II SA/Op 509/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Teresa Cisyk Sędzia WSA Ewa Janowska Protokolant St. sekretarz sądowy Joanna Szyndrowska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 lutego 2011 r. sprawy ze skargi H. T. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w [...], nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącej H. T. kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiot postępowania sądowoadministracyjnego stanowi decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...], Nr [...] którą utrzymano w mocy decyzję własną tegoż organu z dnia [...] o odmowie przyznania H. T. świadczenia pieniężnego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: H. T. wnioskiem z dnia 29 czerwca 2010 r. zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie o przyznanie jej świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu wniosku podała, że wraz z rodzicami wysiedlona została z rodzinnego domu we wsi B.. Ojciec wywieziony został do obozu pracy, zaś matka do obozu koncentracyjnego w O., gdzie zginęła. Ona natomiast zmuszona została do pracy w gospodarstwie B. K. w miejscowości P.. Do wniosku dołączyła dokumenty w postaci zaświadczenia z Urzędu Parafialnego w P. z dnia 13 października 1994 r., pisma z dnia 7 września 1992 r. Państwowego Muzeum O. - B. na okoliczność śmieci jej matki w obozie, pozytywną opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Zarząd Wojewódzki w O. z dnia 22 czerwca 2010 r. Na wezwanie organu wnioskodawczyni przesłała protokół z przesłuchania strony, w którym powtórzyła okoliczności podniesione we wniosku. Dodatkowo wskazała, że została wywieziona przymusowa do wsi P. i zmuszona jako 9 letnie dziecko do fizycznej pracy w gospodarstwie rolnym B. K.. W nowym otoczeniu nie znała nikogo. Dodała nadto, że w dniu 30 kwietnia 1943 r. Niemcy dokonali wysiedlenia większości mieszkańców wsi, w której mieszkała. Decyzją z dnia [...], Nr [...] , Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Warszawie, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy (...) odmówił wnioskodawczyni przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazał, że wnioskodawczyni w okresie okupacji doznała prześladowań nie objętych przepisami ustawy i stąd też niemożliwym jest przyznanie wnioskodawczyni żądanego świadczenia. Nie godząc się z zapadłą decyzją H. T. złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Podniosła w nim, że zapadła decyzja jest w jej ocenie chybiona, bowiem będąc dzieckiem doznała niezwykle brutalnych prześladowań. Podkreślała, że po wysiedleniu jej rodziny z rodzinnej miejscowości, została wywieziona przez Niemców do wsi P., gdzie ulokowano ją u pani K. i zmuszano do ciężkiej pracy za kromkę chleba. Dodatkowo zaznaczyła, że Sejm RP nie dokonał jeszcze nowelizacji przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym (...), a to w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego i stąd też postępowanie w niniejszej sprawie winno zostać zawieszone. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] W uzasadnieniu organ przytoczył brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy oraz fragmenty z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. i stwierdził, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie organu wnioskodawczyni doznała prześladowań nie objętych przepisami ustawy, gdyż po wywiezieniu jej ojca na roboty przymusowe do Niemiec, a matki do obozu koncentracyjnego w O. została "przygarnięta" przez B. K. ze wsi P., co wynika z treści zaświadczenia wydanego przez Urząd Parafialny w P.. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. na powyższą decyzję wywiodła H. T.. Żądała w niej uchylenia zaskarżonej decyzji, zobowiązania organu do zawieszenia postępowania administracyjnego w sprawie do czasu znowelizowania przez Sejm RP ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz obciążenia pozwanego kosztami postępowania sądowego. W uzasadnieniu dowodziła, że jest ofiarą hitlerowskiego zniewolenia Polaków, gdyż w wieku dziecięcym została wywieziona z rodzinnego domu do wsi P., gdzie zmuszano ją do ciężkiej pracy fizycznej na gospodarstwie rolnym niemieckiego osadnika B. K., wyrwano ją z dotychczasowego środowiska, a także pozbawiono nie tylko ojcowizny, ale obojga rodziców. Zarzuciła organowi naruszenia art. 7 K.p.a. i mało wnikliwą analizę treści zaświadczenia wydanego przez Urząd Parafialny w P.. Zauważyła, że organ pominął zupełnie pierwszą część zdania z zaświadczenia, w którym napisano, że: "Niniejszym potwierdzam, że w okresie okupacji niemieckiej w latach ... w miejscowości P. wchodzącej w skład tutejszej Parafii znajdowało się gospodarstwo, w którym przymusowo byli zatrudnieniu Polacy (podać nazwisko osadnika i adres)...". Zasugerowanie się przez organ tylko zawartym w dalszej części zaświadczenia sformułowaniem "przygarnięta" świadczy o nieuwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu wnioskodawczyni, co czyni zaskarżoną decyzję przedwczesną, pochopna i sprzeczną z prawem. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie, z uwagi na fakt, że skarżąca nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zauważyć należy, że zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Powyższe oznacza, że badaniu w postępowaniu sądowo–administracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.). Legalność decyzji bada się zarówno pod względem formalnym, jak i też materialno-prawnym. Oznacza to, że Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego i materialnego niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów. Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] , którą utrzymano w mocy decyzję własną tegoż organu z dnia [...] o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego. Przeprowadzona z uwzględnieniem w/w zasad kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że wydana została ona z naruszeniem zasad postępowania administracyjnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 2 pkt 2 li. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z tym przepisem represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. W związku z tak określonym pojęciem deportacji przez ustawodawcę wskazać należy, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec powyższego przy wykładni powyższego przepisu należy mieć na uwadze również i treść w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Stąd też nie sposób nie dostrzec, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu". Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej) (...). Trybunał Konstytucyjny zauważył także, że ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczenia mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego ( i to definiowanego na dwa różne sposoby- w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium III Rzeszy, ZSRR lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego". Trybunał Konstytucyjny wskazał również, że sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości, zaś kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował natomiast zasady, wedle której omawiane świadczenia przysługują osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z powyższego płynie, zatem wniosek, że przy ocenie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy należy mieć na uwadze konkretne okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że organ zobowiązany był, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, 77 § 1 K.p.a, do wyczerpującego i wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny oraz słuszny interes obywatela. Pod pojęciem materiał dowodowy rozumieć należy ogół dowodów, których zebranie jest konieczne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Postępowanie dowodowe nie może zostać zakończone dopóki organ nie ustali czy stan faktyczny przewidziany w normie prawnej wystąpił czy też nie w rozpoznawanej sprawie. Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, czy też nie (art. 80 K.p.a.). Zatem w przedmiotowej sprawie niezbędnym było ustalenie w sposób jednoznaczny, czy złożone przez skarżąca dokumenty pozwalały na uznanie, że wyczerpane zostały ustawowe przesłanki deportacji, sformułowane w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy, czy też zachodziła potrzeba uzupełnienia tego materiału dowodowego. W sprawie koniecznym było ustalenie, czy skarżąca wysiedlona została z całą rodziną z miejscowości B. i czy to wysiedlenie miało na celu zmuszenie jej do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta, czy połączone było ono z zakazem opuszczania miejsca pracy przymusowej, czy skarżąca miał swobodę poruszania się poza wyznaczonym czasem pracy i tym samym np. udania się do miejsca zamieszkiwania, jakie były nowe warunki egzystencji i bytowania w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień skarżącej, jak się odżywiała, ile godzin dziennie pracowała, jakie czynności wykonywała, czy mogła odwiedzać pozostałą rodzinę, znajomych, czy w miejscu wysiedlenia przebywali także inni mieszkańcy (sąsiedzi z miejsca wysiedlenia – wsi B.), czy dysponowała i miała możliwość korzystania z własnych rzeczy codziennego użytku – mebli, sprzętu, ubrań, itp. Ustalając powyższe, organ winien mieć na uwadze także i to, że skarżąca w protokole przesłuchania strony na okoliczność wysiedlenia do pracy przymusowej, który wpłynął do organu w dniu 22 lipca 2010 r. podała, że w dniu aresztowania jej matki i wywiezienia do obozu koncentracyjnego, wywiezienia ojca do pracy przymusowej do Niemiec oraz wysiedlenia jej ze wsi B., Niemcy wysiedlili większość mieszkańców wsi. Organ dążąc, zatem do wyczerpującego zebrania materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) winien wyjaśnić w jakich okolicznościach i w jaki sposób skarżąca znalazła się w miejscowości P. w gospodarstwie B. K., a także czy w istocie, tak jak twierdzi skarżąca, świadczyła ona pracę przymusową w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego i do tego gospodarstwa skierowana została przez okupanta. Represją, bowiem jest także wywiezienie osoby małoletniej w celu świadczenia pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego. Nadto wobec twierdzeń, że została wywieziona z miejsca zamieszkania jako małoletnia osoba należało także dokonać oceny charakteru zmiany miejsca pobytu, wykonywanej pracy i warunków, w których musiała ona funkcjonować jako dziecko, w tym także pod kątem możliwości kontaktowania się z rodziną oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem. W tym zakresie postępowanie administracyjne nie zostało przeprowadzone, pomimo, że organ te właśnie okoliczności, jako istotne i mające znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy wskazuje, cytując w tym zakresie uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zaakcentowania przy tym wymaga, że po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego zapisy art. 2 pkt 2 litera a i b ustawy nie wyłączają możliwości przyjęcia za represję także deportowania do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. do miejsca (miejscowości) położonej na tym terytorium, a z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany dotychczasowego miejsca pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Przy takiej regulacji straciła na znaczeniu odległość między miejscem skąd i dokąd deportacja następuje. Przepis, bowiem art. 2 pkt 2 nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji (wywiezienia). Zatem nawet niewielka odległość wywiezienia do pracy niewolniczej nie jest przesądzającą dla uznania a priori braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego z ustawy, gdyż kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu, przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy. W konsekwencji wydanie zaskarżonej decyzji bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, co do okoliczności istotnych, pozwalających na stwierdzenie, czy skarżąca podlegała represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, uznać należy za naruszające przepisy art. 7 i art. 77 K.p.a. Organ przede wszystkim nie poczynił ustaleń pozwalających na jednoznaczną ocenę, czy doszło w istocie do deportacji skarżącej w rozumieniu ustawy i czy praca wykonywana przez skarżąca w gospodarstwie rolnym B. K. była wykonywana w gospodarstwie rolnym niemieckiego osadnika, czy miała charakter pracy przymusowej oraz czy przybrała szczególnie dotkliwą formę tzn. była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Poprzestanie tylko na analizie sformułowania zawartego w zaświadczeniu z Urzędu Parafialnego w P., które zawiera określenie "przygarnęła pozostawioną dziewczynkę" i nie odniesienie się w ogóle do konsekwentnie powtarzanych twierdzeń skarżącej nie pozwala na uznanie, że organ podjął kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego. Zaskarżona decyzja narusza 107 § 3 K.p.a., gdyż nie zawiera oceny spełnienia bądź nie przesłanek przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Przepis ten wymaga, aby uzasadnienie decyzji zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie nie ocenił i nie odniósł się do dołączonej przez skarżącą dokumentacji, w tym jej zeznań, całościowej analizy zaświadczenia Urzędu Parafialnego w P., w którym stwierdzono także, że: "w skład tutejszej Parafii znajdowało się gospodarstwo, w którym przymusowo zatrudnieni byli Polacy p. B. K. (...)". W konsekwencji przy ocenie przesłanek uprawniających skarżącą do przyznania wnioskowanego świadczenia organ oparł się na niekompletnym oraz nierozpatrzonym wszechstronnie materiale dowodowym i stąd też postępowanie nosi cechy dowolności, a tym samym przeprowadzone zostało z naruszeniem art. 80 K.p.a. Reasumując stwierdzić należy, że w przedmiotowej sprawie organ nie wyjaśnił, czy w przypadku skarżącej miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o treści nadanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K49/07. Wskazania do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań. Mając powyższe na uwadze, wobec tego, że w/w uchybienia, które mogą mieć istotny wpływ na wynik postępowania należało uchylić zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz decyzję ja poprzedzającą na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.. Orzeczenie w pkt 2 wyroku uzasadnia przepis art. 152 P.p.s.a., natomiast o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. oraz art. 205 § 1 P.p.s.a.