I SA/Po 515/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A w O o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi A w O na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry postanawia: oddalić wniosek. Skarżąca A w O, reprezentowana przez adwokata, pismem z dnia [...] wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na wskazaną w sentencji decyzję. Równocześnie złożyła sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podała, że z uwagi na obecną kondycję finansową spółka nie posiada dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, wobec czego wnosi o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od opłat sądowych w całości. Spółka oświadczyła, że nie posiada środków pieniężnych, które mogłaby przeznaczyć na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Dotyczy to zarówno wymaganego wpisu od skargi jak i przyszłych opłat sądowych. Nie posiada również środków trwałych, które mogłaby spieniężyć w tym celu. Jedynym środkiem trwałym spółki są automaty do gier, które w przeważającej mierze zostały zatrzymane przez Urzędy Celne w toku prowadzonych przez nie postępowań. Co więcej, z uwagi na zatrzymania urządzeń przez Urzędy Celne, spółka została pozbawiona możliwości prowadzenia działalności gospodarczej a w efekcie zarobkowania. Spółka nie posiada zdolności kredytowej, zaś jedyny wspólnik spółki wykluczył możliwość jej dokapitalizowania. Skarżąca podała, że trudności finansowe mają charakter trwały i trwają od dłuższego czasu, co też uniemożliwiło jej poczynienie jakichkolwiek oszczędności na poczet zabezpieczenia ewentualnych kosztów związanych z prowadzeniem sporów sądowych. Skarżąca podała, że kapitał zakładowy wynosi [...], wartość środków trwałych według bilansu na ostatni rok [...], strata za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosła [...], stan rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku prowadzonego przez B wynosi [...]. Skarżąca podała, że wymagalne zobowiązania z tytułu kar pieniężnych, wymierzonych na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 2 ustawy o grach hazardowych wynoszą [...] oraz z tytułu nieuiszczonych wpisów od skarg na decyzje, wymierzające te kary w łącznej kwocie blisko [...]. Do wniosku załączono protokoły zajęcia i odbioru ruchomości – automatów do gier, szczegóły z rachunku bankowego – data wystawienia [...], sprawozdanie finansowe za [...], upomnienia do zapłaty kar pieniężnych. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącą spółkę do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącą spółkę, jeżeli zostało złożone zeznanie roczne podatkowe za [...] należy przedłożyć odpis tego zeznania, 2. podanie w jakiej wysokości skarżąca w okresie [...] uzyskała przychody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej i w jakiej wysokości poniosła koszty uzyskania przychodów, 3. złożenie raportów kasowych za okres od [...] do [...], 4. złożenie odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie [...] miesięcy, 5. złożenie wyciągów z wszystkich rachunków bankowych, lokat bankowych, rachunków kart kredytowych należących do strony skarżącej za ostatnie [...] miesięcy, 6. podanie czy spółka zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i w jakiej wysokości wypłaca miesięczne wynagrodzenia, 7. podanie w jakiej wysokości i z jakich środków spółka ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby (np. czynsz, woda, ogrzewanie, gaz, energia elektryczna, telefony stacjonarne i telefony komórkowe, obsługa księgowa, obsługa prawna, inne), 8. podanie jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa udziałowca spółki, 9. podanie czy spółka zwróciła się do udziałowca z żądaniem uiszczenia dopłat, które zostałyby przeznaczone na uiszczenie kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie, 10. przedstawienia dowodów świadczących o niemożliwości uzyskania od udziałowca dopłat. Strona skarżąca w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że rachunek bankowy stanowiący dotychczas jedyny rachunek bankowy spółki z końcem [...] został wypowiedziany przez bank, poza w.w rachunkiem spółka nie posiada żadnych rachunków bankowych, kont, lokat dewizowych, jak również środków zgromadzonych w inny sposób. Skarżąca podała, że nie zatrudnia pracowników. Skarżąca podała, że koszty związane z utrzymaniem siedziby ponosi z bieżącego przychodu. Skarżąca podała, że jedyny udziałowiec nie jest w stanie uiścić dopłat na rzecz spółki. Do pisma załączono deklaracje VAT-7K za [...], zeznania roczne podatkowe za [...], deklarację o przychodach za okres [...]. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 2 P.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zwrócić w tym miejscu należy uwagę, że rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka, rozpoznający wniosek nie musi się przychylić do zgłoszonego żądania, a jedynie może przyznać przywilej w postaci prawa pomocy jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba. Przepisy przenoszą na stronę (wnioskodawcę) obowiązek wykazania wyżej wymienionych przesłanek. Na uwadze należy mieć również, że osoba prawna obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego, ale również, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (zob. postanowienie NSA z 15 kwietnia 2008r., sygn. akt II OZ 318/08, wszystkie powołane orzeczenia publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie rozpoznającego wniosek starszego referendarza sądowego wskazać należy, że skarżąca spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskującą stroną o przyznanie prawa pomocy jest przedsiębiorca mający status osoby prawnej, która jako podmiot tego rodzaju winna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa, skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia w.w zasady jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (por. postanowienie z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12). Analizując sytuację majątkową spółki wskazać należy, że posiada ona majątek znacznej wartości – wartość środków trwałych według oświadczenia złożonego na formularzu PPPr wynosi [...], a więc wielokrotnie przewyższa wpis sądowy od skargi, który w niniejszej sprawie wynosi [...], jak również łączną kwotę wpisów sądowych w wysokości "w łącznej kwocie blisko [...]". W orzecznictwie dotyczącym porównywania wysokości ciążących na stronie kosztów sądowych z posiadanym majątkiem podnosi się, że osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych gdy dysponuje majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wymaganego wpisu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 89/12). W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił również, że od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie z dnia 18 grudnia 2012 r. o sygn. akt II GZ 478/12). Zauważyć należy, że spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą, nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego. Z analizy dokumentów złożonych w niniejszej sprawie wynika, że skarżąca w [...] uzyskała przychód w kwocie [...] oraz poniosła koszty podatkowe w wysokości [...], w [...] uzyskała przychód w wysokości [...], poniosła koszty podatkowe w wysokości [...]. Istotne jest również, że w [...] spółka kontynuowała prowadzenie działalności gospodarczej i uzyskała z tego tytułu przychód w wysokości [...], poniosła koszty podatkowe w wysokości [...]. Ze złożonych deklaracji VAT-7K za [...] wynika, że spółka dokonywała transakcji handlowych (sprzedaż kształtowała się w [...] na poziomie [...], w [...] [...]. W orzecznictwie zwraca się uwagę na fakt, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r. o sygn. akt I OZ 208/08). Nie może również znaleźć uznania okoliczność, że spółka w [...] poniosła stratę podatkową. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Z kolei w postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Rozpoznając wniosek w przedmiotowej sprawie wzięto pod uwagę również okoliczność, że skarżąca spółka nie przesłała na wezwanie z dnia [...] wszystkich żądanych dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową oraz nie udzieliła pełnych wyjaśnień. Skarżąca podała, że nie posiada rachunków bankowych, gdyż jedyny rachunek został jej wypowiedziany z końcem [...], zatem skarżąca mogła przedłożyć wyciągi za miesiące [...]. Skarżąca mimo wezwania nie złożyła raportów kasowych za okres [...], t.j. do dnia [...], nie wyjaśniła nawet czy w w.w okresie raporty kasowe sporządzała. Spółka nie podała w jakiej wysokości ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby (np. czynsz, woda, ogrzewanie, gaz, energia elektryczna, telefony stacjonarne i telefony komórkowe), koszty obsługi księgowej i prawnej, inne koszty, wskazała jedynie, że koszty te ponosi z uzyskiwanych przychodów. Ponadto skarżąca poza stwierdzeniem, że udziałowiec spółki nie jest w stanie uiścić dopłat na rzecz spółki, nie wyjaśniła jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa udziałowca, czy zwróciła się do udziałowca z żądaniem uiszczenia dopłat, które zostałyby przeznaczone na uiszczenie kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie, nie przedłożyła żadnych dowodów świadczących o niemożliwości uzyskania dopłat od udziałowca. W konsekwencji sam fakt niedopełnienia obowiązku złożenia dokumentów, o które skarżąca została wezwana oraz dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA w Warszawie z dnia 24 września 2009 r. sygn. akt I OZ 895/09, publ. na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak już wcześniej wskazano, obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania, zatem strona wnosząc skargę zobowiązana jest w pierwszej kolejności zabezpieczyć środki finansowe na poniesienie tych kosztów. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. W tym miejscu podkreślić należy, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które powinno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Godzi się również wskazać, że skarżąca spółka wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010r., str. 568). Zauważyć bowiem należy, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z 12.01.2012 r., sygn. akt II FZ 796/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzeczeniu z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 796/11 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1030) umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Stanowisko wyrażone w w.w postanowieniu zostało również zaaprobowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 123/12, z dnia 20 października 2015 r., sygn. akt II FZ 812/15. Z przedłożonych przez skarżącą informacji nie wynika jednak, aby zwróciła się z takim żądaniem. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 cyt. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.