I SA/Po 1003/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Kucznerowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rennert Sędzia WSA Waldemar Inerowicz Protokolant: starszy sekretarz sądowy Agata Pasternak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lipca 2022 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wypłaty odszkodowania oraz odmowy waloryzacji wypłaconego odszkodowania oddala skargę Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. Prezydent Miasta P. umorzył jako bezprzedmiotowe, wszczęte na wniosek D. K., Z. S., J. S., P. S., A. S., i M. S. (dalej: "skarżący") postępowanie o wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną na rzecz Skarbu Państwa, orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z [...] lipca 1952 r., nieruchomość położoną w P. o powierzchni [...] m 2, zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...], stanowiącą wówczas własność H. S., a aktualnie stanowiącą część działek nr [...] i [...] z arkusza mapy [...] obrębu Ł. oraz odmówił waloryzacji wypłaconego odszkodowania przyznanego orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z [...] stycznia 1954 r. W sprawie ustalono, że orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z [...] lipca 1952 r. wywłaszczono na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość położoną w P., przy ul. [...], zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...] jako własność H. S., stanowiącą część działki nr [...] o powierzchni [...] m 2 Orzeczenie wydane zostało na podstawie dekretu z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (tj. Dz. U z 1952 r. Nr 4, poz. 31) Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. orzeczeniem o odszkodowaniu za wywłaszczoną nieruchomość z [...] stycznia 1954 r., nr [...] orzekło o przyznaniu H. S. odszkodowania w wysokości [...] zł. za ww. nieruchomość. Jednocześnie Prezydium zobowiązało wnioskodawcę wywłaszczenia, tj. Dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych w P. do zapłaty ww. kwoty tytułem odszkodowania uprawnionej w trybie przewidzianym rozporządzeniem Rady Ministrów z 28 listopada 1952 r. ( Dz. U Nr 52, poz. 340) tj. w ciągu sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się odszkodowania. H. S. nie żyje, a spadek po niej, zgodnie z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z [...] października 2008 r., sygn. akt [...] nabyli: D. K. w [...] części, Z. S. w [...] części, J. S. w [...] części, A. S. w [...] części, i P. S. w [...] części oraz M. S. w [...] części. W ocenie organu spadkobiercy H. S. nie dysponują roszczeniem o wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania. Organ wyjaśnił, że ustalenie, iż w dacie wydania decyzji z [...] lipca 1952 r., wnioskodawcy nie byli właścicielami nieruchomości, jest wystarczające do wydania rozstrzygnięcia, iż nie są uprawnieni do złożenia wniosku zarówno we własnym imieniu jak i w drodze sukcesji uprawnienia do złożenia wniosku po zmarłej właścicielce. Organ ponadto zbadał dokumenty archiwalne, na podstawie których ustalił, że H. S. wystąpiła już o wypłatę odszkodowania za ww. nieruchomość. Ustalono także, że Bank Inwestycyjny w P., wypłacił jej ustalone odszkodowanie w kwocie [...]zł, w dniu [...] września 1955 r. W tych okolicznościach organ odstąpił od ponownego wystąpienia do Sądu z prośbą o sprawdzenie, czy Dyrekcja Budowy Osiedli Robotniczych w P. bądź Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. złożyli do depozytu sądowego odszkodowanie ustalone na rzecz H. S.. W ocenie organu w takiej sytuacji brak jest podstaw do ponownego wypłacenia ustalonego odszkodowania. Odnosząc się do wniosku o waloryzację odszkodowania wyjaśnił natomiast, że waloryzacja oznacza urealnienie ustalonego, jednakże niewypłaconego odszkodowania. Wobec przedstawionych dowodów organ I instancji uznał, że odszkodowanie w kwocie [...]zł zostało wypłacone, stąd brak podstaw do jego waloryzacji. Od ww. decyzji skarżący złożyli odwołanie, zaskarżając decyzję organu I instancji w całości. W treści odwołania zarzucili naruszenie art. 132 ust. 2 w zw. z art. 132 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1990 ze zm. – dalej "u.g.n.") oraz art. 105 § 1 i art. 104 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, ze zm. - dalej: "K.p.a."), wskazując, że spadkobiercy dysponują roszczeniem o wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości oraz kwestionując fakt wypłaty odszkodowania. Decyzją z dnia [...] września 2021 r. Wojewoda utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wojewoda, w przeciwieństwie do organu I instancji przyznał spadkobiercom wywłaszczonej legitymację do wszczęcia postępowania, uznał jednak, że omawiana decyzja powinna zostać utrzymana w mocy. Organ odwoławczy podkreślił, że w niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że Orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. wywłaszczono na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość położoną w P., przy ul. [...], zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...] jako własność H. S., stanowiącą część działki nr [...] o powierzchni [...] m. Orzeczenie wydane zostało na podstawie dekretu z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (tj. Dz. U z 1952 r. Nr 4, poz. 31) oraz fakt, iż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. orzeczeniem o odszkodowaniu za wywłaszczoną nieruchomość z [...] stycznia 1954 r., nr [...] orzekło o przyznaniu H. S. odszkodowania w wysokości [...] zł. za nieruchomość o powierzchni [...] m 2, zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...]. Jednocześnie Prezydium zobowiązało wnioskodawcę wywłaszczenia, tj. Dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych w P. do zapłaty kwoty tytułem odszkodowania uprawnionej w trybie przewidzianym rozporządzeniem Rady Ministrów z 28 listopada 1952 r. tj. w ciągu sześciu miesięcy od dnia uprawomocnienia się odszkodowania. Wyżej wymienione orzeczenie z 13 stycznia 1954 r., o odszkodowaniu w pkt 2 przyznaje H. S. odszkodowanie "za wywłaszczoną prawomocnym orzeczeniem z dnia [...] lipca 1952 r. nieruchomość, położoną w P., przy ul. [...]" oraz zawiera pouczenie, że "Prawo do otrzymania odszkodowania ulega przedawnieniu zasadniczo po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się prawomocne. " Wojewoda z uwagi na upływ czasu oraz treść art. 39 ust. 1 dekretu z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych uznał, iż w analizowanej sprawie zachodzą okoliczności uzasadniające uznanie, iż roszczenie o waloryzację i wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości uległo przedawnianiu. Pismem z dnia [...] listopada 2021 r. skarżący, reprezentowani przez pełnomocnika wnieśli skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, tj. - art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26.04.1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. Nr 4, poz. 31) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, bowiem powyższy przepis odnosi się do roszczeń odszkodowawczych uregulowanych w ww. dekrecie, zatem wobec braku umieszczenia w akcie prawnym roszczenia o waloryzację odszkodowania, trzyletni termin przedawnienia nie odnosi się do tego roszczenia, - art. 132 ust. 3 w zw. z art. 132 ust. 2 u.g.n., poprzez jego niezastosowanie podczas gdy przepis stanowi podstawę prawną waloryzacji odszkodowania na rzecz skarżących, zatem winien stanowić podstawę orzekania w sprawie, co więcej roszczenie o waloryzację i wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania nie ulega przedawnieniu, nie ma bowiem do niego zastosowania cywilistyczna instytucja przedawnienia roszczeń majątkowych, 2. przepisów postępowania, tj. - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez jego zastosowanie i utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji podczas gdy istniały przesłanki do uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, - art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym oraz dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów, przejawiającą się w błędnym ustaleniu, że wobec wydania przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. orzeczenia z dnia [...] stycznia 1954 r. o odszkodowaniu za wywłaszczenie nieruchomości na podstawie art. 27-36 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. Nr 4, poz. 31) odszkodowanie na rzecz spadkobierców adresatki ww. orzeczenia nie przysługuje z uwagi na przedawnienie roszczeń, podczas gdy przepisy ww. dekretu nie normują instytucji waloryzacji odszkodowania, stąd też roszczenie o waloryzacje odszkodowania nie ulega przedawnieniu, - art. 6 k.p.a. poprzez wadliwe ustalenie przepisów prawa materialnego i przepisów prawa procesowego mających zastosowanie przy rozstrzygnięciu sprawy. W skardze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Wojewody oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa w postępowaniu sądowym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podnosząc dotychczasowe argumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się bezzasadna. W sprawie przedmiotem sporu jest kwestia umorzenia postępowania o wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość oraz odmowa waloryzacji wypłaconego odszkodowania. Okolicznością bezsporną pozostaje, że przedmiotowa nieruchomość została wywłaszczona na mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z [...] lipca 1952 r., na podstawie dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych. Zgodnie ze stanem prawnym obowiązującym na dzień rozpoznawania wniosku skarżących, tryb i przesłanki ustalenia wysokości oraz ewentualnej wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania regulowały przepisy u.g.n. W myśl art. 132 ust. 3 u.g.n., wysokość odszkodowania ustalona w decyzji podlega waloryzacji na dzień jego zapłaty. Waloryzacji dokonuje organ, osoba lub jednostka organizacyjna zobowiązana do zapłaty odszkodowania. Norma zawarta w art. 132 ust. 3 u.g.n. ma także zastosowanie do odszkodowania ustalonego na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów o wywłaszczeniach, a więc także dekretu z 1949 r., o ile nie zostało ono wypłacone byłemu właścicielowi, bądź złożone do depozytu sądowego. W niniejszej sprawie roszczenie spadkobierców wnioskodawcy o wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość jest jednak bezprzedmiotowe z uwagi na upływ terminu przedawnienia. Zgodnie z przepisami dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych orzeczenie o odszkodowaniu za wywłaszczoną nieruchomość było wydawane w postępowaniu odrębnym od postępowania wywłaszczeniowego i wymagało złożenia odrębnego wniosku przez którąkolwiek ze stron postępowania wywłaszczeniowego (art. 33 ust. 1 dekretu). W myśl art. 39 dekretu roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji (ust. 1). Treść przywołanego przepisu nie rodzi wątpliwości co do materialnoprawnego charakteru wskazanego w nim terminu. Przedawnienie, o którym mowa jest bowiem powiązane z instytucją prawa materialnego – odszkodowaniem za wywłaszczenie. Odszkodowanie to przybiera postać świadczenia głównego (zasadniczego) – będącego ekwiwalentem za odjęcie prawa do nieruchomości oraz świadczeń dodatkowych – akcesoryjnych, (bezpośrednio z nim powiązanych), a więc zapłaty odsetek za zwłokę i waloryzacji przyznanego acz niewypłaconego odszkodowania. Odwołując się do literalnego brzmienia art. 39 ust. 1 dekretu wskazać trzeba, że nieprzypadkowo ustawodawca użył w nim liczby mnogiej "roszczenia", co wskazuje na intencjonalny zamiar objęcia terminem przedawnienia zarówno roszczenia głównego jak i roszczeń akcesoryjnych. Do analogicznego wniosku prowadzi zarówno wykładnia logiczna, jak i systemowa. Trudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, gdy bez wyraźnego wskazania w przepisie, tylko roszczenie główne podlegałoby przedawnieniu, zaś roszczenia akcesoryjne już nie. Z kolei roszczenia akcesoryjne pozostają w bezpośrednim związku z roszczeniem głównym, a wobec tego tylko na mocy wyraźnego przepisu możliwe byłoby ich "odseparowanie" (por. wyrok NSA z 11 maja 2018 r., I OSK 1522/16, dostępny pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd wskazuje, że jedynymi przepisami, które mogły mieć zastosowanie w niniejszej sprawie po 31 stycznia 1952 r., były przepisy dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych. Z dniem wejścia w życie od dnia 31 stycznia 1952 r. jego nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającą dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. 1952.4.25), którą dodano art. 38a ust. 1 (później po zmianach numeracji i opublikowaniu tekstu jednolitego oznaczony jako art. 39), wprowadzono zasadę trzyletniego terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych, biegnącego od dnia uzyskania przez orzeczenie o wywłaszczeniu przymiotu ostateczności w toku instancji. Termin ten orzecznictwo potraktowało jako obowiązujący zarówno dla roszczenia o odszkodowanie pieniężne, jak i w formie nieruchomości zamiennej. Uregulowano również w art. 9 ustawy nowelizującej kwestie intertemporalne. Mianowicie w tym przepisie wskazano datę jej wejścia w życie jako początek przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji lub prawomocne przed tym dniem, a roszczenie nie uległo jeszcze przedawnieniu. Jeśli przedawnienie nastąpiło według przepisów dotychczasowych, dekret nie miał zastosowania (zob. Lemańska E., Przedawnienie roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości, monografia, LEX 2014). Należy wskazać, że przewidziany w art. 39 ust. 1 dekretu z 26 kwietnia 1949 r. termin, mimo że został określony jako przedawnienie, to jest w istocie określonym przez ustawodawcę terminem dochodzenia roszczeń o odszkodowanie, który jest terminem materialnym. Termin materialny należy odróżnić od terminu procesowego, który stanowi okres do dokonania określonej czynności procesowej przez podmioty postępowania administracyjnego. O ile upływ procesowego terminu załatwienia sprawy, nie pozbawia kompetencji do jej załatwienia, o tyle upływ terminu materialnego odnoszący się do strony powoduje wygaśnięcie praw i obowiązków o charakterze materialnym, tj. uprawnienia (roszczenia), a termin ten nie podlega przedłużeniu lub przywróceniu. Upływ takiego terminu skutkujący przedawnieniem roszczenia powoduje, że stosunek materialnoprawny nie może być nawiązany. Kwestią mającą w tym aspekcie istotne znaczenie było ustalenie momentu, od którego rozpoczynał swój bieg termin przedawnienia. Sąd wskazuje, że wprawdzie w aktach brak jest odpisu orzeczenia z dnia [...] lipca 1952 r. o wywłaszczeniu nieruchomości położonej w P. przy ul. [...] z adnotacją, że orzeczenie jest prawomocne. Jednakże w dniu [...] stycznia 1954 r. wydane zostało orzeczenie o odszkodowaniu za przedmiotowe nieruchomości, które wprost wskazuje, że orzeczenie z 15 lipca 1952 r. jest prawomocne. Dlatego należało przyjąć, że orzeczenie z dnia [...] lipca 1952 r. o wywłaszczeniu nieruchomości stało się ostateczne najpóźniej w dniu [...] stycznia 1954 r. Natomiast wniosek o waloryzację i wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości pełnomocnik skarżących złożył dopiero pismem z dnia [...] sierpnia 2020 r. Skoro, zgodnie z art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r., trzyletni termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych dla wywłaszczeń dokonanych na mocy orzeczeń Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] lipca 1952 r. o wywłaszczeniu nieruchomości zaczął biec najpóźniej od dnia [...] stycznia 1954 r., to oznacza, że roszczenia odnośnie tych nieruchomości przedawniły się (po upływie 3 lat), najpóźniej w dniu [...] lipca 1957 r. Co istotne termin ten miał również bezpośredni wpływ na pozostałe roszczenia, w tym również na roszczenie o wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania. Z tego też względu oceniany zarzut naruszenia prawa materialnego nie zasługiwał na uwzględnienie, a roszczenie, z którym skarżący zwrócili się do organu uznać należało za przedawnione. Natomiast prowadzenie postępowania wyjaśniającego czy odszkodowanie zostało wypłacone, ze względu na przedawnienie roszczeń było prawnie irrelewantne dla oceny wniosku. Niemniej jednak organ I instancji ustalił, że Bank Inwestycyjny w P., wypłacił H. S. ustalone odszkodowanie w kwocie [...]zł, w dniu [...] września 1955 r. W świetle powyższego, w ocenie Sądu, zasadnie organy orzekły o umorzeniu postępowania w przedmiocie wypłaty odszkodowania i odmowie zwaloryzowania odszkodowania na rzecz skarżących jako spadkobierców po H. S.. Sąd nie dopatrzył się w postępowaniu organów naruszenia przepisów prawa materialnego, ani też przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 77, art. 80 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.,), oddalił skargę.