I SA/Po 1225/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Bejgerowska po rozpoznaniu w dniu 10 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. N. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 września 2016 r., o sygn. akt I SA/Po 1225/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. N. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W skardze do WSA w Poznaniu R. N. wystąpił m.in. z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza pod firmą "X. " L. N., R. N. Spółka Jawna przynosi straty. Wydatki - z tytułu samych tylko mediów - wynoszą miesięcznie ok. [...],- zł. Wnioskodawca nie posiada dochodów pozwalających na poniesienie kosztów wpisu od skargi. Strona pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z córką. Wnioskodawca nie posiada własnego domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Z uwagi na powyższe stwierdził, że nie posiada dochodów pozwalających na poniesienie kosztów wpisu od skargi do WSA w Poznaniu. Starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu postanowieniem z dnia 20 września 2016 r., o sygn. akt I SA/Po 1225/16, oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W powyższym orzeczeniu podniesiono, że wnioskodawca, pomimo wezwania Sądu, nie wyjaśnił rzeczywistej sytuacji finansowej swojej i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym kontekście stwierdzono, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy musi skutkować odmową przyznania tego prawa. W ocenie starszego referendarza sądowego przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące swojej sytuacji materialnej i finansowej. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, w którym zarzucił postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 - dalej jako: "P.p.s.a.") poprzez nieprzyznanie skarżącemu prawa pomocy, pomimo wykazania, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Jednocześnie, na postawie art. 260 § 1 P.p.s.a., wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. z uwzględnieniem wniosku w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został rozpoznany w całości. Podkreślił, że wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wypełniając bowiem formularz wniosku na formularzu PPF, kierował się wytycznymi zawartymi w pkt 3 pouczenia załączonego do tego wniosku, z treści których wywiódł, że skoro nie skreślił żadnej z pozycji zawartej w pkt 4.2 formularza PPF dot. ustanowienia wymienionych pełnomocników, to jego wniosek winien być rozpatrzony także w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest zatem wyjątkiem od zasady, że każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Co istotne przy instytucji prawa pomocy, to wnioskodawca wskazuje zakres w jakim pomoc ma być jemu przyznana, a zatem to on określa, czy żąda pomocy w zakresie całkowitym (przez, który należy rozumieć zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie: adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego), czy też jedynie w częściowym (obejmującym albo zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części, albo przyznanie profesjonalnego pełnomocnika). W realiach rozpoznawanej sprawy skarżący w sprzeciwie zarzucił, że starszy referendarz sądowy w postanowieniu z dnia 20 września 2016 r. nie rozpoznał wniosku o przyznanie prawa pomocy zgodnie z wolą wnioskodawcy, tj. w zakresie całkowitym, a jedynie w zakresie częściowym (w przedmiocie kosztów). Jednocześnie skarżący wyraził przekonanie, że w toku postępowania wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Z uwagi na powyższe skarżący stwierdził, że zaskarżone postanowienie, jako wydane z naruszeniem prawa, należy zmienić i udzielić jemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. całkowitym. W ocenie Sądu zaskarżone postanowienie, pomimo pewnych mankamentów odpowiada prawu. W pierwszej kolejności należy wskazać, że formułując w treści skargi żądanie przyznania prawa pomocy skarżący wskazał, że występuje o przyznanie prawa pomocy "w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, z uwagi na fakt, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów przedmiotowego postępowania, co potwierdza dołączony do niniejszej skargi formularz PPF". W treści tego formularza, w rubryce nr 5 – Uzasadnienie, skarżący wskazał, że "(...) nie posiada dochodów pozwalających na poniesienie kosztów wpisu od skargi do WSA w Poznaniu (...)". Jednocześnie w rubryce nr 4.1 formularza wskazał, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych (skreślił "częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie*"), a w rubryce nr 4.2, że wnosi o: ustanowienie radcy prawnego, ustanowienie adwokata, ustanowienie doradcy podatkowego, ustanowienie rzecznika patentowego. Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że skarżący w skardze oraz we wniosku sformułował wzajemnie wykluczające się żądania, albowiem z treści skargi oraz rubryki nr 5 formularza wynika, że skarżący wnosi o prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, a nawet o zwolnienie wyłącznie od kosztów wpisu od skargi, a jednocześnie w rubryce nr 4.2 nie skreśla żadnego z wymienionych tam profesjonalnych pełnomocników (pomimo, że formularz jasno wskazuje, że wniosek może objąć po jednym żądaniu z rubryki 4.1 oraz 4.2), co - zdaniem skarżącego oznacza - że wnosi także o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika. W związku z tym uznać należy, że starszy referendarz sądowy mógł dopytać wnioskodawcę, jaki jest rzeczywisty zakres jego żądania. Niemniej, można jednak przyjąć, że kierując się przede wszystkim treścią żądania zawartego w skardze ("o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych") oraz niejednoznacznością sformułowań zawartych we wniosku na urzędowym formularzu PPF, starszy referendarz sądowy miał podstawy ku temu, aby rozpoznać wniosek skarżącego wyłącznie w zakresie częściowym, obejmującym wyłącznie zwolnienie od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji biernej postawy skarżącego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się do meritum, Sąd stwierdza, że złożone przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia i informacje są niewystarczające do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej, a zatem zasadnie starszy referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku poprzez wykazanie informacji, dokumentów i oświadczeń precyzyjnie wymienionych w wezwaniu z dnia 5 sierpnia 2016 r. Co istotne obowiązek wykazania braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w badanej sprawie. Co istotne, także w złożonym sprzeciwie skarżący nie uzupełnił wyżej wskazanych braków poprzez złożenie stosownych oświadczeń i dokumentów, a tym samym nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd zaznacza, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych na nią w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2013 r., o sygn. akt I FZ 476/13, dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Konkludując Sąd stwierdza, że skoro skarżący, pomimo wezwania, nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. Przyznanie prawa pomocy jest bowiem dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Do dokonania rzetelnej oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego przez Sąd niezbędne było podanie przez wnioskodawcę informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). Brak powyższych danych i bierna postawa wnioskodawcy w tym zakresie (także na etapie sprzeciwu) uniemożliwiły Sądowi uwzględnienie jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W związku z tym Sąd stwierdza, że na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W ocenie Sądu wydane przez starszego referendarza sądowego postanowienie z dnia 20 września 2016 r. oddalające wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych jest zgodne z prawem. Mając jednak na względzie, że skarżący, co już wyżej wskazano, zarówno w treści skargi, jak i we wniosku, nieprecyzyjnie sformułował zakres swojego żądania, a referendarz sądowy nie dopytał o rzeczywiste intencje skarżącego dotyczące zakresu jego wniosku, za zasadne Sąd uznał przekazanie wniosku skarżącego referendarzowi sądowemu celem rozpoznania go także w części odnoszącej się do przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Dodatkowo Sąd wyjaśnia, że dopuszczalne jest ponowne złożenie wniosku, gdy negatywnie został rozpatrzony pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy. W judykaturze wyrażono pogląd, że złożenie ponownego wniosku może być spowodowane zmianą sytuacji finansowej skarżącego w stosunku do rozpoznawanej na podstawie poprzedniego wniosku (por. postanowienia NSA w Warszawie 8 sierpnia 2014 r., o sygn. akt II OZ 746/14, LEX nr 1502259). Postanowienia dotyczące prawa pomocy należą bowiem do kategorii postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być zmieniane lub uchylane na skutek zmiany okoliczności, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 P.p.s.a.). W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia