I SA/Po 1739/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku RM o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi RM na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2015 r. oraz odsetek od nieuregulowanych w terminie należnych zaliczek na podatek dochodowy za miesiące: czerwiec, wrzesień 2015 r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący RM wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Następnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (skarżący nie zakreślił rubryki 4.2. – zgodnie z punktem 3 pouczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy – gdy w rubrykach występuje tekst oznaczony znakiem "+", niepotrzebną treść należy skreślić). W uzasadnieniu wniosku powołał się na niski dochód. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Wnioskodawca nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że małżonka nie posiada majątku, otrzymuje świadczenia z MOPS. Wnioskodawca wskazał, że jego dochód miesięczny netto wg zeznania za [...] z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wynosi [...]. Skarżący podał, że ponoszą stałe zobowiązania i wydatki z tytułu najmu mieszkania socjalnego, za prąd w wysokości [...] miesięcznie, natomiast na wyżywienie, media, inne podstawowe potrzeby, w tym leki – żona od dłuższego czasu choruje - ponoszą z pozostałych środków z tytułu dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę i z przyznanego świadczenia z MOPS. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego i jego żonę, jeżeli zostały złożone zeznania roczne podatkowe za [...] należy przedłożyć odpisy tych zeznań, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie [...] miesiące należących do skarżącego i jego żony, 3. podanie czy skarżący i jego żona posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 4. podanie do kogo należy mieszkanie, w którym mieszka skarżący i jego żona, 5. podanie czy skarżący uzyskuje - poza wymienionymi przez skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w [...] - dochody (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w [...] i w [...], udziału w spółkach, radach nadzorczych, pełnienia funkcji w spółkach - np. członka zarządu, prokurenta, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac dorywczych, sezonowych. inne), jeżeli tak to w jakiej wysokości, 6. podanie czy żona skarżącego uzyskuje miesięczne dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości i z jakiego tytułu, jeżeli nie pracuje i nie uzyskuje dochodów to czy jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, jeżeli nie pracuje i nie jest zarejestrowana to dlaczego, 7. podanie w jakiej wysokości skarżący z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał w okresie [...] przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty prowadzenia działalności gospodarczej w w.w okresie, należy przedłożyć podsumowanie z książki przychodów i rozchodów za w.w okresy, odpisy deklaracji VAT-7 za ostatnie [...], wyciągi z firmowych rachunków bankowych za ostatnie [...], ewidencję środków trwałych, należy również podać ilu skarżący zatrudnia pracowników, jeżeli skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej należy podać od kiedy i złożyć odpisy dokumentów o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, 8. podanie czy skarżący i jego żona korzystają z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakim okresie, w jakiej formie (odpisy decyzji), 9. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i jego żony z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. czynsz, opłaty za wodę, gaz, prąd, telewizję, Internet, telefon, koszty wyżywienia, środki czystości, raty kredytów z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, na co, w jakiej wysokości, jaki jest harmonogram spłat rat, czy kredyty są spłacane, jeżeli nie należy przedłożyć wezwania do zapłaty lub zaświadczenie z banku, inne koszty) i podać z jakich środków w.w koszty są opłacane. Z akt sprawy wynika, że przesyłka zawierająca powyższe wezwanie została dwukrotnie awizowana (w dniach [...]), a następnie w dniu [...] odesłano ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z adnotacją "zwrot – nie podjęto w terminie". Przyjąć zatem należy, że termin zakreślony do uzupełnienia wniosku upłynął w tej sprawie bezskutecznie, wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy zostało doręczone w sposób zastępczy. Stosownie bowiem do art. 73 § 1 P.p.s.a. w razie niemożności doręczenia pisma w sposób przewidziany w art. 65 – 72, pismo składa się na okres czternastu dni w placówce pocztowej w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe albo w urzędzie gminy, dokonując jednocześnie zawiadomienia określonego w § 2. Zawiadomienie o złożeniu pisma wraz z adnotacją, o możliwości jego odbioru w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy w terminie siedmiu dni od pozostawienia zawiadomienia, umieszcza się w oddawczej skrzynce pocztowej, a gdy to nie jest możliwe, na drzwiach mieszkania adresata lub w miejscu wskazanym jako adres do doręczeń, na drzwiach biura lub innego pomieszczenia, w którym adresat wykonuje swoje czynności zawodowe (por. art. 73 § 2 P.p.s.a.). W przypadku niepodjęcia pisma w terminie, o którym mowa w § 2, pozostawia się powtórne zawiadomienie o możliwości odbioru pisma w terminie nie dłuższym niż czternaście dni od dnia pierwszego zawiadomienia o złożeniu pisma w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy (por. art. 73 § 3 P.p.s.a.). Doręczenie uważa się za dokonane z upływem ostatniego dnia okresu, o którym mowa w § 1 (por. art. 73 § 4 P.p.s.a.). Skoro zatem przesyłkę zawierającą wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy awizowano po raz pierwszy w dniu [...], to trzeba przyjąć, iż wezwanie to doręczono z dniem [...], a co za tym idzie, że siedmiodniowy termin do wykonania tego wezwania upłynął z dniem [...]. Tymczasem do chwili obecnej, t.j. do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący nie odpowiedział na to wezwanie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. Zauważyć jednak należy, że to strona musi wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć również należy, że referendarz sądowy nie ma możliwości poszukiwania z urzędu faktów mających przemawiać na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, może jedynie oceniać te fakty, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie art. 255 w.w ustawy. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak wynika jednak z tego przepisu, i w tym wypadku odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam wnioskodawca. Rola referendarza sądowego ogranicza się tu jedynie do poinstruowania wnioskodawcy, jakimi środkami dowodowymi może on wykazać zaistnienie okoliczności, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 cyt. ustawy (por. postanowienie NSA z dnia 5 stycznia 2007r., sygn. akt II FZ 797/06). Konstrukcja art. 255 P.p.s.a. ma bowiem umacniać wyjątkowość stosowania instytucji prawa pomocy. Ma ona zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by referendarz sądowy mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. W ocenie starszego referendarza sądowego skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Z informacji przedstawionych przez skarżącego wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, skarżący w [...] uzyskał dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, żona skarżącego choruje i jak wynika z oświadczeń wnioskodawcy otrzymuje zasiłek z MOPS. Z oświadczeń skarżącego wynika, że on i jego żona nie posiadają nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że koszty utrzymania ponoszą z uzyskiwanego przez niego dochodu i z przyznanej małżonce pomocy z opieki społecznej. Jednakże z oświadczeń skarżącego nie wynika czy wnioskodawca poza wskazanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy dochodami z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, które uzyskał w [...], uzyskał również dochody w [...], jeżeli tak to w jakiej wysokości, czy uzyskuje dochody z innych tytułów np. z tytułu udziału w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy uzyskuje dochody z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac dorywczych, sezonowych, inne, jeżeli tak to w jakiej wysokości. Skarżący nie wyjaśnił czy małżonka uzyskuje dochody, czy jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych. Skarżący nie podał czy korzysta z pomocy opieki społecznej, nie wyjaśnił również kiedy i w jakiej formie jego żona korzystała z pomocy opieki społecznej, nie przedłożył również odpisów decyzji o przyznaniu pomocy z MOPS. Wnioskodawca mimo wezwania nie podał w jakiej wysokości z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał w okresie [...] przychody, w jakiej wysokości w w.w okresie poniósł koszty uzyskania przychodów, nie przedłożył odpisów z dokumentów prowadzonych dla celów podatkowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, t.j. podsumowania z książki przychodów i rozchodów, nie wyjaśnił nawet czy książkę przychodów i rozchodów prowadzi, deklaracji VAT-7 za ostatnie [...], nie wyjaśnił również czy składa deklaracje VAT-7, ewidencji środków trwałych, nie podał czy zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i nie przedłożył wyciągów z firmowych rachunków bankowych. Mimo wezwania skarżący nie wyjaśnił czy nadal prowadzi działalności gospodarczą, jeżeli nie prowadzi to został zobowiązany do przedłożenia odpisów dokumentów o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący nie wyjaśnił również czy on i jego żona posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, nie podał kosztów miesięcznego utrzymania jego i małżonki z rozbiciem na poszczególne wydatki i nie wyjaśnił z jakich środków w.w koszty są opłacane. Wnioskodawca mimo wezwania nie przedłożył odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] oraz wyciągów z rachunków bankowych, nie wyjaśnił nawet czy on i jego żona rachunki bankowe posiadają. Stwierdzić w tym miejscu należy, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Mając na uwadze fakt, że skarżący uchylił się od obowiązku złożenia pełnych wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić, bowiem przedłożone przez skarżącego dane są niewystarczające dla przyjęcia, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i p 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.