I SA/Po 1458/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Karol Pawlicki po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 grudnia 2017 r. o sygn. akt I SA/Po 1458/16 oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] lipca 2016 roku, nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłego członka zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku dochodowym od osób prawnych za 2011 rok, w podatku od towarów i usług za III i IV kwartał 2011 roku wraz z odsetkami za zwłokę oraz umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowe w sprawie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności z tytułu kosztów egzekucyjnych postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2017 r. referendarz odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wskazano, że wyrokiem z dnia 14 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił przedmiotową skargę A. . W dniu [...] listopada 2017 r. skarżąca złożyła wypełniony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Z informacji zawartych we wniosku wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem i synem. Wnioskodawczyni pobiera stypendium w wysokości [...] PLN oraz uzyskuje dochody z tytułu umowy o dzieło w wysokości [...] PLN. Mąż wnioskodawczyni uzyskuje wynagrodzenie ze stosunku pracy w wysokości [...] PLN oraz dochód z tytułu najmu domu w wysokości [...] PLN. Mąż wnioskodawczyni jest właścicielem domu o powierzchni [...] m˛ położonego w [...], który jest obciążony kredytem hipotecznym o wartości [...] CHF. Wnioskodawczyni posiada 49% udziałów w [...] spółka z o.o. (pozostałe 51% udziałów posiada [...] S.A. w upadłości likwidacyjnej), a także posiada wierzytelność w kwocie ok. [...] PLN zgłoszoną w postępowaniu upadłościowym [...] S.A. w upadłości likwidacyjnej. Wnioskodawczyni zadeklarowała, że posiada debet na koncie w wysokości [...] PLN. Jednocześnie w następujący sposób określiła zobowiązania i stałe wydatki: kredyt hipoteczny – ok. [...] PLN (rata w CHF), koszty związane z wynajmem pokoju w trakcie pracy w W. – ok. [...] PLN, alimenty – [...] PLN, leczenie – [...] PLN, koszty kredytów i pożyczek wnioskodawczyni – [...] PLN (kredyt [...] PLN, minimalna spłata karty ok. [...] PLN, oprocentowanie debetu – [...] PLN), koszty ponoszone na mieszkanie – [...] PLN, koszty kredytów męża wnioskodawczyni – [...] PLN, przedszkole syna – [...] PLN, koszty związane z wyżywieniem i bieżącymi wydatkami (środki higieniczne, odzież, ubezpieczenia) – [...] PLN. W uzasadnieniu wniosku skarżąca oświadczyła, że nie stać jej na opłacenie pomocy prawnej z wyboru. Zdaniem referendarza wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W konsekwencji niezasadny pozostaje jej wniosek o przyznanie prawa pomocy. W ustawowym terminie skarżąca złożyła sprzeciw, w którym podkreśliła, że we wniosku przedstawiła swoją sytuację finansową i majątkową. Zdaniem skarżącej nie stać jej na profesjonalną pomoc prawną związaną ze sporządzeniem skargi kasacyjnej, o czym świadczą przedstawione przychody i koszt ponoszone przez jej rodzinę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej: "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą Sądu jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślenia wymaga, że Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, LEX nr 1345059). Wskazuje się też, że strona będąca osoba fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu rzeczowo i obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W tym kontekście należy przede wszystkim podnieść, że referendarz dokonał prawidłowej i szczegółowej analizy treści oświadczeń złożonych przez skarżącą, a następnie właściwie je ocenił uznając, że skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ją do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżącej nie można bowiem uznać za osobę ubogą, która nie byłaby w stanie partycypować - przynajmniej w określonym zakresie - w kosztach postępowania sądowego, w tym opłacić ewentualnych przyszłych kosztów sądowych w postaci wpisu od skargi kasacyjnej ([...] zł, czyli połowa wpisu od skargi). Jednocześnie skarżąca w przedmiotowej sprawie uiściła już wpis sądowy od skargi w kwoce [...]zł oraz opłatę kancelaryjną od wniosku o sporządzenie uzasadnienia, co tylko utwierdza w przekonaniu, że jest ona w stanie poczynić oszczędności z osiąganych przez nią i jej męża dochodów, które następnie może przeznaczyć na koszty prowadzonego postępowania sądowego. Należy przy tym podkreślić, że skarżąca nie wskazała, aby jej sytuacja finansowa, czy rodzinna uległa ewentualnemu pogorszeniu (i nie przedłożyła na tę okoliczność żadnych dowodów) w okresie między poniesieniem ww. kosztów sądowych a datą złożenia rozpoznawanego sprzeciwu. Analizując sytuację wnioskodawczyni należy wskazać, że skarżąca pozostaje w trzyosobowym gospodarstwie domowym, które jest utrzymywane z miesięcznych dochodów w wysokości ok. [...] PLN. Wprawdzie wnioskodawczyni zadeklarowała łączne miesięczne wydatki w wysokości [...] PLN, ale należy uwzględnić, że wnioskodawczyni wraz z mężem pozostają każdego miesiąca w posiadaniu środków finansowych, którymi mogą dysponować samodzielnie decydując o ich przeznaczeniu. Posiadanie stałych dochodów w znacznej wysokości w zasadzie wyklucza natomiast przyznanie prawa pomocy, gdyż pomoc państwa może być przyznana jedynie ze względu na trudną sytuację osób, które nie są w stanie bez dodatkowego wsparcia poprowadzić swoich spraw przed Sądem. W tym zakresie prawo pomocy nie może być przyznawane, gdy strona posiada dochody lub zgromadzone oszczędności pieniężne (por. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 162/11, LEX nr 786724). Ponadto Sąd zaznacza, że przy ocenie sytuacji materialnej osoby wnioskującej o wsparcie ze strony sądu brane są pod uwagę przesłanki warunkujące przyznanie tej pomocy. Wyjaśnienia wymaga, że rozumieniu przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. kosztami "koniecznego utrzymania" są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, głównie mające charakter wydatków okresowych. Do kosztów tych należy więc bezspornie zaliczyć wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych, czyli koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci (por. postanowienie NSA w Warszawie z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 127/09, dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżąca oświadczyła, że zadłużona jest z tytułu zaciągniętych kredytów, które niewątpliwie wiążą się z koniecznością bieżącej obsługi i wymagają dodatkowych środków finansowych. Podkreślić należy, że sama realizacja zobowiązań cywilnoprawnych nie przesądza jednak automatycznie o przyznaniu prawa pomocy. Szczególnie wobec braku w niniejszej sprawie argumentów do stwierdzenia, że strona wnioskująca posiada wydatki o charakterze cywilnoprawnym, którym należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami o charakterze publicznoprawnym, do których zalicza się należności związane z udziałem w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (por. postanowienie NSA z dnia 7 lutego 2006 roku, sygn. akt I OZ 83/06, postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2012 roku, sygn. akt I FZ 189/12). W kontekście poczynionych wyżej rozważań, a także uwzględniając fakt, iż po wydaniu wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zmianie uległa sytuacja procesowa strony skarżącej wynikająca z konieczność złożenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika, Sąd stwierdza, że referendarz w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo wywiódł, że skarżąca nie wykazała, aby w jej przypadku ziściły się przesłanki do zastosowania normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W związku z tym stwierdzić należy, że prawidłowe jest zaskarżone postanowienie odmawiające skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.