I SA/Po 360/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku CD o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi CD na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący CD pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Następnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że w związku z trwającym w jego firmie postępowaniem kontrolnym od [...] utracił płynność finansową i był zmuszony do zlikwidowania działalności gospodarczej. W ten sposób utracił jedyne źródło zarobkowania. Ponadto w [...] uległ wypadkowi przez co radykalnie pogorszył się jego stan zdrowia. Skarżący podał, że nie posiada żadnych oszczędności, z których mógłby opłacić wpis sądowy od skargi. Nie posiada również żadnego majątku, który mógłby przeznaczyć na opłacenie opłat sądowych. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że otrzymuje zasiłek chorobowy w wysokości [...]. Wnioskodawca wskazał, że koszty mieszkalne wynoszą [...], leczenie – leki [...]. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego, jeżeli zostały złożone zeznania roczne podatkowe za [...] należy przedłożyć odpisy tych zeznań, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie [...] należących do skarżącego, 3. podanie kosztów miesięcznego utrzymania jakie ponosi skarżący z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. czynsz, ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, raty kredytów – z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, na co, w jakiej wysokości i na jaki okres i czy je spłaca, inne koszty), 4. podanie czy skarżący poza zasiłkiem chorobowym uzyskuje inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości (np. z tytułu posiadania udziałów w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu lub prokurenta, umowy zlecenia, umowy o dzieło, inne), 5. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, pełni funkcję członka zarządu lub prokurenta w spółkach, jeżeli tak należy wymienić w jakich spółkach, jaka jest wartość nominalna tych udziałów, czy z tytułu posiadania udziałów w spółkach lub pełnienia w.w funkcji uzyskuje dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie to dlaczego, 6. podanie czy skarżący posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 7. podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący, jeżeli wnioskodawca najmuje mieszkanie należy podać w jakiej wysokości ponosi opłaty z tego tytułu, 8. podanie od kiedy skarżący pozostaje na zasiłku chorobowym, 9. złożenie odpisów dokumentów o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, jeżeli wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w [...] należy podać w jakiej wysokości uzyskał z tego tytułu przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów, należy przedłożyć za okres prowadzenia działalności gospodarczej w [...] odpis z książki przychodów i rozchodów, odpisy deklaracji VAT-7, wyciągi z firmowych rachunków bankowych, należy również podać ilu w [...] zatrudniał pracowników i czy posiadał środki trwałe (jakie), czy sprzedał te środki, jeżeli tak to za jaką kwotę i kiedy, 10. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak to czy pozostaje z żoną w separacji sądowej, jeżeli tak to od kiedy (odpis wyroku), jeżeli małżonkowie nie mają orzeczonej separacji sądowej należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą, należy złożyć zeznania roczne podatkowe małżonki za [...], jeżeli zostały złożone to także za [...], wyciągi z lokat bankowych, rachunków bankowych, w tym kart kredytowych za ostatnie [...], jeżeli małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy złożyć również odpis umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej oraz o podziale majątku wspólnego między małżonkami, 11. podanie czy skarżący posiadał nieruchomości, pojazdy mechaniczne, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, oszczędności, czy darował składniki majątku innym osobom (np. żonie, dzieciom, rodzeństwu, rodzicom), jeżeli tak to komu i kiedy (należy przedłożyć odpisy umów darowizn). Skarżący w odpowiedzi nadanej listem poleconym w dniu [...] załączył formularz PPF wypełniony w dniu [...], z którego wynika, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, nie posiada dochodów. Wnioskodawca załączył akt notarialny Rep. A nr [...], wyciąg z rachunku bankowego za okres [...], PIT 36L za [...], PIT 36L za [...], deklaracje VAT-7 za miesiące [...]. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia stwierdzić należy, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Wnioskodawca otrzymywał zasiłek chorobowy w wysokości [...], przy czym mimo wezwania nie wyjaśnił od kiedy pozostawał na zasiłku chorobowym. Wnioskodawca podał, że ponosi koszty mieszkalne w wysokości [...], z tytułu leczenia na lekarstwa przeznacza [...]. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił do kogo należy dom, w którym mieszka, czy najmuje mieszkanie, jeżeli tak to miał wskazać w jakiej wysokości ponosi koszty najmu. Skarżący mimo wezwania nie podał kosztów swojego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki, t.j. na opłaty za wodę, gaz, energię elektryczną, ogrzewanie, abonament RTV, telefon, koszty wyżywienia i zakupu środków czystości, nie podał również czy spłaca raty kredytów, kiedy kredyty zostały zaciągnięte, w jakiej wysokości, na co i na jaki okres. Z oświadczeń skarżącego wynika, że wnioskodawca nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Z przedłożonego wypisu z aktu notarialnego Rep. [...] wynika, że w dniu [...] skarżący i jego żona ustanowili w swoim małżeństwie rozdzielność majątkową małżeńską. Z przedłożonego przez skarżącego wyciągu z rachunku bankowego prowadzonego przez A wynika, że saldo początkowe wynosi [...], saldo końcowe [...], limit kredytowy wynosi [...], na rachunku tym w okresie [...] przeprowadzono [...] operacji uznaniowych na kwotę [...] i [...] operacji obciążeniowych na kwotę [...], na rachunek ten wpłynęły środki w dniu [...] od [...] , [...] [...]. Z załączonych przez skarżącego zeznań podatkowych wynika, że w [...] przychód skarżącego wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...], dochód [...], w [...] przychód skarżącego wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i strata [...]. Z załączonych deklaracji VAT-7 wynika, że w deklaracji za [...] skarżący zadeklarował podstawę opodatkowania w wysokości [...], [...], [...] [...], [...], [...], za miesiące [...] nie wykazał podstawy opodatkowania. Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, że został zmuszony do zlikwidowania działalności gospodarczej, mimo wezwania nie przedłożył odpisów dokumentów o zlikwidowaniu prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, nie podał czy posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy pozostaje z żoną w separacji sądowej, przedłożył jedynie odpis umowy majątkowej małżeńskiej. Wnioskodawca w sytuacji gdy nie pozostaje z żoną w separacji sądowej został zobowiązany do wyjaśnienia jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, t.j. do podania w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą. Skarżący mimo wezwania nie złożył zeznań rocznych podatkowych małżonki za [...], jeżeli zostały złożone to także za [...], wyciągów z lokat bankowych, rachunków bankowych, w tym kart kredytowych za [...], nie wyjaśnił nawet, czy żona rachunki bankowe posiada. Skarżący wprawdzie podniósł, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże w tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Ponadto skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy został dokonany podział majątku wspólnego między nim i jego żoną, jeżeli tak to w jaki sposób (odpis umowy), nie wyjaśnił również czy posiadał nieruchomości, pojazdy mechaniczne, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, oszczędności, czy darował składniki swojego majątku innym osobom, jeżeli tak to komu i kiedy. Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Mając na uwadze fakt, że skarżący uchylił się od obowiązku złożenia pełnych wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić, bowiem przedłożone przez niego dane są niewystarczające dla przyjęcia, iż skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1, § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.