I SA/Po 1357/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Skwierzyńska (spr.) Sędziowie WSA Katarzyna Nikodem WSA Szymon Widłak Protokolant st.sekr.sąd. Joanna Świdłowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2009 r. sprawy ze skargi W.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] znak [...] /-/ S. Widłak /-/ M. Skwierzyńska /-/ K. Nikodem W.G. w okresie od [...]września 1998 r. do [...]czerwca 2006 r. prowadził działalność gospodarczą w zakresie wykonywania krajowego zarobkowego przewozu osób taksówką osobową i w związku z tym ubezpieczony był w ZUS. Ubezpieczony nie dopełnił jednak obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne za listopad 1999r. oraz za okres od marca do października 2000r. i od lipca 2002 r. do kwietnia 2004r. oraz od sierpnia 2005 do października 2005r., na ubezpieczenie zdrowotne za: marzec 2005r. czerwiec 2003 oraz czerwiec 2006r. i na Fundusz Pracy za okresy od marca 2000r. do października 2000r., czerwiec 2003r., od grudnia 2003 do kwietnia 2004r. oraz od sierpnia 2005r. do października 2005. Wnioskiem z dnia 2 kwietnia 2008 r. W.G. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu tych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Strona działająca przez pełnomocnika (żonę – H.G.) wskazała, w dniu 4 maja 2006 u wnioskodawcy nastąpił wylew krwi do mózgu. Spowodowało to paraliż prawej strony ciała, czego następstwem jest "niemożność pisania, częściowy brak pamięci, częściowa nielogiczność rozumowania, trudne poruszanie się". Wnioskodawca wymaga opieki, co powoduje, iż jego żona nie może podjąć pracy. Wnioskodawca i jego żona nie posiadają żadnych dochodów i korzystają z pomocy opieki społecznej, gdzie przyznano im okresowy zasiłek pieniężny na żywność, lekarstwa i czynsz, gaz oraz prąd. Wnioskodawca nie ma żadnego majątku, ani innych środków materialnych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. decyzją z dnia [...]czerwca 2008 r. odmówił umorzenia należności z tytułu wymienionych składek, kosztów upomnień, dodatkowej opłaty oraz odsetek za zwłokę. Organ ten wskazał, iż z załączonych dokumentów wynika, iż na skutek wylewu powstał niedowład połowiczny prawostronny, problemy z mową i poruszaniem się. Wnioskodawca wymaga rehabilitacji, stałego leczenia i opieki, którą zapewnia żona. Małżonkowie nie uzyskują żadnych dochodów i utrzymują się z pomocy otrzymywanej z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w formie zasiłku celowego na zakup żywności w wysokości [...]zł miesięcznie oraz zasiłku okresowego przyznanego na czas oczekiwania na rentę w wysokości [...]zł. Wnioskodawca i jego żona zajmują mieszkanie, którego miesięczne koszty utrzymania wynoszą [...] zł. Według przedłożonych faktur za miesiąc styczeń 2008 r. opłaty za prąd i gaz wynosiły łącznie [...] zł. Dodatkowo ponoszone są wydatki na zakup lekarstw, które w marcu bieżącego roku wynosiły [...] zł, natomiast w kwietniu była to kwota [...] zł. Wnioskodawca nie jest właścicielem nieruchomości, a w czasie postępowania posiadał samochód marki Renault Megane, rok. prod. 1997 o wartości [...] zł. ZUS stwierdził, iż do tej pory nie zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne, nie można zatem jednoznacznie stwierdzić braku majątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja. Warunek braku majątku sformułowany w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007r. Nr 11, poz.74 ze zm.) nie musi zostać wprawdzie potwierdzony wydaniem przez Naczelnika Urzędu Skarbowego lub Komornika Sądowego postanowienia o nieściągalności zadłużenia w myśl postanowień art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, lecz zdaniem Zakładu brak majątku przy jednoczesnym zaprzestaniu prowadzenia działalności musi mieć charakter trwały, a nie ograniczać się do tymczasowego braku środków materialnych. W związku z tym, w ocenie organu w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność. Nadto wskazano, iż po stronie W.G. nie zaistniały przesłanki umorzenia zadłużenia ze względu na jego ważny interes. W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadza wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności przewidując, iż zaległości takich osób mogą być w szczególnych przypadkach umarzane, co prawda w myśl § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawach szczegółowych zasad umarzania zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Bez względu jednak na to, że aktualna sytuacja wnioskodawcy (dochód rodziny w wysokości [...]zł oraz pomoc z MOPRu w formie zasiłku celowego) stanowi formalne potwierdzenie rzeczywiście ciężkiej sytuacji materialnej ZUS uznał, iż mimo, że została wykazana trudna sytuacja materialna i zdrowotna zobowiązanego, czego dowodem jest fakt korzystania z pomocy społecznej oraz konieczności stałej opieki osób trzecich, to nawet w przypadku spełnienia ustawowych przesłanek do umorzenia, Zakład ma jedynie możliwość, a nie obowiązek umarzania zaległości z tytułu składek. Rozpatrując sprawę o umorzeniu należności Zakład kieruje się nie tylko osobistą sytuacją materialną i finansową zobowiązanego, lecz ma na uwadze również szeroko rozumiany interes społeczny i ochronę Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co uzasadnia odmowę umorzenia zaległych składek. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Prezesa ZUS strona podniosła, że jedyny dochód gospodarstwa domowego stanowi zasiłek w kwocie [...] zł, z czego [...]zł pozostałe na jedzenie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]września 2008r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]czerwca 2008 r. W uzasadnieniu decyzji poza przedstawieniem przebiegu postępowania w sprawie i przywołaniem treści przepisów art.28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz proceduralnych przepisów k.p.a. (art.138 § 1 i 2), wskazał m.in., iż: - odnosząc się do przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia - brak majątku sformułowany w art., 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. musi mieć charakter trwały, a nie ograniczać się do tymczasowego braku środków materialnych; - odnosząc się do istnienia przesłanek umorzenia z art. 28 ust. 3a, wskazał, iż "rozumie trudną sytuację finansową, w której obecnie znajduje się Pan G., jednakże określone przez ustawodawcę zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych, w tym dotyczące umorzeń zobowiązany jest realizować zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa". Podkreślił też, że skorzystanie z prawa umorzenia ma charakter uznaniowy, co oznacza, że spełnienie ustawowych warunków przez zobowiązanego do opłacania składek daje możliwość ich umorzenia, ale nie nakłada na Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązku w tym zakresie. W skardze na tę decyzję W.G., działając przez pełnomocnika – żonę ponownie odwołał się do sytuacji finansowej i zdrowotnej wnosząc o uchylenie tejże decyzji. Do skargi dołączono orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2008r. o zaliczeniu skarżącego do osób dotkniętych znacznym stopniem niepełnosprawności. W toku postępowania nadto strona złożyła do akt orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...]stycznia 2009r. (k. 25 akt sądowych) o stwierdzeniu u W.G. niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz umowę sprzedaży samochodu osobowego (Renault Megane, rok prod. 1997) za kwotę [...] zł (k. 24 akt sądowych). W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej przez badanie zgodności z prawem – zarówno materialnym jak i regulującym postępowanie – m.in. wydanych przez jej organy rozstrzygnięć, do czego obliguje go przepis art.3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.). Analiza akt niniejszej sprawy z uwzględnieniem treści wydanych przez ZUS decyzji prowadzi do wniosku, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jak i poprzedzająca ją decyzja posiadają bowiem uchybienia, które powodują konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego. Stosownie do treści art. 28 ust.2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007, Nr 11, poz. 74 ze zm; dalej u.s.u.s.) należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W myśl art. 32.u.s.u.s. do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Po pierwsze podkreślić trzeba, że niesporny jest fakt, że po stronie zobowiązanego w momencie wydawania decyzji nie wystąpiła całkowita nieściągalność, o czym świadczy chociażby fakt posiadania przez wnioskodawcę w momencie wydawania decyzji samochodu osobowego. Skład orzekający stoi jednak na stanowisku, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji w zakresie dotyczącym możliwości umorzenia W.G. zaległości na podstawie art.28 ust.3a w/w u.s.u.s. nie jest prawidłowe. Zgodnie bowiem z treścią art. 28 ust.3a ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania składek w takiej sytuacji określa § 3 ust. 1 Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (wydanego na podstawie delegacji zawartej w art. 28 ust. 3b u.s.u.s.), zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Nie ulega wątpliwości, że decyzja w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu składek wydana po przeprowadzeniu postępowania zainicjowanego wnioskiem strony nawiązującym do istnienia wymienionych przesłanek ma charakter uznaniowy. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera treść uzasadnienia wydanego rozstrzygnięcia. Uznaniowość nie oznacza bowiem dowolności, wobec czego organ wydający decyzję winien w niej wykazać jakimi przesłankami się kierował wydając takie a nie inne rozstrzygnięcie. Organ właściwy do rozpoznania wniosku o umorzenie może odmówić umorzenia nawet, gdy przesłanka umorzenia występuje, jednak dopiero po szczegółowej, wyczerpującej i dogłębnej analizie wszystkich okoliczności sprawy i po wykazaniu, że umorzenie jest uzasadnione. Tymczasem w niniejszej sprawie, ZUS uznając sytuację zobowiązanego za trudną, a zatem pomimo uznania przesłanki umorzenia za spełnioną, nie wyjaśniono, dlaczego organ nie skorzystał z możliwości umorzenia. Nie można uznać za wystarczające stwierdzenia, iż "skorzystanie z prawa do umorzenia ma charakter uznaniowy, co oznacza, że spełnienie ustawowych warunków przez zobowiązanego do opłacania składek daje możliwość ich umorzenia, ale nie nakłada na Prezesa Zakładu obowiązku w tym zakresie". Dopiero wyjaśnienie tej kwestii w przytoczonym zakresie stanowi warunek rozpoznania wniosku zgodnie z zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego, w tym z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) nakazującą rozważenie interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 k.p.a.). Niedopuszczalne i sprzeczne z powołanymi przepisami jest powołanie się na ochronę interesu Funduszu Ubezpieczeń Społecznych bez jakiegokolwiek odniesienia się do wymienionych zasad, w szczególności interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W konsekwencji należy stwierdzić, iż skoro organ uznał, iż sytuacja wnioskodawcy jest "trudna", nie odnosząc się do wymienionych zasad, w istocie nie uzasadnił swojego negatywnego stanowiska, czym naruszył także art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., z których wynika, iż niezbędnymi elementami decyzji winno być uzasadnienie faktyczne i prawne. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie ZUS przedkładając interes finansowy tejże instytucji ponad konstytucyjną zasadę, że Rzeczpospolita Polska jest państwem prawa i całkowicie pomijając uzasadniony interes strony wykazał się także, oprócz faktycznego naruszenia prawa, całkowitą bezdusznością, a także niewzięciem pod uwagę realnych możliwości wyegzekwowania w przyszłości zaległych składek. Wobec bezspornego w sprawie spełnienie przez wnioskodawcę przesłanek uzasadniających umorzenie mu zaległości i wyjątkowo trudną sytuację jego i jego żony (potwierdzoną również dokumentami złożonymi w toku postępowania sądowego) ZUS powinien ponownie wszechstronnie i dogłębnie rozważyć możliwość umorzenia zaległości, kierując się wyżej wskazanymi zasadami (art.7 i 8 kpa). Winien mieć przy tym na uwadze, iż kumulatywne wystąpienie przesłanek umorzenia sprawia, iż odmowa umorzenia ma w sytuacji zaistniałej w sprawie charakter zupełnie wyjątkowy. Ocenę przesłanek fakultatywnego umorzenia należności należy jednak poprzedzić dokonaniem kategorycznych ustaleń co do tego, czy skarżący posiada majątek, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.). W toku postępowania przed Sądem ujawniono bowiem nową okoliczność, to jest fakt sprzedaży przez skarżącego samochodu, co sprawia, iż ponownej weryfikacji należy poddać wskazaną okoliczność jako stanowiącą podstawę umorzenia należności na podstawie w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Mając na uwadze powyższe, skoro zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, należało je na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" i art.135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) uchylić. /-/ Sz. Widłak /-/ M. Skwierzyńska /-/ K. Nikodem L.Sz.