I SA/Po 922/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Karol Pawlicki po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić wniosek. Skarżąca, reprezentowana przez radcę prawnego, złożyła sporządzony w dniu [...] sierpnia 2014 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podała, że nie posiada żadnego majątku ani wystarczających dochodów pozwalających na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Skarżąca oświadczyła, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem i z dziećmi w wieku [...], [...] i [...] lat. Wnioskodawczyni posiada dom o pow. 100 m2, nie posiada mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Osoby pozostające ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnego majątku. Skarżąca oświadczyła, że otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych w wysokości [...] zł, mąż nie ma prawa do zasiłku, dzieci nie uzyskują żadnego dochodu. Na wezwanie z dnia [...] października 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca oświadczyła, że ona i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają rachunków bankowych, kont i lokat. Skarżąca podała, że małżonek nadal jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Skarżąca oświadczyła, że koszty miesięcznego utrzymania wynoszą ok. [...],- zł, przy czym: woda [...],- zł, gaz [...],- zł, energia elektryczna [...],- zł, wyżywienie [...],- zł, telefony [...],- zł, telewizja kablowa [...],- zł, środki czystości [...],- zł, koszty nauki [...],- zł, rata kredytu [...],- zł, kredyt został zaciągnięty w [...] na remont mieszkania i Komunię córki, rata płatna gotówką. Skarżąca podała, że koszty miesięcznego utrzymania ponoszone są z dorywczych prac małżonka oraz dodatkowo pomaga im rodzina męża. Skarżąca oświadczyła, że ona i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie majątkowym nie posiadają pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Wnioskodawczyni podała, że od miesiąca jest zatrudniona na umowę zlecenie i otrzymuje najniższe wynagrodzenie, mąż pracuje dorywczo i z tego tytułu otrzymuje ok. [...],- zł miesięcznie. Skarżąca podała, że ona i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają udziałów w spółkach z o.o., nie pełną funkcji członka zarządu lub prokurenta. Do pisma załączyła kserokopie: postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. o naliczeniu nadpłaty w podatku PIT 37 za okres 2012 r. w kwocie [...],- zł na poczet podatku dochodowego – decyzje odsetkowe za 04/2006 w kwocie [...] zł i za okres 05/2006 w kwocie [...] zł, zaświadczenia Prezydenta Miasta [...] z dnia [...].10.2014r., z którego wynika, że mąż skarżącej jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna od dnia [...] czerwca 2013 r. i nie posiada prawa do zasiłku, zeznań rocznych podatkowych za 2012 i 2013 r. złożone przez małżonka i za 2012 r. przez skarżącą. Na kolejne wezwanie z dnia [...] października 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca w odpowiedzi z dnia [...] listopada 2014 r. wyjaśniła, że otrzymuje pomoc od teściów, tj. [...], który otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł oraz [...], która otrzymuje rentę w wysokości [...],- zł. Pomoc ta polega głównie na kupowaniu żywności o równowartości ok. [...],- zł miesięcznie. Skarżąca podała, że ona i jej mąż nie podpisywali umów darowizny, pożyczki. Wnioskodawczyni podała również, że w razie potrzeby pożycza od znajomych kwoty w wysokości ok. [...] do [...],- zł miesięcznie. Skarżąca podała, że razem z teściami uprawiają ogródek działkowy i zebrane plony pomniejszają wydatki na żywność. Skarżąca podała, że w okresie od [...] lipca 2014 r. do [...] sierpnia 2014 r. pobierała zasiłek. Wnioskodawczyni wskazała, że małżonek nie umie wskazać danych osób, u których dorywczo pracuje, gdyż to jego znajomi polecają go potencjalnym pracodawcom, mąż skarżącej trudni się pracami budowlanymi, sprzątaniem ogrodów i ogródków działkowych oraz wykonuje inne prace, stosownie do potrzeb. Do pisma załączyła kserokopie: zaświadczenia Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lipca 2014 r., z którego wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy od dnia [...] lipca 2014 r. i że pobiera zasiłek dla bezrobotnych, decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2014 r., z której wynika, że z dniem [...] września 2014 r. utraciła status osoby bezrobotnej i utraciła prawo do zasiłku, umowy zlecenia na usługi reklamowe i promocyjne zawartej w dniu [...] września 2014 r. przez skarżącą z [...] sp. z o.o. w [...] oraz umowy zlecenia zawartej w dniu [...] września 2014 r. z [...] Sp. z o.o. w [...], obie umowy zostały zawarte na okres do dnia [...] grudnia 2014 r. oraz zeznania rocznego podatkowego za 2013 r. złożonego przez skarżącą. Postanowieniem z dnia 25 listopada 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw, zaskarżając postanowienie w całości. Jednocześnie wniosła o przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że podała w miarę możliwości informacje o swoim stanie majątkowym. W ocenie skarżącej Referendarz bezzasadnie odmówił im wiarygodności na tej podstawie, że skarżąca rzekomo nie wykazała z jakich środków ponosi nadwyżkę kosztów miesięcznych nad uzyskiwanymi dochodami pomimo, że skarżąca wyjaśniła, iż brakujące kwoty pożycza od znajomych. Referendarz nie powinien badać, czy i kiedy pożyczki zostały zwrócone. Istotne bowiem jest tylko źródło dochodów, brak jest zaś jakichkolwiek okoliczności, z których wynikałoby, że skarżąca podała w tym zakresie nieprawdę. Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem, iż opłata za telefon i kablówkę świadczą o dobrej sytuacji majątkowej. Skarżąca nie kwestionuje tego, iż nie są to koszty koniecznego utrzymania, jednakże biorąc pod uwagę obecne standardy życia to ani telewizja, ani telefon nie są zbytkiem, ale normalnym sprzętem użytku codziennego i ich posiadanie nie powinno stanowić przesłanki dla odmowy przyznania prawa pomocy. Nie przedłożenie przez skarżącą harmonogramu spłat kredytu nie zmienia faktu, iż rata miesięczna wynosi zgodnie z oświadczeniem skarżącej [...] zł i stanowi silne obciążenie ekonomiczne dla skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Odnosząc się do wniosku skarżącej i przedstawionej w nim sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z 4 lipca 2013 r., II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (wyrok NSA z 25 kwietnia 2013 r., II OZ 313/13, LEX nr 1320752). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z 5 lipca 2013 r., II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (wyrok NSA z 4 lipca 2013 r., II GZ 324/13, LEX nr 1335108). Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (wyrok NSA z 22 maja 2013 r., II OZ 383/13, LEX nr 1319081). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez Sąd (por. wyrok NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z 21 maja 2013 r., II OZ 382/13, LEX nr 1319080). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (wyrok NSA z 29 listopada 2011 r., II FZ 718/11, LEX nr 1070173). Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (por. wyrok NSA z 5 lipca 2013 r., II OZ 546/13, LEX nr 1347140). W orzecznictwie przyjmuje się także, że jeżeli wnioskodawca nie przedstawi wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń, co do wysokości ponoszonych wydatków, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co - w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy - nie upoważnia Sądu do uwzględnienia wniosku (wyrok NSA z 21 maja 2013 r., II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Bierność wnioskodawcy w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej i rodzinnej nie stoi co prawda na przeszkodzie do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak uniemożliwia Sądowi dokonanie jednoznacznej oceny, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa (wyrok NSA z 4 kwietnia 2013 r., I FPP 8/13, LEX nr 1296441). W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z 12 lipca 2013 r., II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (wyrok NSA z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Sąd oceniając sytuację materialną strony bada nie tylko jej dochody, ale również, czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Istotne jest także wykazanie podjęcia przez stronę starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (wyrok NSA z 25 kwietnia 2013 r., II OZ 313/13, LEX nr 1320752). Odnosząc się do przedstawionej przez skarżącą sytuacji, nie można podzielić jej zarzutu dotyczącego uwzględnienia bezspornego faktu posiadania przez skarżącą określonego majątku - wnioskodawczyni posiada dom o pow. 100 m2. W orzecznictwie podkreśla się, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (wyrok NSA z 25 kwietnia 2013 r., II FZ 158/13, LEX nr 1310045). Skarżąca we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, że otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych w wysokości [...] zł, małżonek i dzieci nie uzyskują żadnych dochodów. Natomiast w pismach procesowych, którymi uzupełniła w/w wniosek podała, że podjęła pracę na umowę zlecenia za wynagrodzeniem w najniższej wysokości, mąż pracuje dorywczo i z tego tytułu uzyskuje [...],- zł miesięcznie, ponadto skarżąca i jej rodzina otrzymują pomoc od teściów w wysokości ok. [...],- zł miesięcznie. Pomoc ta polega głównie na tym, że teściowie wnioskodawczyni za w/w kwotę kupują produkty żywnościowe. Przyjąć zatem należy, że obecnie skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym dysponują środkami finansowymi w wysokości ok. [...],- zł brutto ([...],- zł najniższe wynagrodzenie + [...],- zł uzyskiwany przez męża z prac dorywczych). Z oświadczeń skarżącej wynika, że koszty miesięcznego utrzymania wynoszą ok. [...],- zł. Przyjmując zgodnie z oświadczeniem skarżącej, że na wyżywienie otrzymuje pomoc od rodziców męża w wysokości [...],- zł, przyjąć należy, że skarżąca na miesięczne utrzymanie przeznacza kwotę w wysokości [...],- zł. Nie wiadomo jednak z jakich środków skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą nadwyżkę kosztów miesięcznego utrzymania nad uzyskiwanymi dochodami. Oznacza to, że albo skarżąca i osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają jakieś oszczędności, których we wniosku i w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy nie wykazała, albo uzyskują dodatkowe dochody, których skarżąca w złożonych oświadczeniach nie zadeklarowała. Wprawdzie skarżąca podała, że w razie potrzeby pożycza pieniądze od znajomych w wysokości od [...] do [...],- zł miesięcznie, jednakże pożyczka wiąże się z koniecznością jej spłaty. Wobec powyższego przyjąć należy, że złożone przez skarżącą oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących rzeczywistej sytuacji i możliwości płatniczych jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Ponadto godzi się zauważyć, że niektóre koszty, t.j. opłata za telefony ([...],- zł) i kablówkę ([...],- zł), nie są kosztami koniecznego utrzymania, a zatem nie można traktować ich priorytetowo w stosunku do kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...],- zł (wpis od skargi). Zauważyć również należy, że skarżąca spłaca kredyt zaciągnięty w [...] na remont mieszkania i Komunię córki. Rata kredytu wynosi [...],- zł. Wnioskodawczyni mimo wezwania nie podała kiedy kredyt został zaciągnięty i jaki jest harmonogram spłat rat. W tym miejscu wskazać należy, że spłata kredytu nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro spłacanie zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika, to fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Strona powinna ponosić koszty postępowania, jeżeli dysponuje stałym miesięcznym dochodem i posiada znaczny majątek w postaci ruchomości i nieruchomości. Przy ocenie sytuacji finansowej skarżącej, w kontekście możliwości poniesienia wydatku w postaci opłaty sądowej, punktem wyjścia musi być jej wysokość ([...] zł), którą następnie odnieść należy do przedstawionych przez skarżącą źródeł uzyskiwanych dochodów i ich wysokości oraz posiadanego majątku i ponoszonych wydatków. Z analizy przedstawionych faktów i okoliczności wynika, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa skarżącej nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie kosztów sądowych w tej wysokości spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, iż skarżąca nie będzie w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Skarżąca uzyskuje stały dochód ze stosunku pracy. W ocenie Sądu skarżąca zarówno w złożonym wniosku, jak i w sprzeciwie nie wykazała, że nie ma obiektywnych możliwości poniesienia kosztów sądowym w żądanym zakresie bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego swojego utrzymania i rodziny. Należy również podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Nie sposób nie zauważyć również, że wszczynając postępowania sądowe, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczenia środków finansowych na te koszty. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 254 § 1, art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.