I SA/Po 1099/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Karol Pawlicki po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. C. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 marca 2018 r. o sygn. akt I SA/Po 1099/17 oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności podatkowej członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z tytułu pobranych a niewpłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych z tytułu wypłaconych wynagrodzeń za miesiące styczeń – sierpień 2011 r. wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia [...] marca 2018 r. referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wskazano, że Sąd postanowieniem z dnia 11 grudnia 2017 r. o sygn. akt I SA/Po 1099/17 odrzucił skargę J. C. na wskazaną w sentencji decyzję. We wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu w dniu [...] grudnia 2017 r. skarżący podał, że jest osobą bezrobotną, bez majątku, utrzymuje się z pomocy doraźnej rodziny, nie orientuje się w przepisach prawa i dlatego potrzebuje pomocy profesjonalisty. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł, jest zadłużony na kwotę ok. [...] zł i nie ma dochodów. Oświadczył, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, małżonkowie pozostają w separacji faktycznej co najmniej od 2000 r., skarżący podał, że nie wie jaki obecnie małżonka posiada majątek, gdzie pracuje i z czego się utrzymuje. Wnioskodawca podał, że nie posiada rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych, nie posiada udziałów w spółkach, nie posiada pojazdu mechanicznego, nie posiada żadnych nieruchomości czy wartościowych przedmiotów. Skarżący oświadczył, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego i utrzymuje się z doraźnej jałmużny otrzymywanej od rodziny. Do pisma załączył postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] września 2001 r., sygn. akt [...] w sprawie o podział majątku wspólnego, kserokopie zeznań rocznych podatkowych, z których wynika, że w 2015 r. jego dochód wyniósł [...] zł, w 2016 r. [...] zł. Pismem z dnia [...] lutego 2018 r. referendarz wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi z [...] marca 2018 r. skarżący oświadczył, że nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, pomoc jaką otrzymuje od rodziny ma charakter doraźny i nie jest stała. Skarżący podał, że członkowie jego rodziny odmówili jemu udzielenia informacji majątkowych. Zdaniem referendarza wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W konsekwencji wniosek należało oddalić. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, w którym wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie pomocy prawnej w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu sprzeciwu podniósł, że w zaskarżonym postanowieniu nie podano podstawy prawnej nakładania na skarżącego przedstawienia jego sytuacji majątkowej. Zobowiązania te nie dotyczyły bowiem samego skarżącego, a osób trzecich - żony i syna skarżącego, którzy konsekwentnie odmawiali przedstawienia swojej sytuacji majątkowej w sprawie, która nie dotyczy ich nawet pośrednio. Nadto skarżący jest osoba żyjącą na skraju ubóstwa, nie posiada ruchomości, nieruchomości, rachunków bankowych, pracy wobec powyższego nie widzi możliwości aktywnego wykazywania swojego majątku, bowiem takowego w ogóle nie posiada. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej: "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą Sądu jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślenia wymaga, że Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, LEX nr 1345059). Wskazuje się też, że strona będąca osoba fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Referendarz dokonał prawidłowej analizy treści oświadczeń złożonych przez skarżącego, a następnie właściwie je ocenił uznając, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Analizując sytuację wnioskodawcy należy wskazać, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie partycypować, przynajmniej w określonym zakresie, w kosztach postępowania sądowego, w tym opłacić ewentualnych przyszłych kosztów sądowych w postaci wpisu od zażalenia w wysokości [...] zł. Wyjaśnić należy, że skarżący w niniejszej sprawie już wcześniej występował z żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W kwestii wniosku zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu wypowiadał się referendarz (tom I, k. 47-51 akt sąd.) i WSA w Poznaniu (tom I, k. 71-73 akt sąd.). Z informacji przedstawionych przez skarżącego we wniosku z [...] grudnia 2017 r. (tom I, k- 149 akt sąd.) wynika, że skarżący jest osobą bezrobotną, bez majątku, utrzymuje się z pomocy doraźnej rodziny, ma zadłużenie w wysokości [...] zł, nie uzyskuje żadnego dochodu. We wcześniej złożonym wniosku z [...] lutego 2016 r. (tom I - k. 31 akr sąd.) podał, że jest osobą bezrobotną, pozostaje na utrzymaniu syna, nie posiada żadnego majątku, nie uzyskuje dochodów. Porównując wniosek skarżącego z dnia [...] grudnia 2017 r. z poprzednio złożonym wnioskiem zauważyć należy, że wcześniej skarżący nie podawał, że jest zadłużony. Celem doprecyzowania sytuacji majątkowej wnioskodawcy, w razie wątpliwości, czy wystąpiły okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowych rozstrzygnięć w przedmiocie prawa pomocy referendarz sądowy posiada uprawnienie, na podstawie art. 255 P.p.s.a., aby wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych wyjaśnień, czy wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. W związku z powyższym pismami z [...] stycznia 2018 r. i [...] lutego 2018 r. wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń i odpisów dokumentów. Z udzielonych przez skarżącego informacji wynika, że skarżący nie posiada rachunków bankowych, pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, nieruchomości, wartościowych przedmiotów, dochodów. Skarżący podał, że pozostaje z małżonką w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, pozostaje z nią w separacji faktycznej od ok. 2000 r., nie wie jaki małżonka obecnie posiada majątek, gdzie pracuje i z czego się utrzymuje. Mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wyjaśnił jaka jest sytuacja majątkowa i finansowa jego żony, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody, czy posiada nieruchomości, jeżeli tak to jakie, oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000 zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, nie przedłożył również zeznań rocznych podatkowych żony oraz wyciągów z jej rachunków bankowych, nie wyjaśnił nawet czy żona zeznania roczne podatkowe składała i czy posiada rachunki bankowe. W zaskarżonym postanowieniu referendarz powołując przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 682) oraz orzecznictwo sądów administracyjnych, prawidłowo zauważył, że potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe trafnie referendarz przyjął, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Skarżący oświadczył, że utrzymuje się z doraźnej jałmużny otrzymywanej od rodziny. Jednakże, mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wyjaśnił od kogo z członków rodziny otrzymuje pomoc, w jakiej wysokości i z jakiego tytułu osoby, od których otrzymuje pomoc uzyskują miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponoszą koszty swojego i osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym miesięcznego utrzymania. Nie wyjaśnił również, mimo wezwania, czy członkowie rodziny, od których otrzymuje pomoc są w stanie jemu takiej pomocy udzielać i czy są w stanie pomóc jemu również w poniesieniu kosztów postępowania. We wcześniej złożonym wniosku skarżący podał, że otrzymuje pomoc od syna, ale również nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu syn uzyskuje miesięczne dochody, jaki jest stan majątkowy i rodzinny syna. Ponadto skarżący, mimo wezwania, jak również w sprzeciwie nie wyjaśnił, czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy, gdyż przedłożone przez wnioskodawcę dane są niewystarczające dla przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy w tym miejscu podkreślić, że samo przekonanie strony o tym, że przysługuje jej prawo pomocy, bez próby bliższego wyjaśnienia stanu faktycznego, pomimo wystosowanych wezwań, nie uzasadnienia uwzględniania jej żądania (por. postanowienie NSA z 22 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 115/10 dostępne: LEX nr 591337). Podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan rodzinny, majątkowy i dochodowy strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. W kontekście poczynionych wyżej rozważań Sąd stwierdza, że referendarz w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo wywiódł, że skarżący nie wykazał, aby w jego przypadku ziściły się przesłanki do zastosowania normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W związku z tym stwierdzić należy, że prawidłowe jest zaskarżone postanowienie oddalające wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 260 § 1 i § 2 P.p.s.a., postanowił, jak w sentencji.