I SA/Po 1449/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Nikodem po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2017r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu XA od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] grudnia 2016r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi XA na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r., Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia [...] grudnia 2016r. referendarz sądowy odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz uzyskanych informacji ustalono, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, przy czym w jego małżeństwie od dnia [...] lipca 2016 r. obowiązuje rozdzielność majątkowa małżeńska. Wnioskodawca nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami, a majątek, który posiadał, wniósł aportem do spółki [...] Sp. z o.o. W spółce posiada 7.671 udziałów o łącznej wartości [...] zł do współwłasności łącznej z I. S.. Skarżący z tytułu zatrudnienia w ww. spółce otrzymuje wynagrodzenie netto w wysokości [...] zł. Z kwoty tej ponosi koszty wyżywienia i zakupu lekarstw. We wszystkich pozostały wydatkach pomaga mu rodzina. Skarżący nie ponosi opłat za media, nie ponosi kosztów najmu domu, który należy do spółki [...] i który wynajmuje z rodziną. Skarżący nie ma do spłaty kredytów. W odpowiedzi na wezwanie o uzupełnienie wniosku skarżący przedłożył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej sporządzonej w formie aktu notarialnego w dniu [...] lipca 2016 r., z której wynika, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim od [...] czerwca 1987r., małżonkowie w dniu [...] lipca 2016 r. wyłączyli obowiązującą dotychczas w ich małżeństwie wspólność majątkową małżeńską i ustanowili rozdzielność majątkową. W ocenie referendarza sądowego, biorąc pod uwagę złożone oświadczenia i dokumenty, skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Pomimo wezwania, strona skarżąca nie wyjaśniła swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja majątkowa i finansowa żony wnioskodawcy. Nie przedłożył także żadnych dokumentów źródłowych w powyższym zakresie. Zasadne jest natomiast ustalenie, w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka skarżącego uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W tym kontekście stwierdzono, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy musi skutkować odmową przyznania tego prawa. W ocenie starszego referendarza sądowego przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące swojej sytuacji materialnej i finansowej. Pismem z dnia [...] grudnia 2016r. strona skarżąca na podstawie art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") złożyła sprzeciw, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i zmianę zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący udzielił informacji o dochodach i majątku żony I. S., wskazując, że uzyskuje ona miesięczne dochody z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Gminnym Ośrodku Kultury w L. [...] zł netto. Jest współwłaścicielem [...] wraz z zamężną córką własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego w S. o pow. 47 m˛. Lokal jest zajmowany przez rodzinę zamężnej córki. Nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności a także przedmiotów o wartości jednostkowej powyżej [...] zł. Razem ze skarżącym (współwłasność łączna) posiada 7.671 udziałów o wartości [...] zł w spółce [...] Sp. z o.o., tytułem wniesienia do spółki w 2013r. aportem całego majątku nieruchomego i ruchomego. W spółce, w której posiada udziały, pełni funkcję prokurenta bez wynagrodzenia. W żadnych innych spółkach nie pełni funkcji członka zarządu, prokurenta lub członka rady nadzorczej. Nie prowadzi również działalności gospodarczej i nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Ponadto skarżący wyjaśnił, że miesięczne dochody żony w wysokości [...] zł netto przeznaczone są w całości na bieżące koszty utrzymania własnej osoby, będącej na jej utrzymaniu studiującej córki jak, również częściowe sfinansowanie kosztów utrzymania skarżącego, którego dochód w kwocie [...]zł wystarcza jedynie na wyżywienie i lekarstwa. Z dochodów żony skarżącego pokrywane są m.in. koszt płatnych dziennych studiów córki [...] na Wydziale Farmaceutycznym Collegium Medicum im. L. R. w B. - [...] zł miesięcznie, najem domu mieszkalnego od [...] Sp. z o.o. - [...] zł miesięcznie oraz koszty wyżywienia 2 osób - [...] zł miesięcznie. W ocenie skarżącego powyższe informacje wskazują, że żona nie jest w stanie uczestniczyć w sfinansowaniu kosztów sądowych. W załączniku strona skarżąca przesyła odpisy rocznych zeznań podatkowych żony za lata 2014 - 2015 oraz historię rachunku bankowego żony za okres ostatnich 6 miesięcy. Jednocześnie skarżący potwierdził informację zawartą we wniosku o przyznanie prawa pomocy sporządzonym na urzędowym formularzu o tym, że udziały w spółce [...] Sp. z o.o. (7.671 udziałów o wartości [...] zł) zostały zajęte przez organ egzekucyjny (Urząd Skarbowy w S.) w związku z decyzjami organów podatkowych będących przedmiotem skarg do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Skarżący ponadto podkreślił, że koszty sądowe związane z trzema skargami w sprawach podatkowych wynoszą [...] zł, a dochody oraz stan majątkowy skarżonego i jego żony nie pozwalają na uiszczenie kosztów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W przedmiotowej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy, na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych, jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W związku z powyższym nie można ograniczyć się do sytuacji majątkowej i dochodów samego wnioskodawcy, ale należy uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów postępowania jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny (vide: postanowienie NSA z 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę, że wyłącznie żona skarżącego, ponosi opłaty dotyczące wynajmowanego domu, w którym mieszkają, należy przyjąć że ponosi opłaty "wspólne", niezwiązane tylko i wyłącznie ze swoją egzystencją. Fakt ten bezpośrednio zaprzecza twierdzeniu, jakoby małżonkowie nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego. Bezspornym bowiem jest, że skarżący pozostaje w ekonomicznej więzi z małżonką, która w głównej mierze ponosi koszty utrzymania gospodarstwa domowego, a co jest wystarczające do uznania jej za osobę wspólnie gospodarującą ze skarżącym. Skarżący pozostaje w związku małżeńskim z I. S., a w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia [...] grudnia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1142/09, z dnia 28 września 2011 r. o sygn. akt I FZ 196/11 oraz z dnia 27 listopada 2013 r. o sygn. akt I FZ 434/13). Zatem rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r. o sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r. o sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Stanowisko to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie, w którym podnosi się, iż przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). Oceniając zatem sytuację majątkową rodziny skarżącego uznać należy, że nie spełnia on przesłanek do udzielenia mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim złożone przez skarżącego oświadczenia i dokumenty źródłowe nie były wyczerpujące, a tym samym nie zawierały dostatecznych oraz pełnych danych, koniecznych do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych. Rzeczywista sytuacja majątkowa strony nie została bowiem ustalona w sposób rzetelny i jednoznaczny, co uniemożliwia dokonanie oceny, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skarżący nie uprawdopodobnił z czego się utrzymuje jego rodzina. Z jego wyjaśnień wynika, iż jedyne środki jakie otrzymuje to wynagrodzenie netto w wysokości [...] zł. Natomiast żona skarżącego uzyskuje miesięczne dochody z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Gminnym Ośrodku Kultury w L. [...] zł netto. Powyższy dochód przeznacza w całości na bieżące koszty utrzymania własnej osoby, będącej na jej utrzymaniu studiującej córki jak również częściowe sfinansowanie kosztów utrzymania skarżącego, którego dochód wystarcza jedynie na wyżywienie i lekarstwa. Z kolei, z analizy pięciu wyciągów bankowych przedłożonych przez skarżącego wynika, że średnie miesięczne wydatki żony skarżącego zamykały się w kwocie [...]zł. W związku z powyższym należy zwrócić uwagę na rozbieżności pomiędzy deklarowanym dochodem rodziny ( ok. [...] zł), a ponoszonymi wydatkami ( ok. [...] zł). Powyższe rozbieżności świadczą, albo o zawyżeniu deklarowanych wydatków, albo o zaniżeniu dochodów. Warto również zauważyć, że w dniu wydania zaświadczenia o zatrudnieniu i zarobkach, zgodnie z którym skarżący zarabia [...] zł, z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia [...] września 2015 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2016 r., wynika, że minimalne wynagrodzenie wynosiło od dnia [...] stycznia 2016 r. [...] zł brutto ([...] zł netto). Z kolei prezesem zarządu w spółce [...], do której aportem wniósł cały swój majątek skarżący wraz z żoną, jest ich zięć, w której skarżący zatrudniony jako magazynier, posiada udziały w wysokości [...] zł. Z powyższego wynika więc, że albo skarżący posiada jeszcze jakieś dodatkowe źródło przychodów, którego nie ujawnił, albo przychody ze wskazanego przez niego źródeł są wyższe. W tym miejscu należy podkreślić, że wyjątkowy charakter prawa pomocy nie pozwala na interpretowanie wynikających z oświadczeń strony wątpliwości na korzyść osoby wnioskującej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 października 2015r., sygn. akt II FZ 836/15 (publ. CBOSA) w sytuacji, gdy wydatki przekraczają wskazany miesięczny dochód strony rzeczywista sytuacja materialna wnioskodawcy nie została wykazana. Skoro zatem przedstawione miesięczne wydatki nie korelują z zadeklarowanym miesięcznym dochodem, przewyższając znacznie wpływy finansowe, to wiarygodność przedstawionych informacji została podważona, a wniosek o przyznanie prawa pomocy może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Dodatkowo powzięte wątpliwości potwierdza fakt przedłożenia przez skarżącego wyciągów z konta żony za miesiące od sierpnia do listopada 2016 r. oraz okres od 1 grudnia do [...] grudnia 2016 r., tj. za niecałe 5 miesięcy, a nie za 6 miesięcy jak wskazano w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto, skarżący odebrał ww. wezwanie w dniu [...] listopada 2016 r., a więc wyciągi z konta powinny dotyczyć okresu od czerwca 2016 r. do listopada 2016 r. W tej sytuacji nie bez znaczenia pozostaje fakt, że małżonkowie w dniu [...] lipca 2016 r. ustanowili rozdzielność majątkową. W związku z powyższym nie można było dokonać rzeczywistej analizy rachunków bankowych żony skarżącego za wskazany w wezwaniu okres, czyli przed ustanowieniem rozdzielności majątkowej, a w konsekwencji ustalić faktyczną sytuację finansową wnioskodawcy i jego rodziny. Ponadto przedkładając wyciąg z rachunku bankowego żony do dnia [...] grudnia 2016r. na którym saldo końcowe wynosiło [...] zł, a następnie zaświadczenie z banku z którego wynika, że na dzień [...] grudnia 2016r. żona skarżącego dysponuje środkami w kwocie [...]zł, skarżący uniemożliwił ocenę jaki był rzeczywisty przepływ środków pieniężnych na tym rachunku, w tym także jakie były źródła wszystkich wpływów oraz sposób rozporządzania otrzymywanymi środkami. W ocenie Sądu takie oświadczenie nie jest wyczerpujące ani wiarygodne w rozumieniu obowiązków strony z art. 255 p.p.s.a. w zw. z art. 252 p.p.s.a. (por. też postanowienie NSA z 17 maja 2006r. sygn. akt I OZ 657/06, postanowienie NSA z 29 grudnia 2012r. sygn. akt II GZ 442/12, postanowienie NSA z 14 listopada 2011r. sygn. akt II FZ 553/11 postanowienie WSA w Krakowie z 11 września 2014r. sygn. akt I SA/Kr 2111/13 i postanowienie NSA z 13 listopada 2014r. sygn. akt I FZ 407/14). Tym samym skarżący nie wykazał, by niemożliwe było pozyskanie od żony pomocy, a twierdzenia skarżącego, że żona nie jest w stanie uczestniczyć w sfinansowaniu kosztów sądowych należało uznać za niewiarygodne. Ponadto, wbrew twierdzeniu skarżącego, żona posiadała oszczędności o wartości nominalnej powyżej [...] zł, albowiem jak wynika ze stanu salda jej konta bankowego na dzień wniesienia skargi do Sądu, tj. na dzień [...] września 2016 r., dysponowała środkami pieniężnymi w kwocie [...]zł, co znacznie przewyższa jej dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie [...]zł. W związku z powyższym, pomimo obowiązującego w małżeństwie skarżącego ustroju rozdzielności majątkowej, małżonka skarżącego dysponowała środkami pieniężnymi, którymi mogłaby wesprzeć męża w zakresie opłaty sądowej w sprawie sądowowadministracyjnej zainicjowanej przez jego skargę. Podkreślić również należy, że skargi złożone przez skarżącego dotyczą decyzji związanych z prowadzoną wcześniej przez skarżącego działalnością gospodarczą pod nazwą [...] Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Na marginesie Sąd zauważa ponadto, że decyzja o wniesieniu całego posiadanego majątku aportem do spółki została przez skarżącego podjęta w tym samym miesiącu, w którym był przesłuchiwany w charakterze świadka w toku postępowania kontrolnego prowadzonego wobec swojego kontrahenta A. N. (tj. [...] listopada 2013 r.). Biorąc pod uwagę powyższe, zdaniem Sądu, skarżący przedstawiał tylko informacje i dokumenty mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. Ponadto sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego jest niewątpliwie współkształtowana przez osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, których możliwości finansowych i płatniczych skarżący nie ujawnił rzetelnie. Wskazać również należy na stanowisko wyrażone w postanowieniu NSA z dnia 9 września 2016r. sygn. akt II OZ 833/16 (publ. CBOSA), które rozpoznający wniosek podziela, że sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, nie może decydować o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.