I SA/Po 446/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Nikodem po rozpoznaniu w dniu 26 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. N. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 17 sierpnia 2018r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. N. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] marca 2018 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Po 446/18, starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy R. N. w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej wskazaną w sentencji. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz uzyskanych informacji ustalono, że prowadzona przez R. N. działalność gospodarcza pod firmą [...] N., R. N. Spółka Jawna przynosi straty. Wnioskodawca ponosi koszty utrzymania gospodarstwa domowego prowadzonego przez niego wspólnie z małżonką i małoletnią córką (same tylko opłaty za media wynoszą miesięcznie ok. [...] zł). Tym samym wnioskodawca stwierdził, że nie posiada środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z 16-letnią córką. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Jego dochód netto z tytułu umowy o pracę wynosi [...] zł, dochód małżonki z tytułu umowy o pracę wynosi [...] zł netto. Wnioskodawca także powołał się na ewentualną solidarną i subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania [...]. N., R. N. Spółka Jawna. Wezwany do uzupełnienia wniosku wyjaśnił, że Spółka, w której jest wspólnikiem, w okresie od [...] stycznia 2018 r. do [...] maja 2018 r. uzyskiwała przychód w wysokości [...] zł miesięcznie z tytułu wynajmu, koszty uzyskania przychodu wyniosły [...] zł. Jednakże wobec Spółki prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne z tytułu zaległości w podatkach oraz wobec ZUS. W związku z prowadzonymi postępowaniami komorniczymi dokonano zajęcia wierzytelności przysługujących m.in. od [...] Sp. z o.o. sp. kom. oraz [...] S.C. do kwoty ok. [...] zł. Rachunki bankowe zostały zajęte w toku prowadzonych wobec Spółki postępowań egzekucyjnych i nie wykazują obrotów. Spółka nie zatrudnia pracowników. Posiada nieruchomości zlokalizowane w S., G. - przysługuje jej prawo użytkowania wieczystego. Na ww. nieruchomościach ustanowione zostały liczne hipoteki umowne oraz hipoteki przymusowe. Spółka nie posiada innych środków trwałych. Skarżący ponadto oświadczył, że on jak i jego żona, są jedynymi osobami w gospodarstwie domowym, które uzyskują dochody. Nie posiadają aktywnych kont bankowych, lokat bankowych, jak również nie korzystali z kart kredytowych w okresie poprzednich sześciu miesięcy. Również obecnie nie posiadają rachunków bankowych, lokat bankowych, jak również nie korzystają z rachunków kart kredytowych. Skarżący podał, że osiąga dochody ze stosunku pracy (zatrudnienie w wymiarze [...] etatu), uzyskując z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości brutto [...] zł miesięcznie, poza tym nie ma innych źródeł przychodów. Małżonka uzyskuje dochody ze stosunku pracy w wysokości [...] zł brutto miesięcznie, zatrudniona jest na [...] etatu, poza tym nie uzyskuje żadnych innych przychodów. Skarżący oświadczył, że on, jak i jego żona nie posiadają oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, nie posiadają także pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Małżonka wnioskodawcy jest użytkownikiem wieczystym dwóch nieruchomości (działki nr [...], na których znajduje się dom, w którym mieszka skarżący wraz z żoną i córką). Nieruchomości te zostały zajęte w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, a nadto są one obciążone hipotekami. Nie jest zatem możliwe dokonanie sprzedaży tych składników majątku. Koszty miesięcznego utrzymania prowadzonego przez skarżącego wspólnie z małżonką gospodarstwa domowego wynoszą ok. [...] zł - [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca podał, że koszty te ponoszone są z dochodów osiąganych ze stosunku pracy oraz przy pomocy rodziny. Skarżący wyjaśnił, że on i jego żona nie posiadają udziałów w innych podmiotach, jak również nie pełnią funkcji w zarządach, czy też radach nadzorczych. Do pisma załączył kserokopie: zeznania rocznego podatkowego swojego i żony za 2016 r. i 2017 r., kserokopie deklaracji [...] za miesiące od grudnia 2017 r. do maja 2018 r. złożone przez Spółkę, zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia za pracę jakie otrzymał on i małżonka w okresie ostatnich sześciu miesięcy. W kolejnej odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił, że korzysta z pomocy finansowej, jak i rzeczowej najbliższej rodziny oraz znajomych. Trudno jest mu określić, jakiego rzędu kwoty otrzymuje tytułem tego wsparcia. Nie posiada też szczegółowej wiedzy w zakresie cen, po jakich została zakupiona żywność, środki czystości, które mu przekazują. Nie zna sytuacji finansowej osób, które udzielały lub udzielają mu wsparcia. Nie wie, w jakiej wysokości te osoby, ponoszą koszty swojego utrzymania, czy posiadają nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Ponadto skarżący wyjaśnił, że wobec Spółki prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne i wszelkie wierzytelności przysługujące Spółce są od razu zajmowane, stąd też brak jest możliwości, aby w ogóle stał się beneficjentem jakichkolwiek środków finansowych z tytułu posiadanych udziałów. W ocenie referendarza sądowego, biorąc pod uwagę złożone oświadczenia i dokumenty, skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach swojego utrzymania i rodziny. W rozpatrywanej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "P.p.s.a.") skarżący nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Starszy referendarz podkreślił, że z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i osób, które jemu pomagają. Natomiast wnioskodawca nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa tych osób uzasadnia przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. W konsekwencji referendarz sądowy uznał, że niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny W terminowo wniesionym sprzeciwie skarżący zakwestionował ustalenia referendarza, podnosząc, że w toku niniejszego postepowania wykazał, iż nie posiada dostatecznych środków na opłacenie kosztów sądowych, składając obszerne wyjaśnienia w tym zakresie poparte stosownymi dokumentami. Ponadto poinformował, że nie ma wiedzy na temat sytuacji finansowej osób, które udzielały lub nadal udzielają mu wsparcia i że nie jest w stanie jednoznacznie określić, jakiego rzędu kwoty otrzymuje. Jak zaznaczał wsparcie otrzymuje głównie od znajomych i polega ono przede wszystkim na przekazywaniu mu żywności - wartość takiej żywności trudno jest wycenić, oszacował ją na [...] zł miesięcznie. Stałe wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego (np. opłaty za media itp.) pokrywa z żoną z pieniędzy uzyskiwanych ze stosunku pracy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił również, że nie może żądać od osób które mu pomagają (choć nie mają takiego obowiązku) informacji o ich sytuacji majątkowej bo brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych, które uzasadniałyby takie żądanie. W pełni zatem uzasadnił złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także udzielił szczegółowych odpowiedzi na wszystkie wezwania Sądu, przedstawiając stosowne dokumenty. Tym samym referendarz sądowy bezpodstawnie odmówił przyznania mu prawa pomocy. Ponadto, uzasadnienie postanowienia referendarza nie jest wyczerpujące, a przedstawiona w nim argumentacja jest niejasna. Skarżący zwrócił również uwagę, że postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 31 sierpnia 2017 r., w sprawie o sygn. akt I SA/Po 789/17, przyznano mu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Od momentu wydania tamtego postanowienia do chwili obecnej stan majątkowy nie uległ poprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a. stanowi, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku strony składanym na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Jeżeli oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony, albo budzi wątpliwości, strona obowiązana jest na wezwanie złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Wystosowanie wezwania ma na celu weryfikację informacji zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację ze stosowną dokumentacją i w efekcie poczynienie ustaleń, które byłyby wolne od jakichkolwiek wątpliwości. Podkreślić należy, że przyznanie prawa pomocy następuje, jeżeli wnioskodawca wykaże istnienie przesłanek przemawiających za uwzględnieniem wniosku. Użyte w treści art. 246 p.p.s.a. słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić lub poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, publ. LEX nr 1104158). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, publ. LEX nr 1069777). Zdaniem Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia oraz dokumenty należy stwierdzić, że nie są one pełne i precyzyjne, co skutkuje niemożliwością dokonania rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Z informacji przedstawionych we wniosku wynika, że dochód skarżącego netto wynosi [...] zł, małżonki [...] zł netto, natomiast miesięczne jego wydatki kształtują się na poziomie ok. [...] zł do [...] zł, a zatem koszty te są wyższe od uzyskiwanych przez nich dochodów o kwotę od ok. [...] do ok. [...] zł. Mając na uwadze wyjaśnienia skarżącego, że nadwyżkę kosztów nad miesięcznymi dochodami pokrywają ze środków, które otrzymują od członków rodziny i od znajomych, zasadne było wezwanie skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego osób, od których tę pomoc otrzymują. Sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i osób, które jemu pomagają. W sytuacji więc, gdy skarżący składa wyjaśnienia i dokumenty w sposób wybiórczy, mało precyzyjny, to musi się liczyć z negatywną oceną swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nadto skarżący znając przyczyny odmowy prawa pomocy winien zdawać sobie sprawę, że dalsze uchylenia się od przedstawienia dokumentów, o które był wezwany skutkować może negatywnym rozstrzygnięciem jego sprzeciwu. Mimo to jednak w sprzeciwie nie złożył żadnych dodatkowych wyjaśnień dotyczących sytuacji finansowej rodziny i znajomych. Jednocześnie należy zgodzić się z wnioskodawcą, że przepisy procedury sądowoadministracyjnej nie zawierają wprost podstawy prawnej dla zobowiązania wnioskodawcy do przedłożenia dowodów odnoszących się do innych osób niż tworzące rodzinę i prowadzące wspólne gospodarstwo domowe. Niemniej, jeżeli wnioskujący o prawo pomocy powołuje się na systematyczną pomoc finansową osób trzecich, to w jego interesie jest wykazanie w jakikolwiek sposób, że ta osoba trzecia ma takie możliwości finansowe. Tymczasem skarżący ograniczył się tylko do wskazania, że nie może żądać od osób które mu pomagają (choć nie mają takiego obowiązku) informacji o ich sytuacji majątkowej, bo brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych, które uzasadniałyby takie żądanie. Takie oświadczenie nie jest wyczerpujące ani wiarygodne w rozumieniu obowiązków strony z art. 255 P.p.s.a. w zw. z art. 252 P.p.s.a. (por. też postanowienie NSA z 17 maja 2006 r. sygn. akt I OZ 657/06, postanowienie NSA z 29 grudnia 2012 r. sygn. akt II GZ 442/12, postanowienie NSA z 14 listopada 2011 r. sygn. akt II FZ 553/11 postanowienie WSA w Krakowie z 11 września 2014 r. sygn. akt I SA/Kr 2111/13 i postanowienie NSA z 13 listopada 2014 r. sygn. akt I FZ 407/14). Sąd podziela również pogląd wyrażony w orzecznictwie administracyjnym, że orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Założeniem tej instytucji jest tylko pomoc stronie, która samodzielnie, mimo starań, nie może podołać poniesieniu kosztów, jakie wiążą się z urzeczywistnieniem jej prawa do sądu. Nie chodzi natomiast o całkowite zwolnienie strony od wszelkiej aktywności, która ma na celu uiszczenie koniecznych kosztów postępowania sądowego (postanowienie NSA z 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 189/10). Natomiast jak wynika z oświadczenia skarżącego, on jaki jego żona są zatrudnieni od 2016 r. na 1/3 etatu a ich dochód netto na osobę wynosi [...] zł. Od udzielenia skarżącemu prawa pomocy postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2017 r., w sprawie o sygn. akt I SA/Po 789/17 stan majątkowy skarżącego nie uległ poprawie. Tym samym należy uznać, że skarżący zwolnił się już sam z obowiązku starań o uzyskiwanie środków na finansowanie kolejnych procesów sądowych, uznając, że organy sądowe będą zawsze przyznawać mu teraz i w przyszłości pomoc prawną i zwolnienie od wszelkich kosztów. Należy zauważyć, że skarżący nie przedstawił żadnych okoliczności, które wskazywałyby, że nie może podjąć pracy w pełnym wymiarze. Strona powinna liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, jeśli inicjuje postępowanie. Zdaniem Sądu strona, która nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości zarobkowych w celu zebrania środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym, nie może korzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy, zważywszy, że wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi [...] zł. Podnoszona przez stronę skarżącą okoliczność przyznania prawa pomocy w innej sprawie sądowoadministracyjnej nie może skutkować, niejako automatycznie, podjęciem podobnego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Celnie wywodzono w orzecznictwie, że nie ma istotnego znaczenia fakt, iż w innym postępowaniu zawisłym przed sądem przyznano wnioskodawcy prawo pomocy. Zwolnienie od kosztów sądowych obejmuje bowiem jedynie sprawę, w której takiego zwolnienia stronie udzielono (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 29 czerwca 2010 r. w sygn. akt I SA/Bd 488/10, LEX nr 658934). Ponadto nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę - dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej - rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, lecz kierował się stanowiskiem wyrażonym w podobnej sprawie ( postanowienie NSA z dnia 29 maja 2008 r., sygn. akt I FZ 231/08, LEX nr 478981). Sąd stwierdza zatem, że postanowienie referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym ocenić należy jako prawidłowe. Starszy referendarz sądowy umożliwił skarżącemu przedłożenie dowodów na poparcie jego wniosku o prawo pomocy. Wyłącznie od skarżącego zależało w jaki sposób z pomocy tej skorzysta. Skarżący, na którym spoczywa obowiązek wykazania istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, nie tylko odpowiadając na wezwanie starszego referendarza sądowego, ale również wnosząc sprzeciw nie przedłożył stosownej dokumentacji poprzestając na ogólnikowych oświadczeniach. Zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku. Mając na uwadze powyższe, Sąd postanowił jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1 i § 3.