I SA/Po 130/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Irena Konieczna (spr.) Sędziowie Protokolant: sekr. sąd. NSA Sylwester Marciniak NSA Gabriela Gorzan Ewa Szydłowska po rozpoznaniu w dniu sprawy ze skargi na decyzje z dnia [...] r. w przedmiocie 5 maja 2004 r. H.G. i K.G. Samorządowego Kolegium w Odwoławczego Nr [...] i [...] umorzenia zaległości podatkowych od środków transportowych I. uchyla zaskarżone decyzje i poprzedzające je decyzje Prezydenta Miasta z dnia [...] r. nr [...] i nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej H.G. kwotę 10 zł 00 gr (dziesięciu złotych zero groszy), tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ S.Marciniak /-/ I.Konieczna /-/ G.Gorzan Skarżąca H.G. złożyła w Urzędzie Miasta wniosek z dnia [...] r., w którym zwróciła się z prośbą o umorzenie zajęcia prawa majątkowego. Organ podatkowy wezwał skarżącą w dniu [...] do uzupełnienia wniosku m.in. o dokładne sprecyzowanie treści prośby. Skarżąca, ustosunkowując się do wezwania, wyjaśniła w dniu [...] r., że jej wniosek ma dotyczyć umorzenia zaległości podatkowej wraz z odsetkami z tytułu podatku od środków transportu naliczonego od samochodów należących do jej męża. W uzasadnieniu wniosku skarżąca H.G. podniosła, że jej niepracujący od kilku lat mąż zadłużył rodzinę na znaczną kwotę przekraczającą [...] zł na skutek pożyczki udzielonej mu w lombardzie. Ponadto skarżąca podniosła, że jest on również zadłużony w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, urzędzie skarbowym oraz w przedsiębiorstwach prywatnych. Kwoty zaległości są już przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Ponadto skarżąca wskazała, że wynagrodzenie jakie uzyskuje nie wystarcza na pokrycie bieżących płatności związanych z utrzymaniem domu oraz wychowywaniem dwojga dzieci w wieku szkolnym, a w utrzymaniu rodziny nie partycypuje mąż skarżącej, ponieważ jest tymczasowo aresztowany. [...] r. wpłynął do organu podatkowego wniosek męża H.G. skarżącego K.G., w którym podtrzymał prośbę żony o umorzenie zaległości podatkowych wraz z odsetkami z tytułu podatku od środków transportu naliczonego od posiadanych przez niego samochodów. Skarżący podkreślił, że wywiązanie się z zobowiązań podatkowych jest niemożliwe w związku bardzo złą sytuacją materialną jego rodziny oraz licznymi zobowiązaniami wobec organów państwa i podmiotów prywatnych. Wskazał również, że nie może obecnie podjąć pracy z powodu tymczasowego aresztowania. Po przeprowadzeniu postępowania podatkowego organ podatkowy wydał w dniu [...] r. dwie decyzje, w których odmówił umorzenia skarżącemu K.G. zaległości w podatku od środków transportowych za pojazdy o nr rej.: - [...] w kwocie [...] zł i odsetek od tej zaległości w kwocie [...] zł, - [...] w kwocie [...] zł i odsetek od tej zaległości w kwocie [...] zł, - [...] w kwocie [...] zł i odsetek od tej zaległości w kwocie [...] zł, - [...] w kwocie [...] zł i odsetek od tej zaległości w kwocie [...] zł, - [...] w kwocie [...] zł i odsetek od tej zaległości w kwocie [...] zł, oraz skarżącej H.G. zaległości w podatku od środków transportowych za pojazd o nr rej. [...] w kwocie [...] zł i odsetek od tej zaległości w kwocie [...] zł. W uzasadnieniach obu decyzji organ podatkowy pierwszej instancji pokreślił, że umarzając zaległość podatkową organy podatkowe są zobowiązane kierować się ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym. Ponadto organ podatkowy podniósł, że rozpatrując wniosek skarżących działa w ramach tzw. uznania administracyjnego, które jest szczególną formą upoważnienia organów administracji podatkowej do określonego zachowania. Zdaniem organu podatkowego, oceniając przesłanki umorzenia, należy zwrócić uwagę, że zasadą jest płacenie podatków, natomiast wszelkie odstępstwa od niej mogą być stosowane tylko w sytuacjach szczególnych. Uzasadniając decyzje, organ podatkowy przyznał, że sytuacja materialna skarżących jest bardzo zła, jednak powstanie zaległości podatkowej nie było wynikiem zdarzeń o charakterze nadzwyczajnym. Okoliczności sprawy wskazują na coś przeciwnego, a mianowicie, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą regulował tylko niektóre należności i świadomie nie regulował innych. Na lekceważące podejście skarżącego wskazuje również fakt, że zainteresował się on kwestią zaległości dopiero po wszczęciu postępowań egzekucyjnych. W ocenie organu podatkowego, w sytuacji gdy skarżący ma zadłużenie wobec wielu wierzycieli, nie ma powodu, by należności budżetu Miasta miały ustępować przed należnościami innych podmiotów. Od decyzji skarżący złożyli odwołanie z dnia [...] r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, w którym domagali się ponownego rozpoznania sprawy. Skarżąca H.G., występując w swoim imieniu oraz w mieniu swojego męża, na podstawie upoważnienia do dokonywania wszelkich czynności w postępowanie administracyjnym i sądowym z dnia [...] r., w uzasadnieniu odwołania ponownie powołała się na bardzo złą sytuację materialną i rodzinną. Podkreśliła, że samodzielnie utrzymuje dom i dwójkę dzieci w wieku szkolnym, ponieważ jej mąż od dłuższego czasu pozostaje bez pracy, a obecnie przebywa w areszcie tymczasowym. Skarżąca podniosła, że w zaistniałej sytuacji nie jest w stanie wywiązywać się z ciążących na niej zobowiązań. Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało w dniu [...] r. decyzje, na podstawie których utrzymało zaskarżone decyzje organu podatkowego pierwszej instancji w mocy. W uzasadnieniu organ podatkowy drugiej instancji podniósł, że zarzuty stawiane przez H. i K.G. nie zasługują na uwzględnienie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że orzekając w zakresie uznania administracyjnego należy uwzględnić sytuację podatnika i interes fiskalny gminy. Zdaniem organu podatkowego pomoc w formie umorzenia zaległości podatkowych powinna przynieść realny efekt w postaci uzdrowienia lub przynajmniej ustabilizowania sytuacji zainteresowanego. Tymczasem w analizowanej sprawie zaległości skarżących z tytułu podatku od środków transportu stanowią jedno z wielu źródeł zobowiązań wobec organów państwa i prywatnych przedsiębiorstw. W ocenie organu podatkowego, w tym stanie rzeczy umorzenie byłoby raczej ustępstwem na rzecz innych wierzycieli niż efektywną pomocą dla rodziny. Decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego skarżący zaskarżyli do Naczelnego Sądu Administracyjnego w skardze, która wpłynęła w dniu [...] r. W uzasadnieniu skarżący ponownie powołali się na bardzo trudną sytuację materialną rodziny. Podkreślili, że dochody, które uzyskuje H.G. nie wystarczają na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych, nie mówiąc już o spłacie zobowiązań. K.G. jest natomiast od dłuższego czasu bez pracy i pozostaje na utrzymaniu żony. W odpowiedzi nas skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie ustosunkowało się merytorycznie do zarzutów podnoszonych przez skarżących, wnosząc o odrzucenie skargi z powodu wniesienia jej po upływie 30-dniowego terminu, liczonego od dnia doręczenia stronie decyzji będących przedmiotem zaskarżenia. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpatrując wniosek organu podatkowego, wydał na rozprawie, która odbyła się w dniu 3 czerwca 2003 r. postanowienie na mocy którego przywrócił skarżącym termin do wniesienia skargi i skierował sprawę do rozpoznania na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Umorzenie zaległości podatkowej jest sposobem wygasania zobowiązań opartym na uznaniu administracyjnym. Przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. nr 137, poz. 926 z późn. zm.) formułują dwie dyrektywy - "ważny interes podatnika" oraz "interes publiczny", którymi powinien się kierować organ podatkowy prowadząc postępowanie podatkowe w sprawie umorzenia zaległości podatkowej. Są to pojęcia nieostre i ocenne, których rozumienie należy odnieść do powszechnie akceptowanej hierarchii wartości. Zgodnie z powszechnie przyjętym w orzecznictwie podatkowym poglądem, umorzenie zaległości podatkowej uzasadnione będzie jedynie w takich przypadkach, które spowodowane zostały działaniem czynników, na które podatnik nie może mieć wpływu i które są niezależne od sposobu jego postępowania. Skoro umorzenie zaległości jest instytucją nadzwyczajną, ponieważ zasadą jest płacenie podatków, to przypadki uzasadniające umorzenie zaległości podatkowej powinny posiadać tę samą cechę. Nie należy jednak tych okoliczności utożsamiać wyłącznie z klęską żywiołową czy zdarzeniem losowym (np. wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2000 r. III SA 181/99). Ważny interes podatnika to również sytuacja, w której podatnik nie jest w stanie uregulować zaległości podatkowych na skutek wyjątkowych sytuacji życiowych. Z drugiej strony dbałość o interes publiczny uzasadnia umorzenie zaległości podatkowej w sytuacji, gdy zapłata podatku spowoduje konieczność sięgania przez podatnika do środków pomocy państwa, gdy nie będzie on w stanie zaspokajać swych potrzeb materialnych (np. wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 1999 r. (SA/SZ 850/98). W celu stwierdzenia zaistnienia którejkolwiek z przewidzianych w ustawie przesłanek organ podatkowy jest zobowiązany do wszelkich działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, nie jest więc ograniczony argumentami przedstawianymi przez podatnika. W szczególności organy podatkowe powinny prowadzić postępowanie podatkowe zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej zawartą w art. 122 ustawy Ordynacja podatkowa oraz zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, przede wszystkim działając zgodnie z art. 200 ustawy Ordynacja podatkowa. Organy podatkowe są zatem zobowiązane zapewnić stronom możliwość wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego, co jest szczególnie istotnie z uwagi na specyfikę postępowania w sprawie umorzenia zaległości podatkowej. Zgodnie z tym przepisem organ podatkowy, przed wydaniem decyzji, jest zobowiązany do wyznaczenia stronie terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. Obowiązek ten ciąży na organie podatkowym w momencie, kiedy organ dojdzie do wniosku, że zebrany materiał dowodowy nie ulegnie zmianie i pozwala na wydanie decyzji. Niewyznaczenie stronie terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego narusza podstawową zasadę postępowania podatkowego – zasadę czynnego udziału stron w postępowaniu wyrażoną w art. 123 ustawy Ordynacja podatkowa. Omawiany przepis ustanawia po stronie organu obowiązek wyznaczenia terminu, natomiast dla strony jest to uprawnienie do zapoznania się z całością materiału dowodowego, na podstawie którego zostanie rozstrzygnięta sprawa podatkowa i wyrażenia swojego zdania. Brak wykonania tego obowiązku przez organ podatkowy i pozbawienie strony możliwości czynnego udziału w postępowaniu podatkowym stanowi naruszenie prawa, które mogło mieć wpływ na wynik postępowania. Ponadto należy podkreślić, że analizowany przepis nakłada obowiązek wyznaczenia terminu dla strony na wypowiedzenie się w sprawie zebranego materiału dowodowego zarówno na organ pierwszej, jak i drugiej instancji. Adresatem obowiązku określonego w art. 200§1 ustawy Ordynacja podatkowa jest organ podatkowy, a więc każdy organ podatkowy bez względu na to, w której instancji rozpoznaje sprawę. Strona ma zatem prawo do wypowiedzenia się w przedmiocie całego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie podatkowej, niezależnie od tego w jakiej fazie załatwiania został on zebrany oraz przez który organ podatkowy: pierwszej czy drugiej instancji. W omawianej sprawie norma zawarta w art. 200§1 Ustawy Ordynacja podatkowa została naruszona zarówno przez organ pierwszej, jak i drugiej instancji. Przestrzeganie art. 200§1, który stanowi konkretyzację ogólnej zasady postępowania podatkowego wynikającej z art. 123§1 ustawy Ordynacja podatkowa jest jednym z podstawowych obowiązków procesowych organów podatkowych w każdym stadium prowadzonego postępowania. Z powyższych względów na podstawie art. 145§1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 97§1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) Sąd orzekł jak w sentencji. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy podatkowe powinny w szczególności rozważyć fakt czy ciężka sytuacja życiowa skarżących, spowodowana m.in. pobytem skarżącego K.G. w areszcie i znikomym dochodem uzyskiwanym przez H.G. nie stanowi przesłanki do częściowego umorzenia zaległości podatkowej lub ewentualnie umorzenia odsetek od tej zaległości. Ponadto Organy podatkowe pierwszej i drugiej instancji powinny zapewnić stronom czynny udział w toczonym postępowaniu, a w szczególności umożliwić stronie wypowiedzenie się w sprawie zgromadzonego materiału dowodowego na podstawie art. 200 ustawy Ordynacja podatkowa. W wyroku Sąd nie orzekł o wykonalności zaskarżonych decyzji podatkowych na podstawie art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) z uwagi na charakter decyzji, która nie podlega wykonaniu. O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 97§1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.). /-/S.Marciniak /-/I.Konieczna /-/G.Gorzan