podniosła, że organy nie poinformowały jej o możliwości nabycia działek, które dzierżawiła razem z matką, a później z mężem. W jej ocenie, to organy powinny były czuwać nad sprawą, gdyż są zobowiązane dbać o dobro obywateli. Nieprawdą jest, iż działka I powstała na skutek podziału działki C, bowiem działkę C dzierżawiła "do samego końca". Nie zgodziła się także z uzasadnieniem decyzji SKO w O., ponieważ zawarto w niej twierdzenie, że nie władała działką I od śmierci babci, a przecież babcia zmarła w 1978 r., a działka I powstała dopiero w 2001 r. Wskazała, iż została oszukana i jeżeli działek nie można zwrócić to zażądała wypłacenia przez Urząd ekwiwalentu pieniężnego, albowiem to on jest odpowiedzialny za zaistniałą sytuację. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwości między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej (§ 1). Kontrola o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowania wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi w myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 - zwaną dalej Prawo o postępowaniu) następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z zasady legalności, wynika konsekwencja, iż administracyjny sąd wojewódzki ocenia, czy wydana decyzja jest zgodna z prawem obowiązującym w dacie jej wydania (wyrok NSA z dn. 14 stycznia 1999 r., sygn. akt III SA 4731/97 – LEX nr 37180). Jeżeli, zatem naruszone zostało prawo materialne lub proceduralne w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, decyzja podlega uchyleniu. Kontrola sądowa legalności wydanych decyzji sprowadza się w związku z tym do badania, czy w procesie dochodzenia do tej decyzji właściwy organ uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych i prawnych mających wpływ na podjęte rozstrzygnięcie. W niniejszej sprawie nie można zaskarżonej decyzji postawić zarzutów uchybienia przepisom. Przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, iż odpowiada ona wymogom prawa. Decyzje o odmowie nieodpłatnego przeniesienia na rzecz M. L. własności opisanych działek gruntu położonych w P. w zamian za przekazane gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa za rentę-emeryturę przez babkę skarżącej wydane zostały w oparciu o obowiązujące w dniu ich wydania przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz. U. Nr 7, poz. 25 z 1998 r.) – zwaną dalej ustawą. Okolicznością bezsporną w sprawie jest, iż skarżąca spełniała wymóg wystąpienia do organu z przedmiotowym wnioskiem, albowiem niewątpliwie jest zstępną osoby uprawnionej, której przysługiwało prawo użytkowania gruntu – H. F. Zgodnie z art. 118 ust. 1 "Osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki." Cytowany przepis w ust. 2a ustawy dał prawo do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 również zstępnemu osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Zastrzegł dalej, że jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. Jednocześnie w ust. 3 postanowił, iż przepisów ust. 1-2a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach. W tym miejscu trzeba powiedzieć, że "Przyznanie prawa własności działki, stosownie do treści przepisu art. 118 ust. 1 ustawy (...) następuje z mocy samego prawa, a warunkiem jest złożenie wniosku. (...) Osoby uprawnione (...) mogą w takiej sytuacji żądać wydania decyzji o charakterze deklaratoryjnym stwierdzającej przeniesienie prawa własności przedmiotowej działki." (vide: wyrok NSA w Warszawie z 26.03.1992 r., sygn. akt II SA 82/92, opubl. Wspólnota 1993/7/14), przeto przyznanie prawa własności działki jest uzależnione od złożenia wniosku przez osobę uprawnioną. Wobec tego organ nie mógł w tym zakresie działać z urzędu. Trzeba wskazać, iż organ miał obowiązek poinformowania M. L. o przepisach prawa materialnego i przepisach prawa procesowego (art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego), bowiem na organy administracji publicznej został nałożony obowiązek udzielania informacji faktycznej i prawnej, lecz w sytuacji gdyby skarżąca określiła przed organem przedmiot sprawy administracyjnej. Niewątpliwie z wnioskiem M. L. zwróciła się do Starostwa Powiatowego w B. o "zwrot działki nr A, B oraz C położonych w P." w dniu 30 kwietnia 2004 r. Trzeba jednocześnie wskazać, że możliwość przyznania prawa do działki "deputatowej", jak to określił organ I instancji, zaistniała dopiero od 1 czerwca 1991 r., zatem dokonany podział w 1985 r. działki nr A, która została oddana w dożywotne użytkowanie (użytkowniczka zmarła w 1978 r.), przez właściciela, tj. Skarb Państwa nie może być kwestionowany. Kolejny podział działki nr F nastąpił w 1989 r. Natomiast rodzice skarżącej skorzystali z przysługującego im prawa do nadania działki, na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (...) (Dz. U. Nr 10, poz. 53) w roku 1990, a wówczas przepis który ma zastosowanie w niniejszej sprawie nie istniał. W 1999 r. działka nr C stała się własnością gminy a w 2000 r. została podzielona na cztery działki, dwie zostały przyznane zstępnym H. F., w tym skarżącej. Działka zaś nr L została sprzedana przez właściciela (gminę) na rzecz H. H. Działka nr B, wyodrębniona z działki A w 1991 r. stała się własnością gminy i następnie została sprzedana w 1995 r. Właścicielem czwartej działki nr I jest nadal gmina, zatem słusznie stwierdzono, iż na skutek zaistniałych zdarzeń (sprzedaży, wydanych decyzji organów) przedmiotem zwrotu mogła być tylko działka będąca własnością gminy. Zdaniem Sądu, w tym stanie faktycznym, bezspornie ma zastosowanie w pierwszym rzędzie zacytowany na wstępie ust. 3 art. 118 ustawy, bowiem stosownie do jego treści, organy nie mają możliwości uwzględnienia wniosku skarżącej, z uwagi na fakt, iż wskazane przez nią działki (oprócz jednej) nie są już własnością Skarbu Państwa, jak też gminy. Następuje wówczas wyłączenie stosowania przepisów art. 118 ust. 2a ustawy po myśli ust. 3 zdanie pierwsze tego artykułu, w sytuacji, gdy Skarb Państwa lub gmina nie jest właścicielem działki, o jakiej mowa w tych przepisach. Słusznie zatem organy podniosły, w stwierdzonym stanie sprawy, że wprawdzie żądanie dotyczyło działek nr A, B i C, to przedmiotem przyznania prawa własności mogła być jedynie działka nr I, która jest nadal własnością gminy [...]. Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało jednak, iż M. L. nie włada działką nr I. Tymczasem zapis art. 118 ust. 2a ustawy jest jednoznaczny - roszczenie o przyznanie prawa własności działki przysługuje wówczas, gdy zstępny po śmierci osoby uprawnionej nieruchomością faktycznie włada. Użyty przez ustawodawcę zwrot "faktycznie włada" oznacza, iż M. L. powinna na dzień 30 kwietnia 2004 r., tj. złożenia przedmiotowego wniosku użytkować działkę nr I. Faktu tego nie potwierdzają przedłożone umowy dzierżawy, ponieważ dotyczą okresu od 25 października 1979 r. do 13 października 1998 r.. Okoliczności tej również nie potwierdził Wójt Gminy [...]. Należy zatem zauważyć, że skarżąca nie wykazała, aby na dzień wydania skarżonej decyzji faktycznie władała w jakimkolwiek zakresie działką, która jest jeszcze własnością gminy. Takie zaś władanie przez zstępnego jest niezbędnym warunkiem jego uwłaszczenia na podstawie art. 118 ust. 2a cytowanej ustawy. Sąd Administracyjny nie może także uwzględnić wniosku skarżącej odnośnie przyznania jej ekwiwalentu pieniężnego przez Urząd, albowiem to żądanie ma charakter sprawy cywilnej rozpoznawanej przez sądy powszechne. Wobec powyższego należało w myśl art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), oddalić skargę.