I SO/Po 1/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku TG o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi TG na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2011 r. z tytułu odpłatnego zbycia nieruchomości postanawia: oddalić wniosek. Wnioskodawczyni TG wnioskiem z dnia [...], sporządzonym na urzędowym formularzu, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podała, że na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] wystawionego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego organ egzekucyjny wszczął postępowanie zmierzające do wyegzekwowania zobowiązania podatkowego i odsetek za zwłokę. W dniu [...] organ egzekucyjny zawiadomił wnioskodawczynię o dokonaniu czynności egzekucyjnych polegających na zajęciu jej świadczeń z ubezpieczenia społecznego pozostawiając jej [...] miesięcznie kwoty wolnej od zajęcia. Wnioskodawczyni wskazała, że ze względu na konieczność ponoszenia przez nią podstawowych wydatków życiowych nie ma możliwości poniesienia kosztów sądowych. Poniesienie wpisu sądowego od skargi spowodowałoby znaczny uszczerbek w jej utrzymaniu na okres wielu miesięcy. Oświadczyła, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem. Wnioskodawczyni nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, posiada działkę budowlaną w R o pow. [...] m2, o wartości ok. [...], na której ustanowiona została hipoteka przymusowa na rzecz Urzędu Skarbowego. Małżonek nie posiada majątku. Wnioskodawczyni podała, że jej dochód netto z tytułu emerytury wynosi [...], dochód męża z tytułu renty [...]. Wskazała, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą: [...]. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawczyni w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że nie posiada lokat bankowych ani kart kredytowych. Podała, że razem z mężem po połowie posiadają samochód osobowy F z [...] o wartości rynkowej [...]. Oświadczyła, że nie uzyskują innych dochodów poza emeryturą i rentą. Wnioskodawczyni podała, że pozostaje z małżonkiem w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Małżonek nie prowadzi działalności gospodarczej. Wnioskodawczyni podała, że nie posiada środków pieniężnych z tytułu sprzedaży mieszkania, pieniądze zostały wydatkowane na dom w R i na remonty w kwocie [...], podatek w kwocie [...] (PIT-39 do U.S. za [...]), kwotę [...] przeznaczyła na wyjazdy do sanatorium i bardzo częste wyjazdy nad morze spowodowane jej chorobą. Pozostałą kwotę wydatkowała na rehabilitację oraz na leki. Wnioskodawczyni podała, że kwoty dotyczące zdrowia oraz wyjazdów zostały wydatkowane na przełomie [...]. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że dom, w którym mieszka, należy do jej [...] córek. Podała, że koszty miesięcznego utrzymania wynoszą: [...]. Do pisma załączyła druki 40A za [...], historię z rachunku bankowego za okres [...], umowę majątkową małżeńską z dnia [...], zawiadomienie o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego z dnia [...], zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego z dnia [...]. Na wezwanie z dnia [...] wnioskodawczyni w odpowiedzi z dnia [...] oświadczyła, że umowa o podział majątku wspólnego między małżonkami została przesłana w odpowiedzi na poprzednie wezwanie. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że razem z mężem darowali dom, w którym zamieszkują swoim córkom, na podstawie aktu darowizny sporządzonego w Kancelarii Notarialnej. Dom w stanie surowym zamkniętym podarowała razem z mężem wnukowi na podstawie aktu darowizny sporządzonego w Kancelarii Notarialnej. Wnioskodawczyni podała, że nie posiada informacji jakie majątki posiadają jej córki oraz wnuk, prowadzą oni oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżąca podała, że ze sprzedaży nieruchomości w [...] pieniądze wydatkowała na budowę domu w R (budowa w toku). Wnioskodawczyni oświadczyła, że zaciągnęli kredyt na remont domu, w którym zamieszkują i który podarowali córkom, kredyt jest nadal spłacany. Skarżąca podała, że jedna z córek zamieszkuje w tym domu, jednak prowadzi odrębne gospodarstwo i nie posiada żadnych nieruchomości. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od wnioskodawczyni informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie wnioskodawczyni pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie wnioskodawczyni wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem wniosek jej podlega rozpoznaniu w oparciu o przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W ocenie starszego referendarza sądowego wniosek skarżącej należy oddalić, gdyż wnioskodawczyni nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ze złożonych przez skarżącą oświadczeń wynika, że wnioskodawczyni pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonkiem, wnioskodawczyni otrzymuje emeryturę, która podlega zajęciu egzekucyjnemu i wobec tego otrzymuje [...], małżonek otrzymuje rentę w wysokości [...] netto. Wnioskodawczyni posiada nieruchomość w R o pow. [...] m2 o wartości [...], na której ustanowiona jest hipoteka przymusowa oraz po [...] udziału w samochodzie osobowym F z [...] o wartości [...], nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności. Wnioskodawczyni podała, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą [...] ([...]. Z oświadczeń skarżącej wynika, że razem z mężem darowała dom, w którym mieszka, swoim córkom. Skarżąca razem z mężem darowała dom w stanie surowym wnukowi. Wnioskodawczyni nie podała kiedy miała miejsce darowizna, nie przedłożyła również odpisów umów darowizn. Wnioskodawczyni wskazała również, że zaciągnęli kredyt we frankach na remont domu, w którym zamieszkują i który został podarowany córkom, kredyt ten nadal jest spłacany przez nią i jej męża, rata kredytu wynosi [...]. W tym miejscu zauważyć należy, że w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 08.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 96/08, z dnia 10.04.2008 r. o sygn. akt I FZ 142/08, z dnia 01.07.2008 r. o sygn. akt I OZ 439/08, z dnia 28.11.2011 r. o sygn. akt II FZ 682/11, z dnia 26.11.2014 r. o sygn. akt II FZ 1501/14, z dnia 09.07.2015 r. o sygn. akt I FZ 243/15, publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nadto art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r., poz. 459 ze zm.) stanowi, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Argument ten wzmacniają także reguły wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące obowiązku wzajemnego wspierania się dzieci i rodziców. Dlatego, żeby stwierdzić czy córki i wnuk wnioskodawczyni są w stanie w niniejszej sprawie pomóc skarżącej w ponoszeniu kosztów sądowych ustalić należało jaka jest sytuacja finansowa, materialna i rodzinna córek i wnuka i czy są oni w stanie partycypować w ponoszeniu tych kosztów, czy to w całości, czy w części. W tym celu pismem z dnia [...] wezwano skarżącą do podania jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa osób, którym darowała majątek, z jakiego tytułu i w jakiej wysokości osoby obdarowane uzyskują miesięczne dochody, czy posiadają nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, oszczędności, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, wierzytelności, czy pozostają z innymi osobami we wspólnym gospodarstwie domowym, czy osoby te uzyskują dochody, w jakiej wysokości obdarowani ponoszą koszty miesięcznego utrzymania. W tych okolicznościach należy uznać, że nieodpłatne uzyskanie od wnioskodawczyni składników majątkowych, uprawnia do stwierdzenia, że córki i wnuk skarżącej powinni wspomóc wnioskodawczynię w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania, w ramach oczywiście swoich możliwości (które pomimo wezwania pozostają nieznane, gdyż wnioskodawczyni mimo wezwania z dnia [...] nie wyjaśniła, czy osoby obdarowane uzyskują miesięczne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, czy posiadają poza składnikami majątku jaki otrzymali od wnioskodawczyni i jej męża inny majątek, jeżeli tak to jaki, czy prowadzą wspólne gospodarstwa domowe z innymi osobami i w jakiej wysokości ponoszą koszty miesięcznego utrzymania, i to niezależnie od faktu czy prowadzą z wnioskodawczynią, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Dodatkowo wskazać należy, że wnioskodawczyni, mimo wezwania z dnia [...] i z dnia [...], nie przedłożyła odpisu umowy lub orzeczenia o podział majątku wspólnego między małżonkami, wnioskodawczyni przedłożyła bowiem jedynie odpis umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie wyjaśniła nawet czy taka umowa została zawarta. Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., wnioskodawczyni nie wyjaśniła zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja finansowa i majątkowa osób obdarowanych, którym razem z mężem darowała swój majątek. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych. W tych okolicznościach wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na wnioskodawczyni ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez nią wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania czy to w całości, czy w części, obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 postanowiono, jak w sentencji.