I SA/Po 541/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karol Pawlicki Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz (spr.) Sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi [...] na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego obejmującego zaległość z nieuiszczonej grzywny uchyla zaskarżone postanowienie. Po rozpoznaniu wniosku J.D. (dalej zwanego skarżącym lub zobowiązanym) postanowieniem z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w T. odmówił umorzenia prowadzonego wobec zobowiązanego postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu swojego postanowienia organ I instancji wyjaśnił, że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułu wykonawczego z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] wystawionego przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w T. W dniu [...] września 2014 r. po uprzednim doręczeniu odpisu tytułu wykonawczego sporządzono protokół o stanie majątkowym zobowiązanego. W trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego zobowiązany wniósł do organu I instancji o umorzenie grzywny nałożonej postanowieniem Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w T. z dnia [...] lutego 2014 r. W sprecyzowanym wniosku z dnia [...] października 2014 r. skarżący zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. o umorzenie prowadzonego postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zobowiązany uzasadniając swój wniosek wskazał na szereg wydatków związanych ze swoim stanem zdrowia, bieżącym utrzymaniem rodziny oraz utrzymaniem gospodarstwa rolnego. Organ I instancji wyjaśnił, że stosownie do postanowień art. 59 § 2 wyżej wskazanej ustawy – można umorzyć postępowanie egzekucyjne w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Odnosząc powyższy przepis do wniosku skarżącego stwierdzono, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Wyjaśniono przy tym, że w trakcie czynności egzekucyjnych ustalono, że zobowiązany otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł, skarżący jest ponadto właścicielem udziału [...] części gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha. Zobowiązany otrzymuje przy tym dopłaty bezpośrednie od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w kwocie [...] zł. Ustalono ponadto, że zobowiązany jest właścicielem samochodu marki A. z 1997 r. W oparciu o powyższe organ I instancji stwierdził, że w sprawie brak jest przesłanek do umorzenia prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Nie zgadzając się z wymienionym na wstępie postanowieniem skarżący wniósł zażalenie do Dyrektora Izby Skarbowej w P., wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia organu I instancji oraz o umorzenie postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu zażalenia zobowiązany wskazał, że stanowisko Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. jest dla niego krzywdzące a przystąpienie do egzekucji grzywny doprowadzi skarżącego do pozbawienia źródła dochodów, a tym samym do pozbawienia środków do życia. Zobowiązany wyjaśnił przy tym, że przyznane mu dopłaty są świadczeniem przyznawanym z góry na cały rok przeznaczonym na prowadzenie gospodarstwa rolnego. Skarżący wyjaśnił ponadto, że nie ma on możliwości udokumentowania wysokości wydatków ponoszonych w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, bowiem korzysta on z usług innych rolników, którzy nie prowadzą w tym zakresie działalności gospodarczej. Zobowiązany wyraził przy tym pogląd, że dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego. W uzasadnieniu zażalenia wyjaśniono również, że zamiarem skarżącego jest przystąpienie do rozbiórki wykonanej przez niego rozbudowy, co spowoduje umorzenie grzywny objętej tytułem wykonawczym. Skarżący wskazał przy tym jednak, że na wykonanie rozbiórki na chwilę obecną nie pozwala mu zły stan zdrowia oraz brak środków finansowych, które zostały przeznaczone na legalizację samowoli budowlanej. Stwierdzono przy tym, że przystąpienie do zajęcia emerytury doprowadzi do pobrania środków, które to w razie umorzenia postępowania na skutek wykonania rozbiórki podlegać będą umorzeniu. Po rozpoznaniu zażalenia skarżącego Dyrektor Izby Skarbowej w P. postanowieniem z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] utrzymał w mocy wymienione na wstępie postanowienie organu I instancji. W motywach swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że w odniesieniu do skarżącego brak jest ustawowych przesłanek do umorzenia postępowania egzekucyjnego w oparciu o przepis art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Dyrektor Izby Skarbowej w P. stwierdził przy tym, że w sprawie brak jest jakichkolwiek innych przesłanek mogących skutkować umorzeniem prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Organ II instacji w kontekście powołanej przez skarżącego przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego zaznaczył, że skarżący otrzymuje świadczenie z ZUS w kwocie [...] zł, będąc jednocześnie właścicielem udziału o wielkości [...] zabudowanego gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha oraz właścicielem samochodu osobowego A. z 1997 r. Wyjaśniono przy tym, że skarżący otrzymuje dopłaty bezpośrednie z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w kwocie [...] zł. W ocenie organu odwoławczego posiadany przez skarżącego majątek przewyższa wydatki egzekucyjne, co wyklucza możliwość zastosowania przepisu art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jako przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego. Dyrektor Izby Skarbowej w P. wyjaśnił przy tym, że powołane przez skarżącego okoliczności w postaci trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej nie mieszczą się w katalogu przesłanek, których wystąpienie wiąże się z obowiązkiem umorzenie postępowania egzekucyjnego. Wyżej wymienione ostateczne postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. stanowi przedmiot skargi zobowiązanego kierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W skardze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia wraz z poprzedzającym je postanowieniem organu I instancji oraz o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez organ I instancji. W uzasadnieniu skargi skarżący wyjaśnił, że w jego ocenie – w celu wydania prawidłowego rozstrzygnięcia w oparciu o wynikające z art. 59 § 2 ustawy o postepowaniu egzekucyjnym w administracji uznanie administracyjne – organ winień dokonać szczegółowej kalkulacji wartości majątku skarżącego odnosząc tę wartość do wielkości dochodzonego zobowiązania. Skarżący wyjaśnił również, że nie posiada on już samochodu osobowego, bowiem ten uległ spaleniu. Zaznaczono również, że biorąc pod uwagę wielkość emerytury i kwotę wolną od zajęcia nie jest możliwa egzekucja dochodzonej należności. Zobowiązany wyjaśnił przy tym, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej. W uzasadnieniu skargi skarżący powołał się również na uzyskanie zezwolenia Sądu Rejonowego w T. na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu rzeczą wspólną, wobec czego w ocenie zobowiązanego dokonana przez niego zabudowa została prawnie usankcjonowana. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w P. podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Kontrolując zgodność z prawem postanowienia o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego wydanego na podstawie art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a przepis ten, wobec treści zawartej w nim regulacji, stanowi podstawę realizacji przyznanych nim organowi egzekucyjnemu kompetencji na zasadzie uznania administracyjnego, stwierdzić należy, że zasadnicza oś sporu prawnego w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do kwestii odnoszącej się do oceny prawidłowości stanowiska wyrażonego w zaskarżonym postanowieniu, że granice uznania administracyjnego, w ramach którego operował organ egzekucyjny rozpatrując wniosek zobowiązanego o umorzenie postępowania egzekucyjnego, nie zostały przekroczone. Z treści art. 59 § 2 u.p.e.a. wynika, że postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Umorzenie postępowania pozostaje zatem zależne od uznania organu egzekucyjnego. Organ ten powinien jednak kierować się dyrektywą celowości postępowania egzekucyjnego. W związku z tym ustalenie, że zobowiązany nie posiada majątku, w stosunku do którego możliwa byłaby egzekucja, powinno skutkować umorzeniem postępowania egzekucyjnego. Rozwiązanie to chroni wierzyciela przed ponoszeniem kosztów egzekucyjnych, jeżeli nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanego (zob. art. 64c § 4 u.p.e.a.). Umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. wiąże się z koniecznością wykazania przez wierzyciela, że dążył wszelkimi metodami do ustalenia majątku zobowiązanego bądź też takie działania podjął organ egzekucyjny. Najczęściej stosowaną metodą prowadzącą do uzyskania wiedzy o majątku zobowiązanego jest instytucja wyjawienia majątku, o której mowa w art. 71 u.p.e.a. Umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. każdorazowo wymaga uprzedniego przeprowadzenia kalkulacji stanowiącej podstawę stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Owa kalkulacja powinna być załączona do akt postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny dokonując wykładni art. 59 § 2 u.p.e.a., wskazał, że w kontekście normatywnej treści tego przepisu podkreślić trzeba, że na jego gruncie ustawodawca wprost stanowi o "stwierdzeniu" przesłanki fakultatywnego umorzenia postępowania egzekucyjnego, co również przemawia za koniecznością podjęcia przez organ egzekucyjny działań zmierzających do jej ustalenia. Z treści art. 59 § 2 u.p.e.a. wynika, że postanowienie podejmowane na podstawie tego przepisu musi być następstwem wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, których analiza ma podstawowe znaczenie z punktu widzenia fakultatywnej przesłanki umorzenia postępowania, tj. stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Dopiero rezultat tego postępowania aktualizuje uprawnienie organu do realizacji kompetencji określonej przepisem art. 59 § 2 u.p.e.a., a mianowicie wydania, na zasadzie uznania administracyjnego, rozstrzygnięcia o umorzeniu albo o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2013 r., II GSK 2239/11, CBOSA). Organy podatkowe w omawianej sprawie dokonały oceny pod kątem przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego i wywiodły, iż nie występuje żadna z nich. Organy rozpoznały także wniosek strony w aspekcie wystąpienia przesłanki, o której mowa w § 2 art. 59 u.p.e.a., podnosząc iż wskazana w tym przepisie okoliczność nie wystąpiła. Jednakże jak wynika z akt administracyjnych sprawy organ egzekucyjny nie przeprowadził w tym zakresie odpowiedniego postępowania wyjaśniającego. Nie wyjaśniono bowiem, czy w stanie faktycznym, w jakim znalazł się zobowiązany, zachodzi przesłanka wynikająca z art. 59 § 2 u.p.e.a. Za niewystarczające w ramach postępowania uznaniowego należy uznać stwierdzenie organu odwoławczego, że wskazana w tym przepisie okoliczność nie wystąpiła, ponieważ skarżący otrzymuje świadczenie z ZUS w kwocie do wypłaty [...] zł, jest właścicielem w [...] częściach zabudowanego gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha oraz otrzymuje dopłaty bezpośrednie z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w kwocie [...] zł (rocznie), a także posiada pojazd marki A. z 1997 r. Podkreślenia wymaga, że podjęcie przez organ egzekucyjny rozstrzygnięcia o umorzeniu lub odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego - na zasadzie uznania administracyjnego - w trybie art. 59 § 2 u.p.e.a. wymaga oceny, czy egzekucja należności pieniężnej będzie celowa, tzn. wymaga ustalenia, czy koszty egzekucji byłyby wyższe od kwoty możliwej do wyegzekwowania. Zgodnie z art. 59 § 2 u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Z powołanego przepisu wynika obowiązek zbadania przez organ egzekucyjny istnienia przesłanki fakultatywnego umorzenia. Prawodawca używa bowiem zwrotu "w przypadku stwierdzenia". Badanie to może mieć w świetle art. 59 § 4 u.p.e.a. miejsce z urzędu lub na wniosek. Zatem podstawę faktyczną do podjęcia takiego rozstrzygnięcia stanowi prawidłowo wyjaśniony stan faktyczny związany z przesłanką umorzenia wynikającą z art. 59 § 2 u.p.e.a., z którego wynika zaistnienie bezskuteczności egzekucji. Oczywiście odmowa umorzenia postępowania egzekucyjnego może zachodzić także w sytuacji, gdy nie stwierdzono fakultatywnej przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego, jednak i w tym przypadku, aby podjąć skutecznie takie rozstrzygnięcie niezbędne jest przeprowadzenie stosownego postępowania co do ustalenia istnienia przesłanki umorzenia z art. 59 § 2 u.p.e.a. Zgodnie bowiem art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.) Innymi słowy umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. każdorazowo wymaga uprzedniego przeprowadzenia kalkulacji stanowiącej podstawę stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Owa kalkulacja powinna być załączona do akt postępowania (por. P. Pietrasz, w: Postępowanie egzekucyjne w administracji, Komentarz do art. 59 § 2, System Informacji Prawnej LEX, stan prawny 1 grudnia 2010 r.). W szczególności organ powinien wstępnie ustalić przewidywane koszty egzekucji i odnieść je do wartości składników majątku dłużnika. Dopiero taka operacja pozwoli na ustalenie, czy w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przewyższające wydatki egzekucyjne. Odnosząc się do pozostałych zarzutów podniesionych w skardze, a dotyczących zasadności nałożenia grzywny w celu przymuszenia stwierdzić należy, że rację ma organ odwoławczy, iż kierowane one być powinny do wierzyciela, w innym postępowaniu niż przedmiotowe postępowanie egzekucyjne. Rozstrzygając sprawę ponownie organ egzekucyjny uwzględni wywody zawarte w niniejszym wyroku, dotyczące fakultatywnego umorzenia postępowania egzekucyjnego w trybie art. 59 § 2 u.p.e.a. Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.,) orzekł jak w sentencji wyroku.