II SA/Op 346/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi S. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 24 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku pielęgnacyjnego postanawia: 1. umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, 2. oddalić wniosek w zakresie ustanowienia adwokata. Działająca w imieniu S. O. – jej matka R. O., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 24 kwietnia 2017 r., nr [...], dotyczącą odmowy przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. Wobec złożonej prośby o zwolnienie od kosztów sądowych, przesłano skarżącej na zarządzenie referendarza sądowego, urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, zobowiązując pełnomocnika do odesłania wypełnionego formularza wniosku w terminie 7 dni. Wezwanie zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do jego treści, spowoduje pozostawienie wniosku bez rozpoznania. Wezwanie zostało doręczone osobiście R. O. w dniu 11 września 2017 r., co potwierdza podpis na pocztowym potwierdzeniu odbioru przesyłki (k-45 akt sądowych). W dniu 14 września 2017 r., S. O. złożyła za pośrednictwem poczty (data stempla) wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Uzasadniając żądanie wskazała na słabą znajomość przepisów prawa administracyjnego, a także zły stan majątkowy, który uniemożliwia jej korzystanie z odpłatnych porad prawnych. Oświadczyła, że od września 2013 r. pozostaje bez renty socjalnej, a jednocześnie jej stan zdrowia pogarsza się (nadal nie może [...]), bowiem skarżąca oczekuje na druga operację. Stwierdziła także, że nie stać jej na wyjazdy do [...], co uniemożliwia jest dostęp do akt sądowych i obronę swoich praw, w sprawach zawisłych przed tut. Sądem. W rubrykach odnoszących się do oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z rodzicami, a dochodami tego gospodarstwa są: - dochód roczny ojca skarżącej uzyskiwany z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej pn. A za 2016 r. – 12.256,40 zł i z tytułu innych źródeł – 608,52 zł; - dochód roczny skarżącej za 2016 r. z tytułu umowy zlecenia i pracy umysłowej w wysokości 37.779,60 zł i z tytułu innych źródeł – 358 zł. Oświadczając, że matka skarżącej jest osobą bezrobotną i nie uzyskuje żadnego dochodu, skarżąca podsumowała, że łączny dochód rodziny wynosi 51.002,52 zł rocznie. W rubryce odnoszącej się do zobowiązań, skarżąca podała, że ponosi koszty utrzymania mieszkania wynajętego we [...] na okres studiów, tj. 1.000 zł miesięcznie; pożyczka na potrzeby edukacyjne (zakup laptopa matki R. O.) w wysokości 1.100 zł; koszty ubezpieczenia zdrowotnego w ZUS ponoszone przez S. O., tj. kwota ok. 1.200 zł miesięcznie; koszty ponoszone na leczenie i rehabilitację S. O. – ok. 100 zł miesięcznie; koszty związane z wyżywieniem – od 800 do 1.000 zł miesięcznie; koszty ponoszone na środki czystości – ok. 200 zł miesięcznie; koszty związane z utrzymaniem mieszkania rodziców w [...] (opłata za energię, czynsz) – 800 zł. Skarżąca oświadczyła także, że jej ojciec posiada dom po zmarłych rodzicach wymagający remontu, obecnie zamieszkuje w nim starsza siostra skarżącej wraz z mężem i dwójką dzieci. Z faktu posiadania domu ojciec nie uzyskuje żadnych korzyści, a zobowiązany jest ponosić opłatę z tytułu podatku od nieruchomości w ⅓ części własności. Ponadto, rodzice skarżącej posiadają mieszkanie o powierzchni [...] m², położone w [...]. Do akt sprawy dołączone zostało zaświadczenie o posiadaniu przez matkę skarżącej statusu osoby bezrobotnej od dnia [...] listopada 2016 r., nie posiadającej prawa do zasiłku. Ponadto R. O. złożyła w dniu 11 września 2017 r. pisemne oświadczenie, że nie posiada i nie prowadzi gospodarstwa rolnego, nie prowadzi działalności gospodarczej, ani pozarolniczej, nie jest nigdzie zatrudniona i nie posiada żadnego źródła dochodu. Na skutek zarządzenia z dnia 27 września 2017 r., wezwano R. O. jako pełnomocnika skarżącej S. O., w trybie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, do uzupełnienia w terminie 14 dni wniosku o przyznanie prawa pomocy, przez przedłożenie stosownych dokumentów i złożenie dodatkowych oświadczeń, pouczając, że niezastosowanie się do wezwania, może zostać uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i może skutkować oddaleniem wniosku. Wezwano zatem skarżącą do wykazania wysokości miesięcznych kosztów utrzymania zamieszkiwanego lokalu; przedłożenia wyciągów z posiadanych przez skarżącą i wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego rachunków bankowych z ostatnich 3 miesięcy; przesłania deklaracji podatkowej składnej przez skarżącą i jej ojca za rok 2016 r. lub innego urzędowego zaświadczenia o wysokości dochodów osiągniętych przez ww. w roku 2016 r. Zobowiązano także skarżącą do przesłania deklaracji podatkowej składanej przez matkę skarżącej za rok 2016 r. (gdyż jak wynika z zaświadczenia o zarejestrowaniu się jej jako osoba bezrobotna, pozostaje ona bez zatrudnienia od dnia [...] listopada 2016 r.), a także do wskazania czy członkowie rodziny skarżącej korzystają z form pomocy społecznej. Zażądano także złożenia oświadczenia, czy skarżąca pobiera stypendia na studiach, przez przesłanie odpowiedniego zaświadczenia z uczelni, a także dokumentu obrazującego aktualny stan zaciągniętej pożyczki na potrzeby edukacyjne i wysokość miesięcznej raty do spłaty. Na powyższe wezwanie, strona skarżąca odniosła się w piśmie z dnia 8 października 2017 r., w którym oświadczono, że członkowie rodziny skarżącej nie posiadają żadnych lokat bankowych, rachunków bankowych, w tym lokat dewizowych. Nie korzystają także ze wsparcia pomocy społecznej. S. O. oświadczyła także, że nie pobiera i nie pobierała stypendium na studiach, które niedawno ukończyła, i z tych względów uczelnia nie chce wydać stosownego zaświadczenia. Odnosząc się do zaciągniętej przez matkę skarżącej pożyczki na cele edukacyjnej, wskazano, że pożyczka ta w kwocie 900 zł, przeznaczona została na zakup używanego laptopa (zakupionego na aukcji internetowej). Pożyczki tej, która została już spłacona, udzielił zięć matki, co potwierdził stosownym oświadczeniem (por. akta sprawy sądowej). Do akt niniejszej sprawy dołączono także: zaświadczenia z Urzędu Skarbowego w [...], że S. O. i R. O. nie widnieje w ewidencji podatników prowadzących działalność gospodarczą na terenie objętym działaniem tego Urzędu; zaświadczenie o nieuzyskaniu przez R. O. dochodu w 2016 r.; zaświadczenie potwierdzające, że S. O. jest podatnikiem podatku dochodowego od osób fizycznych i że w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. osiągnęła dochód (po odliczeniu kosztów uzyskania przychodu) w wysokości 38.137,60 zł; kopię faktury z tytułu opłat czynszowych mieszkania we [...], na kwotę 514 zł; kopie rachunków za media lokalowe mieszkania położonego w [...]; kopię decyzji ustalającej wysokość podatku od nieruchomości położonej w [...] za 2017 r.; kopię PIT-36 i PIT/B odpowiednio rodziców skarżącej oraz jej ojca. Referendarzowi jest ponadto z urzędu wiadome, że R. O. jako pełnomocnik w sprawie o sygn. akt II SA/Op 349/17 toczącej się także przed tut. Sądem w sprawie ze skargi S. O. oświadczyła, że w dniu 1 października 2017 r. rozpoczęła studia na I roku [...] w [...]. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), a w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). S. O. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Skarżąca jest jednak zwolniona ustawowo od uiszczania kosztów sądowych w sprawie, bowiem przedmiotem jej skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu dotycząca odmowy przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. Zgodnie natomiast z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu, a także przewlekłe prowadzenie przez niego postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Skoro S. O., z mocy samej ustawy P.p.s.a., jako skarżąca decyzję w zakresie pomocy społecznej, została zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, to postępowanie z jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe i należało je umorzyć, co orzeczono w punkcie pierwszym sentencji. Podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy art. 249a P.p.s.a. w związku z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., w myśl których, referendarz wydaje na posiedzeniu niejawnym postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli stało się ono zbędne. Z powyższych względów, referendarz ograniczył się jedynie do merytorycznego rozpoznania wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, czyli rozważenia udzielenia pomocy w zakresie częściowym. Do rozstrzygnięcia pozostała więc kwestia czy skarżący spełnia przesłankę materialną przyznania pomocy w tym zakresie, wynikającą z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., tzn. czy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądowowadministracyjnym poglądem (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I GZ 147/08 i z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt II OZ 732/08 – obydwa umieszczone na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl), użyte w powołanym przepisie określenie "gdy wykaże" oznacza, że strona powinna przekonać rozpoznających wniosek (sąd bądź referendarza sądowego), że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także jeżeli zajdzie taka potrzeba, przedłożyć na wezwanie wydane w trybie art. 255 P.p.s.a., dodatkowe wyjaśnienia czy dokumenty, potwierdzające wykazywane we wniosku okoliczności. Podkreślić należy, że strona posiada w tym zakresie inicjatywę dowodową, a rozpoznający wniosek na podstawie przedstawionych przez nią dowodów, dokonuje oceny czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Owo "wykazanie" należy rozumieć zatem zarówno w kontekście podjęcia przez wnioskodawcę wszelkich czynności zmierzających do zaprezentowania swojej złej sytuacji materialnej (np. przez przedłożenie - na wezwanie sądu - żądanych dokumentów, czy też wyjaśnień), jak również rzeczywiste pozostawanie w trudnej sytuacji bytowej. W ocenie referendarza, skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacji bytowa, uniemożliwiała jej poniesienie kosztów pełnomocnika z wyboru. Przede wszystkim wskazać trzeba, że skarżąca w sposób niepełny wykonała wezwanie do uzupełnienia wniosku przez przedłożenie stosownych dokumentów, a to wyciągów bankowych należących do członków jej rodziny. Fakt nieprzedłożenia tych wydruków uzasadniła nieposiadaniem przez nią i jej rodziców "[...] żadnych lokat bankowych, rachunków bankowych w tym dewizowych, [...] opłaty robimy na poczcie lub przelewem bankowym na konto odbiorcy rachunku". Z akt sądowych sprawy o sygn. II SA/Op 348/17 (kolejna sprawa ze skargi S. O.) i przedłożonych tam dowodów ponoszenia kosztów lokalowych wynika jednak, że skarżąca w dniach: 9 czerwca 2017 r., 5 lipca 2017 r., 9 września 2017 r. i 2 października 2017 r., dokonała ze swojego rachunku bankowego w A o nr [...] przelewów (typu elixir – [...]) z tytułu opłaty za najem mieszkania odpowiednio w kwotach: 850 zł, 1.020 zł, 850 zł i 850 zł. Potwierdza to, w ocenie referendarza, że skarżąca pomimo odmiennego oświadczenia złożonego w piśmie z dnia 8 października 2017 r. – posiada jednak rachunek bankowy. Aktualne wyciągi bankowe stanowią natomiast dla rozpoznającego wniosek o prawo pomocy możliwość obiektywnej oceny równowagi finansowa w postaci zrównoważonego salda miesięcznego w zakresie sumy bieżących uznań i sumy obciążeń. Z wyciągów tych odczytać także można regulowanie stanu konta przez dokonywanie wpłat indywidualnych posiadacza rachunku i obcych wpływów. Wyciągi te, co wymaga podkreślenia, stanowią także dokumenty źródłowe, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany - stosownie do § 4 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.) - w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. Nieprzedłożenie wyciągów bankowych, powoduje natomiast niemożność rzetelnego rozpatrzenia wniosku i wprowadza wątpliwość co do złożonego oświadczenia o stanie majątkowym. Zwłaszcza w sytuacji, gdy skarżąca określając swoją sytuację materialną i dochód uzyskiwany przez członków jej gospodarstwa domowego skupiła się w głównej mierze na wpływach uzyskanych w 2016 r., a nie w roku bieżącym, przesyłając dokumentację związaną właśnie z tym okresem rozrachunkowym (PIT-y i zaświadczenie), nie wyjaśniając przy tym z jakiego źródła pochodzą wykazywane dodatkowe dochody jej i ojca skarżącej. Tym samym nie wywiązała się także z obowiązku przedstawienia aktualnych danych dotyczących uzyskiwanego dochodu. Dochód ten, jako kolejny element obrazujący sytuację materialną członków rodziny został określony, jako: - dochód roczny ojca skarżącej uzyskiwany z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej pn. A za 2016 r. – 12.256,40 zł i z tytułu innych źródeł – 608,52 zł; - dochód roczny skarżącej za 2016 r. z tytułu umowy zlecenia i pracy umysłowej w wysokości 37.779,60 zł i z tytułu innych źródeł – 358 zł. Z przedłożonego zeznania podatkowego i zaświadczenia wynika natomiast, że rodzice skarżącej uzyskali w 2016 r. przychód w wysokości 156.277,92 zł, a dochód w wysokości 12.864,92 zł. Dochód po opodatkowaniu wynosił 4.380,65 zł. Skarżąca uzyskała natomiast dochód, po odliczeniu kosztów uzyskania przychodu, w wysokości 38.137,60 zł, a dochód po opodatkowaniu – 31.838 zł. Wykazywane przez rodzinę skarżącej wydatki wynikają z kolei z konieczności utrzymania dwóch mieszkań, tj. w [...] (wydatki w wysokości ok. 821,01 zł – uśrednione w stosunku miesięcznym) i wynajmowanego mieszkania we [...] (wydatki w wysokości ok. 1.364 zł). Ponadto, rodzina ponosi koszty opłaty podatku od nieruchomości położonej w [...] w wysokości 5,75 zł miesięcznie, a także opłaty za telefon córki i jej rehabilitację – 165 zł miesięcznie i z tytułu składki ubezpieczeniowej matki skarżącej w wysokości 65 zł oraz kosztów ubezpieczenia zdrowotnego ojca – w wysokości 1.200 zł. Tak przedstawiona sytuacja materialna rodziny budzi wiele wątpliwości, bowiem wskazuje, że pomimo niskich dochodów miesięcznych jej członków (po uśrednieniu miesięcznym podanych wyżej kwot – 3.018 zł), jest w stanie ponosić wydatki w wysokości ok. 2.420,76 zł (nieuwzględniające jeszcze wykazywanych kosztów wyżywienia od 800 zł do 1.000 zł), a zwłaszcza ponosić wydatki na opłacanie mieszkania we [...] w sytuacji, gdy skarżąca – zgodnie z jej oświadczeniem – zakończyła już proces edukacji na studiach. Z oświadczeń złożonych w trakcie postępowania wyjaśniającego nie wynika natomiast, że rodzina korzysta ze wsparcia pomocy społecznej, brak jest także informacji, aby w stosunku do członków rodziny toczyły się postępowania egzekucyjne, windykacyjne, czy komornicze, co wskazuje na niezachwianie sytuacji finansowej rodziny. W sprawie nie wskazano przy tym, by rodzina posiadała zaległości w bieżących opłatach, czy aby w celu bieżącego utrzymania korzystała z pożyczek i kredytów. Jedyną wykazywaną pożyczką było zadłużenie matki skarżącej zaciągnięte u zięcia z tytułu kupna laptopa, która notabene została już spłacona. Kolejną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę w kontekście oceny sytuacji materialnej rodziny skarżącej, jest jej stan majątkowy. Rodzice skarżącej posiadają bowiem we współwłasności, mieszkanie o powierzchni [...] m², a ponadto jej ojciec jest współwłaścicielem domu i budynków gospodarczych. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się natomiast, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09, LEX 552394; z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 158/13, LEX 1310045; z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt II OZ 1012/14, LEX 1530778). Nie można także tracić z pola widzenia, że oceniając sytuację materialną strony należy uwzględnić możliwości zarobkowe jej oraz członków jej rodziny. Łączne wydatki i zdolności finansowe bezsprzecznie kształtują bowiem status majątkowy skarżącej, co koresponduje choćby z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.), zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, jak również art. 128 k.r.o. - w jego myśl obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z akt sprawy wynika, że matka skarżącej zarejestrowała się w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna od dnia [...] listopada 2016 r. i nie posiada prawa do zasiłku od tego dnia. W sprawie nie powołano natomiast żadnych nadzwyczajnych okoliczności, występujących obecnie, a ograniczających możliwości zarobkowe i pozwalające potraktować ją w sposób wyjątkowy (stan zdrowia, wyjątkowo trudna sytuacja osobista, podeszły wiek), nawet ze względu na fakt swojego bezrobocia. Wręcz przeciwnie, matka skarżącej oświadczyła o podjęciu studiów, co wręcz może się wiązać z dodatkowymi kosztami przeznaczanymi na ten cel. Odnosząc się do podnoszonej kwestii niemożności reprezentowania swoich praw z uwagi na swą niepełnosprawność, zauważyć trzeba, że skarżąca jest reprezentowana w tym postępowaniu przez swoją matkę, która podejmuje na bieżąco czynności procesowe w imieniu skarżącej. Nie negując przy tym twierdzeń skarżącej o jej złym stanie zdrowia, nie można jednocześnie tracić z pola widzenia faktu, że podnoszone okoliczności mają znaczenie przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy wówczas, gdy bezpośrednio wpływają na kondycję materialną rodziny osoby występującej z takim wnioskiem. W ocenie referendarza, sytuacja taka nie zachodzi w przypadku skarżącej, z przyczyn opisanych szczegółowo powyżej. Informacyjnie wskazać ponadto warto, że na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Postanowienie niniejsze nie pozbawia natomiast skarżącej możliwości ubiegania się w dalszej części postępowania sądowego o przyznanie pomocy, w przypadku zmiany okoliczności sprawy. Mając na uwadze powyższe, referendarz sądowy działając na podstawie art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w punkcie drugim sentencji.