II SA/Op 381/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. B. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Op 381/16 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 marca 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie udzielenia informacji o dokumentach i wydania dokumentów postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. M. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 marca 2016 r., nr [...], w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie udzielenia informacji o dokumentach i wydania dokumentów. Skarżąca w dniu 3 września 2016 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej) wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wniosek ten, uzupełniła o urzędowy formularz wniosku, przesłany w dniu 4 listopada 2016 r. (data stempla pocztowego). Na urzędowym formularzu wniosku, skarżąca wskazała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i trzema córkami, z których dwie są pełnoletnie. Podała, że we współwłasności z mężem posiada dom o powierzchni [...] m2 , wartości 150.000 zł, dwa mieszkania o powierzchni [...] m2 i [...] m2, o wartości 90.000 zł. każde, nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, wartości 1.580.000 zł, [...] ha lasu o wartości 1.000 zł, przydomową działkę budowlaną o powierzchni [...] ha. Ponadto mąż posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, wartości 100.000 zł oraz [...] ha lasu, wartości 1.000 zł. Źródłem dochodu rodziny skarżącej jest emerytura jej męża, w kwocie 2.911,94 zł netto. Stałe wydatki to kredyt na nieruchomość rolną 1.158.381 zł, kredyt studencki 24.000 zł, karty kredytowe 7.500 zł, koszty leczenia 700 zł, a dochód z gospodarstwa rolnego jest zerowy. Pismem z dnia 10 listopada 2016 r. Referendarz sądowy wezwał skarżącą do: - wyjaśnienia, wysokości kosztów utrzymania domu skarżącej poprzez nadesłanie rachunków lub oświadczenia o ich wysokości za energię elektryczną, wodę itp., - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez nią i wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 2 miesięcy, to jest września 2016 r. i października 2016 r. - wskazanie, czy pełnoletnie córki uzyskują dochody i wykazanie dokumentami, w jakiej wysokości, ewentualnie, jeżeli się uczą, to czy otrzymują jakieś formy pomocy ze szkół lub uczelni, poprzez przedłożenie zaświadczenia o ich otrzymywaniu lub ich braku, chodzi np. o stypendium socjalne, naukowe, zapomogi, itp. - przesłanie zaświadczenia z właściwego urzędu pracy, że córki są zarejestrowane, jako osoby bezrobotne, gdyby nie pracowały i nie uczyły się, - wykazanie dokumentami ile wynosi rata kredytu studenckiego miesięcznie i kto go spłaca, - wskazanie czy członkowie rodziny korzystają z jakiś form pomocy społecznej, jeśli tak to jakich i jakiej wysokości, - przesłanie dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość emerytury męża - wskazanie, czy skarżąca lub członkowie wspólnego gospodarstwa domowego, posiadają zasoby pieniężne (oszczędności, papiery wartościowe itp.), podając ich wysokość nominalną, oraz czy posiadają przedmioty wartościowe o wartości powyżej 3.000 euro, czyli 12.000 zł, - wskazanie, czy dwa własnościowe mieszkania stanowią przedmiot wynajmu, a jeśli tak, to jaki jest uzyskiwany z nich dochód, poprzez nadesłanie dokumentów (np. umowy najmu, deklaracji podatkowej z dochodami z wynajmu, przelew zapłaty należności za najem na rachunek bankowy itp.), a w przeciwnym razie nadesłanie dokumentów lub oświadczeń obrazujących koszt ich utrzymania i kto go ponosi, - przesłanie zaświadczenia z Urzędu Gminy o dochodowości gospodarstwa rolnego skarżącej, o powierzchni [...] ha, a także dochodowości gospodarstwa rolnego męża o powierzchni [...] ha, - wykazanie obecnego stanu spłaty kredytu bankowego wziętego na gospodarstwo rolne, w tym ile wynosi jego miesięczna rata, - wykazanie dokumentami (np. umowa kredytowa, zaświadczenia), czy kredyt na zakup gospodarstwa został przeznaczony na zakup posiadanego gospodarstwa, czy też innego gospodarstwa, a jeśli tak to: jakiej powierzchni, czyją stanowi własność i jakie przynosi dochody, - udokumentowanie miesięcznych kosztów leczenia (poprzez nadesłanie np. rachunków za leki, wizyty lekarskie, zaświadczeń o stanie zdrowia, kart leczenia szpitalnego itp.). Powyższe wezwanie przesłane zostało skarżącej pocztą, na adres podany w skardze i nie zostało doręczone pomimo dwukrotnego awizowania w dniach 16 listopada oraz 24 listopada 2016 r., w związku z czym w dniu 2 grudnia 2016 r., przesyłka została zwrócona jako niedoręczona. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Op 381/16, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym, to jest poprzez ustanowienie adwokata i zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał na przepisy art. 246 § 1 pkt 1, art. 243 § 1 i art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a. i stwierdził, że oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy było niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony, co uzasadniało wezwanie skarżącej do nadesłania szczegółowo opisanych wyjaśnień i dokumentów. Referendarz uznał, że wobec nieudzielenia przez skarżącą odpowiedzi, brak było podstaw do ustalenia sytuacji materialnej i finansowej skarżącej i jej rodziny, co z kolei uniemożliwiało dokonanie oceny, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, a w szczególności we wnioskowanym zakresie całkowitym. Nie godząc się z tym rozstrzygnięciem skarżąca wniosła sprzeciw, w którym wyjaśniła, że po otrzymaniu zawiadomienia o przesyłce poleconej złożonej w Urzędzie Pocztowym, podjęła próbę jej odebrania, jednak została poinformowana, iż jest to jakaś pomyłka i jeśli znalazłaby się taka przesyłka, zostanie o niej poinformowana powiadomieniem powtórnym, jednak takiego zawiadomienia nie otrzymała. Poza tym skarżąca wyjaśniła, że ze względu na brak możliwości zabezpieczenia środków bytowych gospodarstwa i rodziny nie może być wraz mężem żyrantem kredytu studenckiego dla córek. Podniosła, że w związku z ubieganiem się o przyznanie prawa pomocy jest stawiana przed formą wymuszenia i aby mieć równe szanse przedstawienia sprawy wymusza się pozbywanie się środków materialnych, pomimo gwarantowanych konstytucyjnie zasad praworządności i sprawiedliwości. Skarżąca, składając sprzeciw również nie wykonała obowiązku wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej wnioskodawcę do udzielenia prawa pomocy, nie przesłała bowiem wraz ze sprzeciwem jakichkolwiek z żądanych dokumentów i wyjaśnień, a zostały one szczegółowo wymienione w skarżonym postanowieniu. Pismem z dnia 24 stycznia 2017 r. Sąd wezwał skarżącą do wskazania, w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, w jakiej dacie nie została jej wydana przesyłka w Urzędzie Pocztowym w [...] oraz przedstawienie dowodów na poparcie tego twierdzenia. Wezwanie to skarżąca odebrała osobiście w dniu 27 stycznia 2017 r. za pisemnym pokwitowaniem na pocztowym zwrotnym potwierdzeniu odbioru, jednak w zakreślonym terminie, ani do dnia wydania niniejszego postanowienia, nie udzieliła odpowiedzi. Ponadto, na wezwanie Sądu o wyjaśnienie prawidłowości doręczenia skarżącej przesyłki poleconej zawierającej wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, Naczelnik Urzędu Pocztowego w [...] w piśmie z dnia 17 lutego 2017 r. wyjaśnił, że przedmiotowa przesyłka nadeszła do Urzędu w dniu 16 listopada 2016 r. i w tym samym dniu została przekazana do doręczenia. Adresatki nie zastano w domu, więc przesyłkę awizowano, a zawiadomienie o jej nadejściu listonosz umieścił na drzwiach wejściowych mieszkania. Powtórne zawiadomienie, z dnia 24 listopada 2016 r., zostało umieszczone w skrzynce przydrożnej i ostatecznie przesyłka została zwrócona w dniu 2 grudnia 2016 r., jako niepodjęta w terminie. Ponadto, wobec braku określenia terminu próby podjęcia przesyłki przez skarżącą, nie można jednoznacznie ustalić przyczyny nieodnalezienia przesyłki w Urzędzie ani ustalić pracownika, który poinformował o omyłkowym wystawieniu zawiadomienia, zaś prawdopodobną przyczyną mogło być zgłoszenie się skarżącej po odbiór przesyłki w dniu awizacji, przed powrotem listonosza z rejonu. Jednocześnie w piśmie wskazano, że w przypadku zgłoszenia się klienta po odbiór przesyłki awizowanej w tym samym dniu, pracownicy starają się ustalić godzinę powrotu listonosza z rejonu doręczeń i przekazywana jest informacja, kiedy przesyłka będzie do odebrania, jeżeli jest to inny termin niż wskazany w zawiadomieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej nadal P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a., wojewódzki sąd administracyjny wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W niniejszej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym - czyli stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego - następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zaznaczenia wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywa Skarb Państwa. Udzielenie więc stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. Komentarz, wyd. Wolters Kluwer business, Warszawa 2011, s. 727). Korzystanie z tej instytucji, określanej także jako "prawo ubogich", powinno więc mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest słuszny pogląd, że przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie ponieść kosztów ze względu na brak odpowiednich środków. Dlatego prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł, przy czym osoby ubogie to takie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe (por. postanowienia NSA z 25 marca 2014 r., II OZ 280/14 oraz z 12 grudnia 2013 r., II FZ 1179/13; z 12 grudnia 2013 r., II FZ 1179/13, dostępne na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wynika z treści powołanych wyżej przepisów, kryterium przesądzającym o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy jest stan majątkowy wnioskodawcy. Ustawa w sposób precyzyjny określa warunki przyznania prawa pomocy, zaś kryteria te każdorazowo są odnoszone do sytuacji finansowej ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dopiero analiza podanych we wniosku okoliczności, dokonywana w związku z przepisami ustawy, daje odpowiedź, czy w odniesieniu do konkretnej sytuacji zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku w aspekcie wysokości obciążeń finansowych, jakie muszą zostać poniesione przez stronę w tym konkretnym postępowaniu. Zaznaczyć przy tym należy, że w świetle art. 246 § 1 P.p.s.a. ciężar dowodu spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, określonych w pkt 2 tego przepisu, ciąży na stronie ubiegającej się o uzyskanie takiego prawa, o czym przesądza użyty przez ustawodawcę w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". Zatem to strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym musi uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co uzasadnia wyjątkowe traktowanie. Tym samym instytucja prawa pomocy pozwala na uzyskanie dostępu do sądu osobom obiektywnie (a nie tylko według własnego ich przekonania) nie dysponującym środkami na wszczęcie i prowadzenie procesu przed sądem administracyjnym. W rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy z tej przyczyny, że nie nadesłała ona dokumentów źródłowych, które umożliwiałyby ocenę jej możliwości finansowych. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, iż w jej przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Powyższego zapatrywania nie zmieniają okoliczności podane w sprzeciwie. Referendarz prawidłowo przyjął, że zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, gdyż treść wniosku nie pozwalała na dokonanie jednoznacznej, pozbawionej wątpliwości, oceny ogólnie rozumianej sytuacji materialnej skarżącej. Tymczasem skarżąca nie nadesłała żadnego z dokumentów, o które została wezwana, ani nie złożyła żadnych wyjaśnień odnośnie wymienionych w wezwaniu pytań. Skarżąca w sprzeciwie zakwestionowała jedynie prawidłowość doręczenia jej wezwania, podnosząc, że przez nieprawidłowe działanie poczty nie mogła go otrzymać. Zauważenia wymaga przy tym, że wnosząc sprzeciw skarżąca zapoznała się z treścią skarżonego postanowienia, w którym przytoczono treść wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak składając sprzeciw nie odniosła się do treści wezwania i nadal nie przesłała żadnych wyjaśnień ani dokumentów, które umożliwiłyby poczynienie ustaleń odnośnie jej rzeczywistej sytuacji materialnej. W niniejszej sprawie brak jakichkolwiek dokumentów źródłowych uniemożliwia ustalenie sytuacji materialnej skarżącej. Brak jest przede wszystkim dokumentów potwierdzających aktualną wysokość dochodów skarżącej i jej męża. Skarżąca podała we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha nie przynosi żadnych dochodów, tak samo jak dochodów nie przynoszą dwa mieszkania oraz [...] ha lasu, które - poza domem mieszkalnym - stanowi współwłasność majątkową małżeńską. Według danych zawartych we wniosku, żadnego dochodu nie przynosi rodzinie również nieruchomość rolna, należąca do męża skarżącej, o powierzchni [...] ha i [...] ha lasu. Skarżąca nie nadesłała również żadnych dokumentów ani wyjaśnień odnośnie stanu rachunków bankowych swoich i członków rodziny. Należy przy tym zauważyć, że sytuacja majątkowa skarżącej i jej rodziny, jaka została wskazana w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie daje podstaw do przyjęcia, że skarżąca i jej małżonek są osobami ubogimi. Posiadanie na własność domu, dwóch mieszkań, nieruchomości rolnej i lasów, stawia skarżącą zasadniczo wśród osób sytuowanych materialnie powyżej przeciętnej. Skarżąca podała, że oprócz gospodarstwa rolnego męża, wspólnie z małżonkiem posiadają gospodarstwo zakupione za dużych rozmiarów kredyt, a nadto spłacają także kredyt studencki córki i ponoszą znaczne koszty leczenia. Skarżąca jednakże, również w sprzeciwie, nie odniosła się do stanu spłaty zaciągniętych kredytów, nie przesłała także żadnych dokumentów co do stanu jej kont bankowych, czy stanu spłaty kredytów, ani nie przesłała dokumentów dotyczących stanu zdrowia, uzasadniających konieczność ponoszenia kosztów leczenia we wskazywanej stałej kwocie wynoszącej 700 zł. Niewykonanie wezwania referendarza sądowego nie pozwalało więc uwzględnić wniosku, skoro bez odpowiedzi pozostawały wszystkie pytania zawarte w wezwaniu. Ujawniona wyżej bierna postawa skarżącej, zarówno na etapie wnoszenia sprzeciwu, jak i na etapie poprzedzającym wydanie niniejszego postanowienia, uzasadnia utrzymanie w mocy postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy. Zwrócić należy uwagę, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, iż uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Referendarz sądowy zasadnie zatem przyjął, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Dodatkowo stwierdzić trzeba, że bierna postawa skarżącej przejawia się również w braku reakcji na wezwanie Sądu, poprzez niepodjęcie starań o wyjaśnienie okoliczności niewydania przesyłki zawierającej wezwanie referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, która - jak wynika z relacji Poczty - była awizowana prawidłowo, co potwierdzają ponadto zapisy na pocztowym zwrotnym potwierdzeniu odbioru. Skarżąca wskazywała wprawdzie na wadliwe działanie Poczty, ale w tym zakresie nie złożyła stosownych wyjaśnień, o jakie została wezwana przez Sąd. Powoduje to, że twierdzenia zawarte w sprzeciwie pozostają gołosłowne. Skarżąca nie dąży też do umożliwienia ustalenia jej faktycznej sytuacji materialnej i nie udostępnia żadnych dokumentów, co ugruntowuje wątpliwości w kwestii jej rzeczywistego stanu majątkowego, który według twierdzeń skarżącej jest bardzo zły, czemu przeczą dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji, skoro z danych zawartych w formularzu wniosku nie wynika, aby skarżąca była osobą ubogą i nie posiadała wystarczających zasobów materialnych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, a pomimo istniejących w tym zakresie możliwości (np. poprzez przesłanie dokumentów wraz ze sprzeciwem) nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów potwierdzających wskazywaną we wniosku sytuację materialną, należało przyjąć, że nie zachodzą podstawy do przyznania prawa pomocy. Tym samym należało uznać, że zakwestionowanym postanowieniem z dnia 14 grudnia 2016 r. referendarz sądowy prawidłowo odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z przedstawionych względów, na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.