I SA/Po 1665/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Rennert po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. w P. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 lutego 2017 r., sygn. akt I SA/Po 1665/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. w P. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W dniu [...] r. P. w P. wniósł do tut. Sądu skargę na wskazane w rubrum postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej. W petitum skargi został zawarty m. in. wniosek o przyznanie skarżącemu częściowego prawa pomocy poprzez zwolnienie go od opłat sądowych i wydatków, stosownie do art. 245 § 3 w zw. z art. 243 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z dnia 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."). We wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na urzędowym formularzu "PPPr" skarżący wyjaśnił, że z uwagi na trudną sytuację finansową, nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania w całości. Wskazał ponadto, że wysokość straty za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosła [...] zł, posiada rachunek bankowy w BGŻ BNP Paribas S.A., na którym znajduje się kwota [...]zł, miesięczne wydatki to minimum [...] zł, dochody wynoszą [...] zł, a środki w kasie ok. [...] zł. Pismem z dnia [...] r. wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie: statutu stowarzyszenia i sprawozdania finansowego za 2015 r.; odpisów zeznań rocznych podatkowych za 2015 r. złożonych przez stowarzyszenie; oświadczenia o uzyskanych przychodach i poniesionych wydatkach przez stowarzyszenie w 2016 r.; uchwały określającej wysokość składek członkowskich; podanie informacji o liczbie członków stowarzyszenia (aktualnego wykazu członków) wraz z informacją o wysokości uiszczonych składek; oświadczenia o aktualnym stanie środków finansowych w kasie stowarzyszenia; oświadczenia jaki był stan środków finansowych w kasie na koniec każdego miesiąca w okresie ostatnich sześciu miesięcy; wyciągów z rachunków bankowych stowarzyszenia za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o posiadanych lokatach, rachunkach oszczędnościowych oraz zaciągniętych kredytach i pożyczkach (wysokość, cel zadłużenia, termin spłaty, czy są terminowo spłacane), oraz podanie informacji o zajęciach komorniczych; oświadczenia wyjaśniającego jakie działania podejmuje stowarzyszenie w celu gromadzenia środków finansowych na realizację zadań określonych w statucie; oświadczenia, czy stowarzyszenie zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i w jakiej wysokości wypłaca miesięczne wynagrodzenia; oświadczenia w jakiej wysokości i z jakich środków stowarzyszenie ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby (np. czynsz, woda, gaz, energia elektryczna, telefony, Internet, abonament RTV, inne koszty), koszty obsługi księgowej i obsługi prawnej. W odpowiedzi z dnia [...] r. skarżący oświadczył, że środki finansowe na prowadzenie statutowej działalności stowarzyszenia były czerpane z realizacji projektów, głównie finansowanych ze środków Unii Europejskiej. Wnioskodawca nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada środków trwałych. Stowarzyszenie nie posiada żadnych nieruchomości, ruchomości o znacznej wartości ani zasobów pieniężnych. Wyszczególnił na realizację jakich projektów zostały przeznaczone dotacje uzyskane w 2014 r. oraz wskazał, że w 2015 i w 2016 r. nie uzyskał żadnych dotacji. Skarżący zatrudnia dwóch pracowników, z czego jeden obecnie znajduje się na urlopie macierzyńskim, wynagrodzenie wypłacane jest przez ZUS. Do pisma załączono raport kasowy za okres od 1 sierpnia 2015 r. do 30 sierpnia 2015 r. (saldo końcowe [...] zł) oraz za okres od 1 stycznia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. (saldo końcowe [...] zł). Ponadto skarżący przedłożył wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego przez BGŻ BNP PARIBAS za miesiąc lipiec 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł), sierpień 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł), wrzesień 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł; na rachunku zaksięgowano wpływ od P. SP Z.O.O. – [...] zł tytułem "częściowego zwrotu pożyczki" oraz [...] zł tytułem "częściowego zwrotu pożyczki"), październik 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł; wpływ od P. SP Z.O.O. – [...] zł tytułem "częściowego zwrotu pożyczki"), listopad 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł; wpływy od P. SP Z.O.O. – [...] zł tytułem "częściowego zwrotu pożyczki" oraz [...] zł tytułem "zwrotu pożyczki") oraz grudzień 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł). Skarżący przedłożył również wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego przez Bank Handlowy w Warszawie S.A. za miesiąc czerwiec 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł), lipiec 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł) oraz sierpień 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł). Skarżący przesłał ponadto zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) za rok podatkowy 2015 (przychody w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...]zł, dochód [...] zł), bilans na dzień [...] r., informacje uzupełniające do bilansu na dzień [...] r., w której wskazano, że stowarzyszenie dokonało w latach ubiegłych inwestycji długoterminowej, posiada udziały w innych podmiotach na łączną kwotę [...]zł, rachunek zysków i strat 2015 r. (strata [...] zł). Skarżący wyjaśnił również, że stowarzyszenie gromadziło środki na realizację działań statutowych poprzez pozyskiwanie środków unijnych na realizację projektów, nie posiada jeszcze sprawozdania finansowego za 2016 r., nie pobiera składek członkowskich od Członków Stowarzyszenia. Postanowieniem z dnia 24 lutego 2017 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Po 1665/16, referendarz tut. Sądu oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia referendarz wskazał, że skarżący nie przedłożył statutu stowarzyszenia, nie podał również informacji o liczbie członków stowarzyszenia (aktualnego wykazu członków), nie wiadomo zatem ilu członków liczy obecnie stowarzyszenie. Skarżący nie wykazał, że podjął jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania, t.j. kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100,00 zł (wpis od skargi). Za niewystarczające uznano twierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnych środków, pomimo że z raportu kasowego wynika, że środki w kasie na dzień [...] r. wynosiły [...] zł. Wskazano, że w piśmie z dnia [...] r. wezwano wnioskodawcę do złożenia oświadczenia o aktualnym stanie środków finansowych w kasie stowarzyszenia, jednocześnie wezwano skarżącego do złożenia oświadczenia jaki był stan środków finansowych w kasie na koniec każdego miesiąca w okresie ostatnich sześciu miesięcy. Skoro odpowiedź została sporządzona w dniu [...] r. przyjęto, że stan środków w kasie na dzień [...] r. pozostawał bez zmian, a zatem skarżący posiadał środki, które pozwalały na zabezpieczenie odpowiedniej kwoty w celu uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Ponadto wskazano, ze jeżeli działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania. Stowarzyszenie powinno zatem wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie zebrania składek członkowskich. Ustalenie w odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie stowarzyszenia. Działający w stowarzyszeniu członkowie powinni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy stowarzyszenia poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej uczestnictwo w postępowaniach sądowych. W dniu [...] r. skarżący wniósł sprzeciw na ww. postanowienie, zarzucając mu: 1) błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że skarżący posiada środki do uiszczenia opłat sądowych w całości, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż skarżący nie jest w stanie ponieść tychże kosztów, 2) naruszenie przepisu art. 243 § 1 w zw. z art. 245 § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na bezzasadnym uznaniu, że skarżący ma dostateczne środki na poniesienie pełnych kosztów postępowania, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż skarżący nie jest w stanie ponieść tychże kosztów w całości, 3) naruszenie przepisu art. 255 P.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na bezzasadnym przyjęciu, że złożone przez skarżącego dokumenty nie są wystarczające dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Jednocześnie, mając na uwadze art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a., skarżący wniósł o wstrzymanie wykonalności postanowienia z dnia 24 lutego 2017 r. oraz jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (całkowite zwolnienie od kosztów sądowych). Uzasadniając złożony sprzeciw skarżący wskazał, że w zaskarżanym postanowieniu wystąpił błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że skarżący posiada środki do uiszczenia opłat sądowych w całości, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż skarżący nie jest w stanie ponieść tychże kosztów. W związku z tym został naruszony przepis art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Co ważne, środki finansowe na prowadzenie statutowej działalności stowarzyszenia były czerpane z realizacji projektów, głównie finansowanych ze środków Unii Europejskiej. Skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada środków trwałych. Stowarzyszenie nie posiada żadnych nieruchomości, ruchomości o znacznej wartości. W latach 2015 - 2016 skarżący nie uzyskał żadnych dotacji. W ocenie skarżącego wykazano, że podmiot nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zaskarżanym postanowieniem naruszono tym samym przepis art. 255 P.p.s.a., który został niewłaściwie zastosowany poprzez przyjęcie, że złożone przez skarżącego dokumenty nie są wystarczające dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Jednocześnie zauważono, że instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Udzielnie pomocy następuje w sytuacji, w której nie istnieje możliwość zdobycia przez stronę środków finansowych umożliwiających udział w postępowaniu sądowym. Takie okoliczności wyraźnie odnoszą się do skarżącego. Stwierdzono więc, że udzielenie skarżącemu pomocy będzie stanowiło realizację prawa dostępu do sądu zagwarantowanego w art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. Sąd zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, Legalis]. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest zatem wyjątkiem od zasady, że każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. To na stronie wnoszącej o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek przedstawienia okoliczności uzasadniających wniosek i odpowiednie jego udokumentowanie, w sposób rzetelny i wiarygodny. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że wniosek o zwolnienie od opłat sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie, a postanowienie referendarza sądowego jest prawidłowe. Podkreślić należy, że rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy polega na porównaniu stanu majątkowego wnioskującej strony z wysokością ciążących na niej kosztów sądowych. W rozpatrywanej sprawie jest to obecnie wpis sądowy od skargi w kwocie 100,00 zł. Mając na uwadze datę złożenia skargi, tj. [...] 2016 r. i analizując pod tym kątem złożone przez skarżącego dokumenty należy wskazać, że z wyciągu bankowego prowadzonego przez BGŻ BNP Paribas S.A. wynika, że w [...] 2016 r. saldo początkowe na koncie wynosiło [...] zł, a saldo końcowe wynosiło [...] zł, przy czym w dniu [...] r. na koncie odnotowano wpływ w wysokości [...] zł tytułem "zwrotu pożyczki" oraz w dniu [...] r. w wysokości [...] zł tytułem "częściowego zwrotu pożyczki" (obydwa przelewy od P. SP Z.O.O.). Co istotne, saldo końcowe na dzień [...] r., a więc jeden dzień przed wniesieniem skargi, wynosiło [...] zł. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że miesięczne wydatki wynoszą "minimum" [...] zł, przy czym nie rozpisał poszczególnych kwot na konkretne wydatki. Należy jednak wskazać, że z kwoty znajdującej się na rachunku bankowym skarżącego można było zabezpieczyć kwotę w wysokości 100,00 zł, która stanowi wpis od skargi w niniejszej sprawie. Ponadto, we wniosku o przyznanie prawa pomocy datowanym na dzień [...] r. skarżąca podała, że środki w kasie wynoszą ok. [...] zł, jednak nie można nie zauważyć, że saldo początkowe z raportu kasowego za okres od 1 stycznia 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. wynosiło [...] zł, a końcowe [...] zł. Co więcej, skarżący przedłożył wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego przez Bank Handlowy w Warszawie S.A. z siedzibą w Warszawie za miesiąc czerwiec 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł), lipiec 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł) oraz sierpień 2016 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł), przy czym nie przedłożył wyciągu za miesiące od września do grudnia 2016 r., ani nie wskazał, że rachunek ten w istocie został zamknięty. Nadmienić również wypada, że z rachunku zysków i strat za 2015 r. wynika, że skarżący poniósł stratę w wysokości [...] zł, przy czym nie wiadomo jak ta sytuacja zmieniła się w 2016 r., albowiem skarżący nie posiada jeszcze sprawozdania finansowego za 2016 r. Jednak nawet gdyby i w tym roku skarżący poniósł stratę należy wskazać, że strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 12 października 2015 r., sygn. akt I FZ 375/15 – wszystkie powołane w niniejszym postanowieniu orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że referendarz sądowy prawidłowo ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, wobec czego podniesiony w sprzeciwie zarzut naruszenia art. 243 § 1 w zw. z art. 245 § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. W dalszej kolejności należy w pełni podzielić stanowisko referendarza dotyczące konsekwencji rezygnacji przez stowarzyszenie z pobierania składek członkowskich, które jest zbieżne z jednolitą linią orzeczniczą sądów administracyjnych wypracowaną na tle tego zagadnienia. Zgodnie z treścią art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm.) stowarzyszenie uzyskuje środki na działalność m. in. ze składek członkowskich. Fakt, że stowarzyszenie zrezygnowało z ich pobierania nie oznacza, że działalność stowarzyszenia ma być de facto finansowana ze Skarbu Państwa. Stowarzyszenie chcąc realizować swojej statutowe cele, winno zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Skoro stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, to nie może skutecznie domagać się ich pokrycia przez Skarb Państwa. Przyjąć bowiem należy, że w tej sytuacji nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja sama pozbawia się ich zdobycia, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2011 r., sygn. akt II OZ 231/11). Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów nie jest usprawiedliwiony w sytuacji, w której strona dobrowolnie pozbawia się środków, z których mogłaby pokryć ewentualne koszty postępowania. Ustalenia co do sposobu funkcjonowania stowarzyszenia, dotyczące również sposobu finansowania jego działalności, prowadzące do tego, że członkowie stowarzyszenia świadomie pozbawiają się środków finansowych służących wykonywaniu jego działalności poprzez rezygnację z pobierania składek członkowskich, nie mogą stanowić podstawy do udzielenia takiemu stowarzyszeniu prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II OZ 977/07). Odnosząc się do kolejnych zarzutów podniesionych w sprzeciwie należy wskazać, że zarzut naruszenia art. 255 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem po pierwsze, referendarz wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, a po drugie, słusznie referendarz wskazał, że skarżący nie przedłożył statutu stowarzyszenia, nie podał również informacji o liczbie członków stowarzyszenia (aktualnego wykazu członków), nie wiadomo zatem ilu członków liczy obecnie stowarzyszenie. Należy również zgodzić się z referendarzem, że skarżący nie wykazał, że podjął jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania, co nie jest równoznaczne z tym, jak zdaje się sugerować skarżący, że złożone dokumenty nie były wystarczające dla oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Należy zgodzić się ze skarżącym, że udzielnie pomocy następuję w sytuacji, w której nie istnieje możliwość zdobycia przez stronę środków finansowych umożliwiających udział w postępowaniu sądowym, jednak nie ma racji skarżący wskazując, że takie okoliczności wystąpiły w rozpatrywanej sprawie, albowiem po pierwsze, z materiału dowodowego wynika, że na dzień wniesienia skargi skarżący posiadał na koncie środki, z których mógł opłacić wpis od skargi, a ponadto, skarżący ma możliwość zdobywania środków finansowych poprzez pobranie składek członkowskich, z czego świadomie zrezygnował. Odnosząc się do wniosku skarżącego o wstrzymanie wykonalności postanowienia z dnia 24 lutego 2017 r. należy wskazać, że samo wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Innymi słowy, skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje, że wykonalność orzeczenia referendarza sądowego ulega wstrzymaniu z mocy prawa. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 i art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.