I SA/Po 2343/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w dniu 14 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego tutejszego Sądu z dnia 25 lipca 2016 r., sygn. akt I SA/Po 2343/15 – oddalającego wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] października 2015 r., nr [...], [...] w przedmiocie odmowy zwrotu podatku od towarów i usług wynikającego z korekty deklaracji VAT-7 za grudzień 2008 r.; postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. W niniejszej sprawie w odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 09 maja 2016 r., wzywające do uiszczenia wpisu od skargi, skarżący wniósł sporządzony na urzędowym formularzu w dniu 18 maja 2016 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że skarżący prowadzi własną działalność gospodarczą, która w poprzednim roku przyniosła stratę w wysokości ok. [...] zł. W obecnym roku działalność ta również przynosi straty. Wnioskodawca podał, że płaci alimenty na małoletnie dzieci w wysokości [...] zł i ma z tego tytułu jednomiesięczne zaległości. Skarżący utrzymuje się z czynszu dzierżawy posiadanych nieruchomości rolnych. Po opłaceniu wszystkich stałych należności wnioskodawcy nie pozostają żadne wolne środki. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem i córką. Wnioskodawca nie posiada domu ani mieszkania, posiada natomiast niezabudowaną nieruchomość o pow. [...] ha o wartości [...] zł, na której ustanowiono hipotekę, oraz nieruchomość o pow. [...] ha, powierzchnia zabudowana [...] m2, o wartości [...] zł, na której również ustanowiono hipotekę. Skarżący podał, że nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz wierzytelności. Wnioskodawca posiada samochód [...], rok prod. 2006, wartość [...] zł (zajęcie komornicze) oraz samochód [...], rok prod. 2007 o wartości [...] zł. Wnioskodawca podał, że jego dzieci nie posiadają majątku. Z tytułu dzierżawy skarżący uzyskuje dochód w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Skarżący posiada zobowiązania z tytułu kredytu w G. w wysokości [...] zł, kredytu w I. w wysokości [...] zł, alimentów na dzieci w kwocie [...]zł, czynsz najmu i media na kwotę [...]zł, oraz z tytułu lekarstw w kwocie [...]zł. Pismem z dnia 31 maja 2016 r. (k. [...] akt sądowych) referendarz sądowy tutejszego sądu wezwał wnioskodawcę do wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów odnośnie sytuacji majątkowej skarżącego – w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o dotychczas zgromadzony materiał. Odpowiadając na to wezwanie w piśmie z dnia 10 czerwca 2016 r., oświadczono, że wnioskodawca nie posiada prywatnych kont bankowych, lokat i kart kredytowych. Skarżący podał, że koszty miesięcznego utrzymania kształtują się na poziomie [...] zł. Wnioskodawca podał, że nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni funkcji członka zarządu ani prokurenta. Nie jest też członkiem rad nadzorczych. Podano, że środki uzyskiwane z dzierżawy są jedynymi źródłami dochodu. Skarżący podał, że posiada samochód osobowy marki [...], rok prod. 2006, o wartości ok. [...] zł, samochód podlega zajęciu, posiada również samochód osobowy [...], rok prod. 2007 o wartości ok. [...] zł, samochód ten również jednak podlega zajęciu. Wnioskodawca jest też właścicielem naczepy o wartości [...] zł, również objętej zajęciem. Skarżący mieszka w P. przy ul. [...]. Zajmuje jeden pokój w domu jednorodzinnym stanowiącym własność byłej konkubiny. Pokój zajmowany przez skarżącego jest mu udostępniany bezpłatnie. Skarżący pokrywa wyłącznie koszty eksploatacyjne w wysokości [...] zł. Wnioskodawca nie pozostaje w związku małżeńskim. Jest osobą rozwiedzioną, ma na utrzymaniu dzieci w wieku 8 i 7 lat. Skarżący ma zasądzone alimenty w wysokości [...] zł. Wnioskodawca nie jest w stanie na bieżąco realizować obowiązku alimentacyjnego. Zaległość z tego tytułu wynoszą obecnie [...] zł. Wnioskodawca dochody z tytułu dzierżawy nieruchomości uzyskuje w wysokości [...] zł miesięcznie. Skarżący podał, że zaciągnął dwa kredyty: w I. w wysokości ok. [...] zł oraz w G. na kwotę [...]zł. Kredyt w G. został zaciągnięty na sfinansowanie działalności poprzedniej spółki należącej do skarżącego, która zakończyła faktyczną działalność w 2013 r. W chwili zaciągania kredytu spółka nie miała zdolności kredytowej, stąd też kredyt został zaciągnięty przez wnioskodawcę. Całość kwoty została przekazana na działalność spółki. Spółka zbankrutowała, nie ma obecnie żadnego majątku i nie ma możliwości odzyskania środków jej przekazanych. Był to kredyt odnawialny, tzw. linia kredytowa. Wysokość raty wynosiła ok. [...] zł miesięcznie. Umowa kredytowa została wypowiedziana. Obecnie zadłużenie z tytułu tej umowy kredytowej kształtuje się na poziomie ok. [...] zł wraz z odsetkami. Drugi z kredytów został zaciągnięty na sfinansowanie obecnie prowadzonej działalności gospodarczej. Rata kredytowa wynosi [...] zł miesięcznie. Obecne zadłużenie kształtuje się na poziomie ok. [...] zł, a opóźnienie w płatności rat sięga trzech miesięcy. Skarżący podał, że nie zatrudnia żadnych pracowników. Do pisma załączono zeznanie roczne podatkowe [...] za 2015 r., z którego wynika, że przychód skarżącego wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł oraz nieczytelną kserokopię protokołu zajęcia ruchomości. Skarżący w odpowiedzi na kolejne z zarządzeń referendarza sądowego przedłożył kserokopię zeznania rocznego podatkowego za 2014 r., z którego wynika, że przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł. Wnioskodawca załączył odpis z książki przychodów i rozchodów za miesiące styczeń, luty i marzec 2016 r., z którego wynika, że przychód za w.w miesiące wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł. Skarżący załączył deklarację [...] za 1 kwartał 2016 r., z której wynika, że podstawa opodatkowania wynosi [...] zł, podatnik nabył towary i usługi za wartość netto [...] zł. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 25 lipca 2016 r., sygn. akt I SA/Po 2343/15 oddalono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy. Wyjaśniono, że strata w prowadzonej działalności gospodarczej jest wynikiem bilansowym kosztów nad przychodami, co prowadzi do braku dochodu, jako podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym. Ponoszenie przez skarżącego przez dłuższy okres czasu straty z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie uzasadnia potrzeby kredytowania należnych opłat sądowych, związanych z wniesioną skargą. Zaznaczono również, że mimo wezwania wnioskodawca nie podał kiedy zaciągnął wskazane przez siebie kredyty oraz jaki był harmonogram ich spłat. W tym kontekście zaznaczono, że informacja ta jest istotna z uwagi na okoliczność, że wnioskodawca musiał posiadać zdolność kredytową, gdyż inaczej banki nie udzieliłyby mu kredytów na kwotę [...]zł oraz [...] zł. Wskazano również, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym z tytułu raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego. Zwrócono również uwagę, że skarżący posiada majątek o znacznej wartości, który mimo ustanowienia na nim hipoteki bądź zajęcia może być w dalszym ciągu wykorzystywany z czego wnioskodawca może uzyskiwać środki pieniężne stanowiące źródło finansowania kosztów sądowych. Zaznaczono również, że wnioskodawca mimo wezwania nie podał w jakiej wysokości uzyskał przychód i w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów w miesiącu kwietniu i maju 2016 r., nie złożył ewidencji środków trwałych, nie wyjaśniając nawet czy ewidencja ta jest prowadzona. Nie podano również kiedy i na jaki okres zaciągnięto kredyty. Odpis omawianego postanowienia referendarza sądowego doręczono pełnomocnikowi skarżącego dnia 29 lipca 2016 r. (k. [...] akt sądowych). Pismem z dnia 02 sierpnia 2016 r., pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw od wskazanego powyżej postanowienia referendarza sądowego tutejszego sądu. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że wnioskodawca nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, podczas gdy wszechstronna analiza zgromadzonej dokumentacji – zdaniem pełnomocnika – wskazuje na niemożność poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych. W sprzeciwie wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez udzielenie skarżącemu prawa pomocy i zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono, że samochody oraz naczepa wnioskodawcy objęte są zajęciem komorniczych, z kolei zaś na nieruchomościach skarżącego ustanowione zostały hipoteki. Podniesiono również, że skarżący jest zobowiązany do ponoszenia świadczeń alimentacyjnych oraz ponoszenia wydatków m.in. z tytułu zaciągniętych kredytów. Jedyne dochody uzyskiwane przez skarżącego to dochody z tytuły dzierżawy nieruchomości w wysokości [...] zł. Wyjaśniono także, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w miesiącu lutym i marcu 2016 r., osiągnięto stratę w kwocie [...]zł. W ocenie pełnomocnika wnioskodawcy majątek jego mocodawcy z ekonomicznego punktu widzenia jest bezwartościowy, a jego ewentualna sprzedaż w chwili obecnej jest niemożliwa. Zaznaczono również, że sprzedaż majątku miałaby charakter nieodwracalny. Zauważono, że uiszczenie wpisu przy dochodach skarżącego pozbawi go oraz jego dzieci środków do życia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W niniejszej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Odnosząc powyższe rozważania do realiów zawisłem przed Sądem sprawy należy wskazać, że oświadczenie zawarte we wniosku skarżącego z dnia 18 maja 2016 r., nie było wystarczające dla precyzyjnego ustalenia sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego. Zasadnie zatem referendarz sądowy kierując się dyspozycją art. 255 p.p.s.a., wezwał wnioskodawcę pismami z dnia 31 maja 2016 r. oraz 24 czerwca 2016 r. do przedłożenia dokumentów pozwalających na wnikliwą ocenę jego sytuacji. W tym kontekście podkreślić należy, że skarżący nie wywiązał się z skierowanych do niego wezwań i nie udzielił informacji kiedy zaciągnął wskazane przez siebie kredyty oraz jaki był harmonogram ich spłat. Wnioskodawca nie podał również w jakiej wysokości uzyskał przychód i w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów w miesiącu kwietniu i maju 2016 r., nie złożył ewidencji środków trwałych, nie wyjaśnił nawet czy ewidencja taka jest prowadzona. W kontekście omawianych zaniechań należy zwrócić uwagę, że w przypadku, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. [tak: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r. sygn. akt II GZ 393/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Raz jeszcze podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady, zgodnie z którą to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Powyższe oznacza, że to skarżący ponosi ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających udzielenie mu prawa pomocy, a zaniechania w tym względzie obciążają skarżącego. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania [tak: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 391/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, skarżący nie wykazał, że w jego sytuacji zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od kosztów. Wnioskodawca nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uchylając się od współpracy z referendarzem sądowym skarżący zaniechał przedłożenia ewidencji środków trwałych z uwagi na co nie jest możliwe precyzyjne ustalenie wartości całego majątku wnioskodawcy. Brak w tym zakresie nabiera szczególnego znaczenia wziąwszy pod uwagę fakt, że skarżący w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej generował znacznej wielkości przychody wynoszące za 2014 r. i 2015 r., odpowiednio [...] zł oraz [...] zł, co niewątpliwie wymagało dysponowania majątkiem trwałym. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę należy również zaaprobować wyrażony w zaskarżonym postanowieniu referendarza sądowego pogląd, w świetle którego ponoszenie przez skarżącego wydatków z tytułu zobowiązań cywilnoprawnych, nie uzasadnia twierdzenia, że wydatkom tego rodzaju należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Prowadzenie wobec skarżącego egzekucji obciążających go wierzytelności nie jest równoznaczne z brakiem możliwości uzyskania środków pieniężnych, zasadność powyższego rozumowania w realiach niniejszej sprawy znajduje dodatkowo potwierdzenie w fakcie uzyskiwania przez wnioskodawcę przychodów z tytułu dzierżawy nieruchomości w wysokości [...] zł. Kierując się powyższymi rozważaniami należy stwierdzić, że skarżący na skutek nie wywiązania się ze skierowanych do niego wezwań nie wykazał zaistnienia przesłanek warunkujących przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Z uwagi na powyższe zaskarżone postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.