I SA/Po 351/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Bejgerowska po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. P. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 listopada 2016 r. o sygn. akt I SA/Po 351/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie: zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej ponad kwotę [...]zł w sprawie ze skargi B. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Po 351/16, starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił B. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej ponad kwotę [...]zł, w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach. Podstawę prawna powyższego orzeczenia stanowił przepis art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a."). Starszy referendarz sądowy na podstawie złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumentów źródłowych ocenił, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W szczególności zaznaczono, że skarżąca w latach 2008 - 2011 darowała dwóch swoim synom złoto i wierzytelności o łącznej wartości [...] zł. W związku z tym referendarz, powołując się na utrwaloną linię orzeczniczą, stwierdził, że w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składniki majątkowe członkom rodziny, to zasadny jest wniosek, że obdarowany winien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie. Ponadto zwrócono uwagę na istniejący obowiązek alimentacyjny dzieci względem ich rodziców. Uwzględniając powyższe, referendarz wezwał wnioskodawczynię, aby przedłożyła stosowne dokumenty, które pozwoliłyby zobrazować jej aktualną sytuację finansową, materialną i rodzinną jej synów oraz osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym, celem ustalenia, czy mogą oni partycypować w ponoszeniu przez ich matkę kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu. Skarżąca nie przedłożyła żądanych dokumentów. W ocenie referendarza, nieodpłatne przekazanie przez skarżącą składników majątkowych o znacznej wielkości uprawnia do stwierdzenia, że obdarowani synowie skarżącej powinni wspomóc matkę w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania, w ramach oczywiście swoich możliwości. Co istotne możliwości te nie zostały Sądowi ujawnione i pozostają nadal nieznane. Zdaniem Sądu okoliczność wsparcia skarżącej przez synów jest niezależna od faktu czy prowadzą z nią, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Bez znaczenia jest przy tym to, kiedy miała miejsce darowizna. W ustawowym terminie skarżąca, reprezentowana przez doradcę podatkowego, złożyła sprzeciw, w którym zarzuciła powyższemu postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez błędne stwierdzenie, że skarżąca nie wykazała, że nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, czego skutkiem stało się ograniczenie jej prawa do sądu w zakresie rozpatrzenia przez sąd kasacyjny wniesionego przez nią środka odwoławczego. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca podniosła, że obecnie jest osobą ubogą. Posiadany majątek przekazała synom. Resztę oszczędności przeznaczyła zaś na opłacenie wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie w kwocie [...]zł. Wskazała, że musi zapłacić na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej kwotę [...]zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Ponadto autorka sprzeciwu podniosła, że kwestionowana przez nią decyzja jest ostateczna i podlega wykonaniu. Jako oczywisty podała fakt, że zobowiązanie wynikające z tej decyzji zostanie wykonane przez jej synów w drodze uszczuplenia ich majątków powstałych m.in. z otrzymanych od niej darowizn. Skarżąca zanegowała twierdzenia referendarza, że jej synowie winni pokryć za nią koszty postępowania sądowego, w sytuacji gdy cały czas łożą oni na jej utrzymanie, a także muszą zabezpieczyć w ramach własnych majątków środki na zapłatę gotówką spornych zaległości podatkowych w kwocie, która wraz z odsetkami przekracza [...]. W związku z tym strona uznała, że możliwości finansowe jej i jej synów uległy wyczerpaniu i nie pozwalają na dalsze finansowanie kosztów postępowania kasacyjnego. Skarżąca zarzuciła, że nałożony na nią obowiązek przedstawienia szczegółowych informacji o sytuacji majątkowej jej synów za okres kilku lat jest z góry niemożliwy do wykonania, z uwagi na brak prawnej możliwości pozyskania przez nią tego typu dokumentów, a także nie znajduje on umocowania prawnego w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm. - w skrócie: "rozporządzenie") w zw. z art. 255 i art. 256 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest zatem wyjątkiem od zasady, że każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Podkreślenia wymaga, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji - podmiot wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny lub wzajemnie sprzeczny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw, starszy referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu rzeczowo i obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych przekraczających kwotę [...]zł. W pierwszej kolejności wskazać należy, że referendarz sądowy trafnie podniósł, że sytuacja majątkowa skarżącej, uwzględniając wartość przekazanych przez nią w latach 2008 - 2011 darowizn (ponad [...] zł), winna być rozpoznana przez pryzmat możliwości udzielenia jej pomocy przez obdarowanych synów. Zasadnie zatem w tym kontekście odwołano się do orzeczeń NSA, z których jednoznacznie wynika, iż w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie. Nie budzi najmniejszych wątpliwości Sądu, że taka właśnie sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Zdaniem Sądu referendarz sądowy prawidłowo odwołał się do normy z art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.) i wynikającego z niej obowiązku obdarowanego, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczenia darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Z powołanego przepisu wynika zatem niezbicie, że na gruncie badanej sprawy w pełni uzasadnione było wezwanie do przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby zobrazować sytuację materialną, finansową i rodzinną synów wnioskodawczyni, a także osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie. W tym miejscu Sąd zauważa, że z treści wniesionego sprzeciwu wynika, że ich sytuacja jest bardzo dobra, skoro będą oni w stanie zabezpieczyć, jak podała skarżąca, w ramach własnych majątków środki na zapłatę gotówką zaległości wynikającej ze spornej decyzji w kwocie (wraz z odsetkami) przekraczającej ponad [...] zł. Odnosząc się do podniesionego w sprzeciwie zarzutu naruszenia § 4 rozporządzenia w zw. z art. 255 i art. 256 P.p.s.a. Sąd zwraca uwagę, że w treści § 4 prawodawca posłużył się zwrotem "w szczególności", co oznacza, że nie ograniczył sądowi możliwości wzywania podmiotów występujących o przyznanie prawa pomocy wyłącznie do dokumentów źródłowych wskazanych wprost w tym przepisie. Tym samym Sąd, w zależności od potrzeb rozpoznawanej sprawy jest uprawniony do wezwania wnioskodawcy o przedłożenie dokumentów niezbędnych do pełnego i rzetelnego ustalenia stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony, a także osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, czyli niewątpliwie współkształtujących jej sytuację materialną i bytową. W realiach rozpoznawanej sprawy takimi osobami są bez wątpienia synowie skarżącej, co wynika zarówno z obdarowania ich przez skarżącą [...] i wierzytelnościami o ogromnej wartości (przekraczającej ponad [...] zł), obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców, a także faktu, że skarżąca (jak wskazuje we wniosku) czasowo zamieszkuje u obu synów (w [...] w lokalu należącym do S. P., a w Polsce w domu należącym do T. P.). Mając na względzie tę ostatnią okoliczność należy zatem uznać, że okresowo skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z jednym, bądź drugim synem. Reasumując Sąd stwierdza, że skarżąca nie wykazała, aby w jej przypadku ziściły się przesłanki uzasadniające przyznanie jej prawo pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawczyni oceniana jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej i finansowej jej synów i osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawczynię informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawo pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). Mając na względzie, że skarżąca nie przedłożyła żądanych przez Sąd dokumentów (również na etapie sprzeciwu) stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania względem niej normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., a w konsekwencji, że jej wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Tym samym nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Wobec powyższego w ocenie Sądu wydane przez starszego referendarza sądowego postanowienie z dnia 2 listopada 2016 r. oddalające wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów jest zgodne z prawem. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia