I SA/Po 842/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 11 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku SK o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi SK na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie wartości niezaewidencjonowanego przychodu za 2012 r. oraz zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów ewidencjonowanych za 2012 r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący SK pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...]. Skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że nie stać go na poniesienie kosztów i opłacenie wpisu. Nie ma żadnego majątku, niczego nie posiada. Wskazał, że zawiesił działalność gospodarczą, gdyż nie stać go było na ponoszenie opłat. Mieszka w budynku gospodarczym, dorabia dorywczo za [...]. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem. Wnioskodawca nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że z tytułu prac dorywczych uzyskuje dochód netto w wysokości [...]. Wnioskodawca wskazał, że na media przeznacza [...], na koszty leczenia [...], [...] pozostaje na życie. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. wyjaśnienie czy wniosek z dnia [...] dotyczy zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...], gdyż we wniosku podano inną datę i inny numer decyzji (decyzja z dnia [...] nr [...]), 2. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego, 3. złożenie wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie [...] miesiące należących do skarżącego, 4. podanie czy skarżący posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, w tym samochody, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 5. podanie czy skarżący poza dochodami deklarowanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzyskuje inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, udziałów w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu lub prokurenta w spółkach, członka rady nadzorczej, najmu, inne), jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, jeżeli nie to dlaczego, czy korzysta z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji), 6. podanie czy skarżący otrzymuje na syna środki pieniężne np. z tytułu alimentów, renty rodzinnej, świadczenia z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie to dlaczego, 7. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak to czy pozostaje z żoną w separacji sądowej, jeżeli tak to od kiedy (odpis wyroku), jeżeli małżonkowie nie mają orzeczonej separacji sądowej należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą, należy złożyć zeznania roczne podatkowe małżonki za [...], wyciągi z rachunków bankowych za ostatnie [...] miesiące, jeżeli małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy złożyć również odpis umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpis umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami, 8. podanie do kogo należy mieszkanie, w którym mieszka skarżący, jeżeli wnioskodawca najmuje mieszkanie należy podać koszty najmu, 9. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, pełni funkcje członka zarządu, prokurenta w spółkach, jeżeli tak to jaki z tego tytułu uzyskuje dochód, jeżeli nie uzyskuje to dlaczego, 10. podanie od kiedy skarżący ma zawieszoną działalność gospodarczą (odpis dokumentu o zawieszeniu działalności gospodarczej). W odpowiedzi z dnia [...] skarżący wyjaśnił, że wniosek z dnia [...] dotyczy decyzji Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...]. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych. Skarżący podał, że nie posiada i nie użytkuje żadnych pojazdów mechanicznych. Wskazał, że nie otrzymuje żadnych dochodów np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, pełnienia funkcji członka zarządu itd., albowiem nie prowadzi działalności gospodarczej i nie ma możliwości pełnienia funkcji w organach spółek. Wnioskodawca oświadczył, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej tylko z pomocy znajomych. Wnioskodawca nie otrzymuje świadczeń na syna np. z tytułu alimentów. Skarżący podał, że pozostaje w związku małżeńskim, jednakże zawarł z żoną umowę o rozdzielności majątkowej i w konsekwencji nie ma wglądu w dokumenty małżonki. Wyjaśnił, że pomieszczenie zajmowane przez niego należy do jego żony. Wnioskodawca nie uiszcza czynszu. Skarżący nie posiada udziałów w spółkach i nie pełni żadnych funkcji w spółkach. Skarżący zawiesił działalność gospodarczą od [...]. Do pisma załączył kserokopie: wypisu z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej oraz umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...]. Kolejnym pismem skarżący przedłożył zeznania roczne podatkowe za [...]. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia stwierdzić należy, że nie wykazał on przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z oświadczeń skarżącego wynika, że pozostaje w związku małżeńskim, w małżeństwie jego panuje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem. Skarżący nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z prac dorywczych, z tego tytułu uzyskuje [...] netto, jego koszty utrzymania wynoszą [...], z tego [...]. Wnioskodawca wskazał, że nie posiada rachunków bankowych. Od [...] ma zawieszoną działalność gospodarczą. Ze złożonych zeznań rocznych podatkowych wynika, że w [...] przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i wobec tego dochód jego wyniósł [...], w [...] przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł[...], koszty uzyskania przychodów [...] i wobec tego poniósł stratę w wysokości [...]. Skarżący podał, że mieszka w pomieszczeniu należącym do jego żony i nie uiszcza czynszu. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił natomiast jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, gdyż nie podał, czy małżonka uzyskuje dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą, nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet, czy małżonka zeznania roczne podatkowe składała w Urzędzie Skarbowym, nie przedłożył również wyciągów z rachunków bankowych żony za ostatnie [...] miesiące, nie podał również czy małżonka rachunki bankowe posiada. Skarżący podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej, przedłożył na tę okoliczność kserokopię umowy majątkowej i podał, że nie ma wglądu w dokumenty małżonki. Skarżący mimo wezwania nie przedłożył odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego, nie podał czy miał miejsce podział majątku wspólnego. Wskazać należy, że z przedłożonej przez skarżącego kserokopii umowy majątkowej małżeńskiej wynika, że skarżący i jego żona w dniu [...] ustanowili rozdzielność majątkową, wobec czego każdy z nich zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem niniejszej umowy, jak i majątek nabyty później (por. § [...] w.w umowy). W tym miejscu godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i p 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.