I SA/Po 1172/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego tutejszego sądu z dnia 21 lutego 2018 r., I SA/Po 1172/17 w sprawie ze skargi B. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania w podatku od towarów i usług za styczeń, marzec, kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, wrzesień, październik 2012 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za sierpień 2012 r.; postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżący pismem z dnia 28 listopada 2017 r. wniósł do tutejszego Sądu skargę na wskazaną w sentencji niniejszego orzeczenia decyzję. W skardze wniesiono m.in. o przyznanie prawa pomocy i zwolnienie skarżącego od obowiązku uiszczania wpisu sądowego. Wnioskodawca wskazał, że nie ma w chwili obecnej żadnego majątku umożliwiającego opłacenie wpisu sądowego. W wykonaniu wezwania wystosowanego na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału skarżący przedłożył sporządzony w dniu 21 grudnia 2017 r. formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy. W formularzu tym wniesiono o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu omawianego wniosku skarżący podniósł, że nie ma środków na opłacenie skargi bez szkody dla utrzymania siebie i rodziny. Wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synami w wieku [...] i [...] lat. Skarżący posiada nieruchomość rolną o pow. [...] ha, która nie jest uprawiana o wartości [...] zł. Wskazana nieruchomość obciążona jest hipotekami przymusowymi na kwotę [...]zł. Wnioskodawca nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej [...] zł. Skarżący podał, że osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają majątku. Wskazano również na prowadzone wobec wnioskodawcy egzekucje komornicze. Dochód skarżącego z tytułu umowy o pracę na [...] etatu wynosi [...] zł. Wnioskodawca ma zaciągnięte kredyty w wysokości [...] USD, [...] CHF, [...] zł. Opłaty wnioskodawcy za gaz wynoszą [...] zł miesięcznie, za prąd [...] zł i za wodę [...] zł miesięcznie. Przedłożono również informację o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy (PIT-11), jak również zawiadomienia o zajęciach nadesłane przez Komorników Sądowych. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżący wyjaśnił, że nie posiada rachunków, lokat bankowych, kart kredytowych, jak również pojazdów mechanicznych. Wnioskodawca posiada udziały w X. sp. z o.o. o wartości nominalnej [...] zł, przy czym udziały te zostały zajęte w egzekucji. Lokal mieszkalny, w którym mieszka skarżący stanowi własność jego teścia, wnioskodawca zaś włada nim na podstawie umowy użyczenia. Skarżący nie uzyskuje żadnych dodatkowych dochodów poza wynagrodzeniem za pracę. Kredyty zostały zaciągnięte na zakup i remont nieruchomości, po czym zaprzestano ich płacenia. Koszty miesięcznego utrzymania skarżącego wynoszą [...] zł. Wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim, z tym, że w małżeństwie panuje ustrój rozdzielności majątkowej. Skarżący od 2013 r. pozostaje z żoną w separacji faktycznej. Wnioskodawca oświadczył, że posiadał nieruchomość przy ul. [...] w [...]. Na mocy umowy sprzedaży z dnia [...] r. własność tej nieruchomości nabył G. B. za kwotę [...]zł. Z uwagi jednak na zadłużenie nieruchomości na kwotę [...]CHF cenę sprzedaży polecono wpłacić nabywcy na rachunek Banku tytułem spłaty części kredytu. Skarżący podał, że na utrzymanie dzieci otrzymuje świadczenie z programu 500+. Wnioskodawca w 2017 r. nie prowadził działalności gospodarczej, gdyż zawiesił jej prowadzenie w dniu [...] r. z uwagi na brak rentowności. Skarżący nie otrzymuje od małżonki żadnych środków pieniężnych w uwagi na jej trudną sytuację majątkową. Przedłożono również informację o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w 2016 r. (PIT-11), nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 28 listopada 2017 r., umowę majątkową małżeńską z dnia [...] r., zawiadomienie Komornika Sądowego, nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 08 marca 2017 r., zaświadczenie o zatrudnieniu i dochodach z dnia 09 lutego 2018 r., wypis z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, wezwanie do zapłaty z dnia 12 października 2017 r. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 21 lutego 2018 r., I SA/Po 1172/17 oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie referendarza sądowego wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy we wskazanym ostatnio zakresie. Zaznaczono również, że wnioskodawca mimo wezwania, nie podał jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Pismem z dnia 06 marca 2018 r. skarżący wniósł sprzeciw od omówionego powyżej orzeczenia referendarza sądowego. Wnioskodawca wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości. Postanowieniu referendarza sądowego zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a.") polegające na błędnym przyjęciu, iż skarżący posiada środki finansowe pozwalające ponieść koszty postępowania sądowego. W ocenie skarżącego przedstawione dowody (w szczególności informacje PIT-11 oraz dokumentacja egzekucji komorniczej) pokazują, że jego dochody są bardzo ograniczone, a deklarowane wydatki nie przekraczają zwykłych wydatków na życie. W ocenie wnioskodawcy wykazał on, że nie jest w stanie ponieść żadnych kosztów sądowych. Skarżący wraz ze sprzeciwem przedłożył odpis swojego zeznania PIT-37 za 2016 r. oraz odpis zeznania PIT-36 za 2016 r. jego małżonki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym [por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., II OZ 504/11, orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Oceniając zasadność wniosku, sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych sprawy należy w pierwszej kolejności wskazać, że skarżący nie wywiązał się ze skierowanych do niego przez referendarza sądowego wezwań na skutek nieprzedłożenia dokumentów świadczących o sytuacji finansowej jego małżonki. Powyższe skutkowało zaś niewykazaniem, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać w tym miejscu należy, że stosownie do postanowień art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W kontekście przytoczonego przepisu należy wskazać, że Sąd kierując wezwanie do strony jest uprawniony do żądania przedłożenia od wnioskodawcy informacji dotyczących także innych w osób w zakresie w jakim informacje te są konieczne dla ustalenia czy w sprawie zachodzą przesłanki udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że osoba, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności [tak: postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2013 r., I OZ 86/13]. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r., II FZ 92/13]. W przypadku natomiast, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. [tak: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r., II GZ 393/14]. Brak udzielenia odpowiedzi na wszystkie z pytań referendarza sądowego nakierowanych na ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej małżonki skarżącego nabiera szczególnego znaczenia wziąwszy pod uwagę fakt, że stosownie do postanowień art. art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 682), małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, zwalniającej małżonka z obowiązku wzajemnej pomocy [por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., I FZ 395/11; postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., I OZ 817/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., I FZ 196/11]. Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika co prawda, że znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej, oraz uzyskuje niewielkie dochody z tytułu zatrudnienia na Ľ etatu. Wobec skarżącego są również prowadzone postępowania egzekucyjne. Składając sprzeciw przedłożono również odpisy zeznań podatkowych za 2016 r., w których zarówno skarżący jak i jego małżonka zadeklarowali dochód w kwocie [...]zł. Powyższe okoliczności nie są jednak wystarczające dla kompleksowej oceny sytuacji materialnej skarżącego oraz jego małżonki. Składając sprzeciw wnioskodawca w dalszym ciągu nie udzielił odpowiedzi na wszystkie z pytań referendarza sądowego zmierzających do ustalenia sytuacji majątkowej małżonki skarżącego. Wnioskodawca nie złożył wyciągów z rachunków bankowych żony, nie wyjaśnił nawet czy żona posiada takie rachunki, nie podał czy żona uzyskuje miesięczne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, czy posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej [...] zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą. W ocenie Sądu jedynie łączne zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Nieujawnienie przez skarżącego wszystkich informacji dotyczących sytuacji majątkowej małżonki nie pozwala na kompleksową ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Dopiero sytuacja w której, ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest się w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [por. postanowienie NSA z dnia 02 września 2009 r., I FZ 199/09]. Skarżący na skutek nieprzedłożenia wszystkich z żądanych przez referendarza sądowego dokumentów uniemożliwił poczynienie precyzyjnych i kompleksowych ustaleń w powyższym zakresie. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że wbrew twierdzeniu skarżącego zaskarżone orzeczenia nie narusza postanowień art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji.