II SA/Op 511/16

Starszy referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym z wniosku skarżącego J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 26 sierpnia 2016 r. nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej postanawia: 1) zwolnić skarżącego od kosztów sądowych w zakresie wpisu sądowego od skargi w całości, 2) zwolnić skarżącego od pozostałych kosztów sądowych, niewymienionych w punkcie 1, w połowie ich wysokości, 3) w pozostałym zakresie, niewymienionym w punkcie 1 i 2, oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. J. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 26 sierpnia 2016 r. 2015 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej w kwocie 79.631, 20 zł. Strona razem ze skargą wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał w nim, że prowadzi gospodarstwo domowe tylko z żoną, z uwagi na to, że jest po [...], ma liczne inne choroby, a żona także choruje, dużo wydają na leki, koszty rehabilitacji. Mieszkają w domu syna, dzieląc opłaty za rachunki. Z ich wspólnych dochodów nie zostaje im praktycznie nic, a czasami syn dokłada, ponieważ ze względu na choroby musza mieć dietę, a te rzeczy kosztują. Skarżący podał, że żona ma emeryturę w kwocie 930, 37 zł, a on w kwocie 922, 55 zł, oprócz tego ma rentę z [...] w kwocie 617 zł, ich łączny miesięczny dochód netto to 2.469, 92 zł. Skarżący wskazał, że koszty jego leczenia po [...] i leczenia [...], wynoszą miesięcznie 300 zł, wizyty lekarskie to 60 zł, prąd 200 zł, woda i kanalizacja 95 zł, telefon 50 zł, wyżywienie na 2 osoby 950 zł, odzież i obuwie na 2 osoby 200 zł, środki higieny 80 zł, środki czystości 40 zł, wywóz nieczystości 34 zł, gaz 30 zł, telewizja 20 zł. Podał, że on i żona nie posiadają żadnego majątku, ani oszczędności. Do wniosku skarżący dołączył dwie decyzje z KRUS o aktualnej wysokości emerytury jego i żony, rachunki dotyczące opłat za wodę i kanalizację, za energię elektryczną, wywóz śmieci oraz doładowanie telewizji na kartę. Wezwaniem z dnia 21 października 2016 r. referendarz sądowy, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu działając w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a wezwał skarżącego w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - wskazanie czy wydatki ponoszone przez niego miesięcznie na utrzymanie domu, takich jak opłaty za media (woda, prąd, gaz itp.), są takie jak wskazał w rubryce nr 11 wniosku, czy też mają inną wysokość, a jeśli tak to o podanie ich wysokości, - przesłanie wyciągów z posiadanych przez skarżącego i wszystkich członków gospodarstwa domowego, rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, to jest: lipiec, sierpień i wrzesień 2016 r., wskazano, że mogą to być mogą to być wydruki z Internetu, - przesłanie zeznania podatkowego składanego przez skarżącego, a także przez jego małżonkę, za 2015 r. z potwierdzeniem złożenia go w Urzędzie Skarbowym lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów za ten okres, - przesłanie dokumentów potwierdzających zły stan zdrowia skarżącego i jego małżonki (np. rachunki za leki, leczenie, rehabilitację, karty leczenia szpitalnego, zaświadczenia lekarskie itp.), - przesłanie dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanej przez skarżącego renty z [...], nie trzeba przesyłać, jeśli potwierdzą ją wydruki z rachunków bankowych lub deklaracja podatkowa, albo inne zaświadczenie o aktualnych w roku 2015 lub 2016 dochodach, - wykazanie, jakie są dochody syna, poprzez np. przesłanie wyciągów z jego konta bankowego z okresu ostatnich 2 miesięcy tj. sierpnia i września 2016 r., mogą to być wydruki z Internetu, w związku z tym, że we wniosku skarżący wskazał, że on i jego żona korzystają z materialnego wsparcia syna, a także wyjaśnienie, jaką formę przybiera to wsparcie, czy finansową, a jeśli tak to, w jakich kwotach, czy np., w postaci płodów rolnych, czy też inną, - wskazanie wielkości gospodarstwa rolnego syna, Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Jednocześnie poinformowano skarżącego, że na jego wniosek termin ten może ulec przedłużeniu. Skarżący odebrał wezwanie w dniu 27 października 2016 r. i w dniu 3 listopada 2016 r. (data nadania w placówce pocztowej) przesłał na nie odpowiedź, pismem z dnia 2 listopada 2016 r. W piśmie z dnia 2 listopada 2016 r. skarżący wskazał, że wydatki wskazane w rubryce nr 11 wniosku, to koszty ponoszone przez niego i żonę na utrzymanie domu. Załączone rachunki obrazują natomiast całość wydatków, których cześć ponosi syn. Wyjaśnił, że kwota powstałych oszczędności na rachunku bankowym, z którego przesłał wyciągi, wynika z faktu, że otrzymał rentę za kilka miesięcy, której regularnie nie otrzymywał, będąc na utrzymaniu żony i syna. Kwota ta obecnie zostanie przeznaczona w całości na opał i bieżące wydatki. Załączył: zaświadczenie lekarskie i inne dokumenty na okoliczność stanu zdrowia, a także część rachunków za leki, ponieważ ich nie przetrzymuje, a nie wiedział, że ma je zbierać, dokumenty potwierdzające otrzymywanie renty z [...]. Przedłożył także dokumenty na okoliczności dochodów syna za 2 miesiące, który pracuje za granicą i prowadzi gospodarstwo rolne. Obecnie skarżący ma grypę, wobec tego koszty jego leczenia są wyższe, syn pomagał mu, gdy nie otrzymywał on renty, dokłada się też do zakupów, wymiany sprzętu gospodarstwa domowego, np. wymiany pralki, ponosi część kosztów remontu domu, również zajmowanej przez skarżącego, gdyż on z żoną nie jest w stanie ich pokryć w całości. Gospodarstwo rolne syna ma powierzchnię ogółem [...] ha. Skarżący przesłał także faktury ze sprzedaży przez syna płodów rolnych na łączna kwotę 13646, 67 zł, a także dokumenty o wypłacie wynagrodzenia syna R. K. za 2 miesiące pracy w [...] (lipiec 2016 r. na kwotę 1.129 euro i sierpień 2016 r. na kwotę 1.343,48 euro), wyciąg z rachunku bankowego syna, o przelaniu na jego konto wynagrodzenia w kwocie po 1.375,85 zł wynagrodzenia z Przedszkola Publicznego w [...] za miesiące wrzesień i październik 2016 r., oraz przelaniu należności z ARMiR w luty, 2016 r., na kwotę 7.037, 39 zł. Skarżący przesłał także decyzję o wymiarze łącznego zobowiązania pieniężnego na rok 2016 r. na kwotę 1.137 zł, wystawioną na syna R. K. Analiza przedstawionych przez skarżącego wyjaśnień i dokumentów prowadzi do następującej oceny sytuacji materialnej skarżącego j jego rodziny: Skarżący ma wraz z żoną obecnie średni miesięczny 3.293, 21 zł netto. Składają się na niego dochody z emerytur skarżącego i jego żony, renta skarżącego, a także należność w kwocie 823, 29 zł wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia z A. S. C. Wynagrodzenie to zostało, jak wynika nadesłanego przez skarżącego wyciągu z wspólnego konta bankowego jego i jego małżonki, wypłacone w lipcu, sierpniu i wrześniu 2016 r., czyli w okresie, za który skarżący został zobowiązany do nadesłania wydruku z rachunku bankowego. Skarżący wykazał, że jest osobą schorowaną, po [...], w 2009 r., ma [...], [...], [...] i [...], miesięcznie około 360 zł wydaje na lekarstwa i wizyty u lekarzy. Ponadto wykazał, że co miesiąc ponosi opłaty w łącznej kwocie 699 zł (opłaty za media, opal, telefon, telewizję), pozostałe wydatki nażycie to 1.220 zł miesięcznie (żywność, ubiór, środki higieny i czystości). Łącznie, zatem miesięczne wydatki skarżącego i jego małżonki wynoszą około 2.279 zł. Po odjęciu ich od wykazanych dochodów gospodarstwa domowego skarżącego pozostaje mu do dyspozycji kwota około 1.014, 21 zł. Zakładając zatem nawet, że wydatki skarżącego i jego małżonki mogą okresowo z przyczyn losowych wzrastać, przychodzi zauważyć, że jest on w stanie wygospodarować pewne wolne środki z uzyskiwanych, co miesiąc dochodów. Ponadto, za przyjęciem przez referendarza, że sytuacja finansowa syna skarżącego ma wpływ na kwestię przyznania mu prawa pomocy, przemawia to jak tłumaczone jest pojęcie "stan majątkowy strony" na tle orzecznictwa związanego z prawem pomocy. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r., sygn. I OZ 657/06, teza 1, System Informacji Prawnej Lex nr 181557, orzeczono, że "Art. 252 § 2 P.p.s.a., nie można interpretować wąsko, gdyż pojęcie "stanu majątkowego strony" nie jest tożsame z pojęciem "jej majątku". Jest ono zakresem zbliżone do pojęcia "sytuacji majątkowej", która obejmuje również dochody i majątek osób prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe, czy też w inny sposób wpływających na jego możliwości finansowe. Jak natomiast wskazał sam skarżący na stan finansowy jego i żony ma wpływ fakt, że zamieszkują nadal w jednym domu z synem, z którego wsparcia w pewnym stopniu korzystają. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., należało, zatem rozważyć, w jakim zakresie skarżący spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, do których zaliczają się opłaty sądowe i zwrot wydatków, co określa art. 211 P.p.s.a, czyli w części. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o jego przyznanie. Strona zobligowana jest, zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Dokonując oceny sytuacji materialnej rodziny skarżącego pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, referendarz sądowy wziął pod uwagę dane zawarte w przesłanych wnioskach oraz załączonych do nich dokumentach i stwierdził, że skarżący wykazał w sposób dostateczny, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez spowodowania zachwiania w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych rodziny, nie wykazał natomiast, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dochód łączny gospodarstwa domowego skarżącego wynosi miesięcznie netto 3293, 21 zł, Skarżący wykazał miesięczne wydatki w łącznej kwocie 2.279 zł miesięcznie. Dochód na jednego członka 2 osobowej rodziny skarżącego wynosi 1.646, 60 zł miesięcznie, z czego po odjęciu koniecznych życiowo wydatków, pozostaje mu do dyspozycji kwota 1.014, 21 zł, czyli na jedną osobę jest to kwota 507, 10 zł. W ocenie referendarza nawet biorąc pod uwagę, że skarżący jest schorowany, a także choruje jego żona, jest on w stanie opłacać częściowo koszty sądowe. Jednym z głównych elementów mających wpływ na stwierdzenie spełnienia przez skarżącego przesłanki przyznania prawa pomocy jest również określenie rozmiaru obciążenia finansowego ciążącego na nim w związku z dalszym postępowaniem. Koszty, jakie obecnie obowiązany jest ponieść skarżący, to 1.593 zł wpisu sądowego do skargi, stosownie § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), zwanego dalej rozporządzeniem, na podstawie, którego wpis stosunkowy zależy od wysokości należności pieniężnej objętej zaskarżonym aktem i wynosi odpowiednio ponad 50.000 zł do 100.000 zł – 2% wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 1500 zł. Wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi w sprawie 79.631, 20 zł, stosownie do art. 215 § 2 P.p.s.a. oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia zaokrągla się wzwyż do pełnych złotych, czyli do kwoty 79632 zł, a 2 % z tej kwoty to 1.592, 64 zł. Przepis art. 219 § 2 zd. 2 P.p.s.a. nakazuje z kolei zaokrąglać końcówki opłat wzwyż do pełnych złotych, należny wpis od skargi zatem wynosi w sprawie 1593 zł. Ewentualne dalsze koszty postępowania, jakie mogą powstać dla skarżącego to 100 zł opłaty kancelaryjnej za wydanie wyroku wraz z uzasadnieniem oraz wynoszący połowę wpisu od skargi - jak stanowi § 3 rozporządzenia - czyli w tym wypadku byłaby to kwota 797 zł. Reasumując, uznać należało, że środki finansowe, jakimi dysponuje skarżący, przy wysokości wykazanych przez niego stałych wydatków, do których dodać należy koszty wyżywienia, czy środków czystości, wskazują, że jest on osobą, której przysługuje prawo pomocy, lecz w zakresie mniejszym niż ten, o jaki wnosi. Referendarz ocenił, że poniesienie pełnych kosztów postępowania, w tym obecnie wymaganego wpisu do skargi, może spowodować uszczerbek w utrzymaniu koniecznym jego i jego rodziny. Należy zatem stwierdzić, że skarżący wykazał, iż zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli spełnia przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skarżący i jego rodzina mają bowiem stałe źródło utrzymania, a także wsparcie zarobkującego syna, mającego też gospodarstwo rolne, mogącego mu przynosić pożytki cywilne (np. wykazane kwoty uzyskane ze sprzedaży płodów rolnych) , czy naturalne (płody rolne na własny użytek). W tym stanie rzeczy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz postanowił przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, to jest z wpisu sądowego od skargi w całości, oraz z połowy pozostałych kosztów sądowych, a w pozostałej części wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalić. Obecnie zatem skarżący nie musi opłacać skargi, a w przyszłości zamiast 100 zł opłaty kancelaryjnej za wydanie wyroku wraz z uzasadnieniem, zobowiązany byłby do uiszczenia połowy tej opłaty czyli 50 zł, oraz połowy wpisu od skargi kasacyjnej, czyli w tym wypadku zamiast kwoty 797 zł, byłaby to kwota 399 zł. Łącznie, zatem koszty sądowe, jakie potencjalnie skarżący byłby zobowiązany ponieść w sprawie to kwota 449 zł. Oczywiście, wszelkie inne koszty sądowe, jakie mogłyby się oprócz wymienionych pojawić w sprawie, również uległy by zmniejszeniu o połowę. Przychodzi wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel jakichkolwiek źródeł W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (patrz. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). Podkreślenia wymaga, że skarżący i jego żona dysponują stałym źródłem dochodu, a wspierający, ich syn osiąga dochody z pracy i gospodarstwa rolnego, zatem nie grozi im całkowite pozbawienie środków do życia. Z przedstawionych dokumentów i oświadczeń nie wynika też, że skarżący i jego rodzina wydają wszystkie dochody na niezbędne potrzeby życia codziennego. Prawo pomocy nie może być natomiast wykorzystywane, jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych (art. 199 § P.p.s.a.). Wobec powyższego orzeczono, jak w sentencji postanowienia.