I SA/Po 1099/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku JC o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi JC na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności podatkowej członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z tytułu pobranych a niewpłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych z tytułu wypłaconych wynagrodzeń za miesiące styczeń – sierpień 2011 r. wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi postanawia: oddalić wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia [...] o sygn. akt [...] odrzucił skargę JC na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności podatkowej członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z tytułu pobranych a niewpłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych z tytułu wypłaconych wynagrodzeń za miesiące styczeń – sierpień 2011 r. wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi. Skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że jest osobą bezrobotną, bez majątku, utrzymuje się z pomocy doraźnej rodziny, nie orientuje się w przepisach prawa i dlatego potrzebuje pomocy profesjonalisty. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, jest zadłużony na kwotę ok. [...] i nie ma dochodów. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, małżonkowie pozostają w separacji faktycznej co najmniej od [...], skarżący podał, że nie wie jaki obecnie małżonka posiada majątek, gdzie pracuje i z czego się utrzymuje. Wnioskodawca podał, że nie posiada rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych, nie posiada udziałów w spółkach, nie posiada pojazdu mechanicznego, nie posiada żadnych nieruchomości czy wartościowych przedmiotów. Skarżący oświadczył, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego i utrzymuje się z doraźnej jałmużny otrzymywanej od rodziny. Do pisma załączył postanowienie Sądu Rejonowego z dnia [...], sygn. akt [...] w sprawie o podział majątku wspólnego, z którego wynika, że dokonano podziału majątku wspólnego w ten sposób, że małżonce skarżącego przyznano na wyłączną własność bez dopłat i spłat ruchomości: [...], nieruchomość niezabudowaną położoną w K, skarżącemu przyznano na wyłączną własność bez dopłat i spłat [...]. Skarżący załączył kserokopie zeznań rocznych podatkowych, z których wynika, że w [...] jego dochód wyniósł [...], w [...]. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. podanie w jakiej wysokości miesięcznie i z jakiego tytułu członkowie rodziny, od których skarżący otrzymuje pomoc uzyskują dochody, w jakiej wysokości osoby te ponoszą koszty swojego i osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym (z kim pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym) miesięcznego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki, 2. podanie czy członkowie rodziny, od których skarżący otrzymuje pomoc posiadają nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzą działalność gospodarczą, należy złożyć zeznania roczne podatkowe członków rodziny, od których skarżący otrzymuje pomoc za [...], wyciągi z lokat bankowych, rachunków bankowych, w tym kart kredytowych członków rodziny, od których skarżący otrzymuje pomoc za [...], 3. podanie do kogo należy dom/mieszkanie, w którym mieszka skarżący. W odpowiedzi z dnia [...] skarżący oświadczył, że nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, pomoc jaką otrzymuje od rodziny ma charakter doraźny i nie jest stała. Skarżący podał, że członkowie jego rodziny odmówili jemu udzielenia informacji majątkowych. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania oraz możliwości majątkowych i finansowych wnioskodawcy wynika, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania chociażby w części. W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Przykładowe dokumenty źródłowe zostały wymienione w § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Jednocześnie podkreślić należy, czego domagał się skarżący, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tych wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 P.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, które mają wpływ na sytuację wnioskodawcy, który nie ma żadnych dochodów i wobec tego pozostaje na ich utrzymaniu, to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarżący w niniejszej sprawie już wcześniej występował z żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W kwestii żądań zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu wypowiadał się starszy referendarz sądowy (k. [...] akt sąd.) i Wojewódzki Sąd Administracyjny (k. [...] akt sąd.). Wobec tego z uwagi na okoliczność, że jest to kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, wskazać należy, że zgodnie z art. 165 P.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Do tej kategorii postanowień niekończących postępowania w sprawie należą między innymi postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się, że złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje rozpoznającego ten wniosek do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Rolą rozpoznającego po raz kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy jest bowiem zbadanie, czy strona powołuje się na nowe okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z informacji przedstawionych przez skarżącego we wniosku z dnia [...] wynika, że skarżący jest osobą bezrobotną, bez majątku, utrzymuje się z pomocy doraźnej rodziny, ma zadłużenie w wysokości [...], nie uzyskuje żadnego dochodu. We wcześniej złożonym wniosku z dnia [...] podał, jest osobą bezrobotną, pozostaje na utrzymaniu syna, nie posiada żadnego majątku, nie uzyskuje dochodów. Porównując wniosek skarżącego z dnia [...] z poprzednio złożonym wnioskiem zauważyć należy, że wcześniej skarżący nie podał, że jest zadłużony. Z uwagi na wątpliwości co do sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego, pomimo iż, jak już wcześniej wskazano, przy rozpoznawaniu kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy przepisy prawa nie obligują do dokonania ponownej oceny sytuacji strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, referendarz sądowy w razie wątpliwości, czy wystąpiły okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowych rozstrzygnięć w przedmiocie prawa pomocy, ma prawo wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych wyjaśnień w celu ustalenia, czy wystąpiły okoliczności w sprawie, a zatem, czy wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. W tym celu pismami z dnia [...] i [...] wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń i odpisów dokumentów. Z udzielonych przez skarżącego informacji wynika, że skarżący nie posiada rachunków bankowych, pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, nieruchomości, wartościowych przedmiotów, dochodów. Skarżący podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, pozostaje z nią w separacji faktycznej od ok. [...], nie wie jaki małżonka obecnie posiada majątek, gdzie pracuje i z czego się utrzymuje. Zauważyć zatem należy, że mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wyjaśnił jaka jest sytuacja majątkowa i finansowa jego żony, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody, czy posiada nieruchomości, jeżeli tak to jakie, oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, nie przedłożył również zeznań rocznych podatkowych żony oraz wyciągów z jej rachunków bankowych, nie wyjaśnił nawet czy żona zeznania roczne podatkowe składała i czy posiada rachunki bankowe. W tym miejscu zauważyć należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Skarżący oświadczył, że utrzymuje się z doraźnej jałmużny otrzymywanej od rodziny. Wnioskodawca mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wyjaśnił od kogo z członków rodziny otrzymuje pomoc, w jakiej wysokości i z jakiego tytułu osoby, od których otrzymuje pomoc uzyskują miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponoszą koszty swojego i osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym miesięcznego utrzymania, nie wyjaśnił również, mimo wezwania, czy członkowie rodziny, od których otrzymuje pomoc posiadają nieruchomości, jeżeli tak to jakie, oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, udziały w spółkach, czy pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, czy prowadzą działalność gospodarczą. Mimo wezwania skarżący nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych złożonych przez członków rodziny, t.j. osób, od których otrzymuje pomoc, nie wyjaśnił nawet czy złożyli zeznania roczne podatkowe w Urzędzie Skarbowym, nie przedłożył wyciągów z ich rachunków bankowych, nie wyjaśnił nawet, czy rachunki bankowe posiadają. Skarżący nie wykazał zatem czy osoby, które udzielają mu pomocy, są w stanie jemu takiej pomocy udzielać i czy są w stanie pomóc jemu również w poniesieniu kosztów postępowania. W tym miejscu zauważyć należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). We wcześniej złożonym wniosku skarżący podał, że otrzymuje pomoc od syna, ale również nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu syn uzyskuje miesięczne dochody, jaki jest stan majątkowy i rodzinny syna. Ponadto zauważyć należy, że skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił, czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, jeżeli nie jest zarejestrowany to dlaczego. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy, gdyż przedłożone przez wnioskodawcę dane są niewystarczające dla przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 §1 i §2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.