I SO/Po 5/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. P. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 lutego 2017 r. o sygn. akt I SO/Po 5/16, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi o wznowienie postępowania, ponad kwotę [...]zł w sprawie ze skargi B. P. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 grudnia 2015 r. o sygn. akt II FSK 2806/15 na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do kwietnia oraz od czerwca do grudnia 2008 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 lutego 2017 r., sygn. akt I SO/Po 5/16, starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił B. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi o wznowienie postępowania ponad kwotę [...]zł, w sprawie z jej skargi o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 grudnia 2015 r. o sygn. akt II FSK 2806/15, którym uchylono wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 maja 2015 r. o sygn. akt I SA/Po 1188/14 i przekazano sprawę ze skargi B. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodów lub nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach - do ponownego rozpoznania, a także zasądzono od B. P. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej kwotę [...]zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W motywach powyższego orzeczenia starszy referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W szczególności zaznaczono, że skarżąca w latach 2008 - 2011 darowała dwóm swoim synom, na podstawie 10 umów darowizn, złoto oraz wierzytelności o łącznej wartości [...] zł. W związku z tym referendarz, powołując się na utrwaloną linię orzeczniczą, stwierdził, że w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składniki majątkowe członkom rodziny, to zasadny jest wniosek, że obdarowany winien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie. Ponadto zwrócono uwagę na istniejący obowiązek alimentacyjny dzieci względem ich rodziców. Uwzględniając powyższe, referendarz wezwał wnioskodawczynię, aby przedłożyła stosowne dokumenty, które pozwoliłyby zobrazować jej aktualną sytuację finansową, materialną i rodzinną, a także aktualną sytuację finansową, materialną i rodzinną jej synów oraz osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym, celem ustalenia, czy mogą oni partycypować w ponoszeniu przez ich matkę kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu. Skarżąca nie przedłożyła żądanych dokumentów. W ocenie referendarza, nieodpłatne przekazanie przez skarżącą składników majątkowych o znacznej wielkości uprawnia do stwierdzenia, że obdarowani synowie skarżącej powinni wspomóc matkę w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania, w ramach oczywiście swoich możliwości. Co istotne możliwości te nie zostały ujawnione i pozostają nadal nieznane. Zdaniem referendarza, okoliczność wsparcia skarżącej przez synów jest niezależna od faktu czy prowadzą z nią, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Bez znaczenia jest przy tym to, kiedy miała miejsce darowizna. Referendarz zauważył także, że z pisma skarżącej z dnia 27 grudnia 2016 r. wynika, ze sytuacja finansowa jej synów jest bardzo dobra, skoro będą oni w stanie zabezpieczyć, jak podała skarżąca, w ramach własnych majątków powstałych m.in. z darowizn otrzymanych od skarżącej, środki na zapłatę gotówką zaległości wynikającej ze spornej decyzji w kwocie (wraz z odsetkami) przekraczającej ponad [...] zł. W ustawowym terminie skarżąca, reprezentowana przez doradcę podatkowego, złożyła sprzeciw, w którym zarzuciła powyższemu postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez błędne stwierdzenie, że skarżąca nie wykazała, że nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, czego skutkiem stało się ograniczenie jej prawa do sądu w zakresie rozpatrzenia przez sąd kasacyjny skargi o wznowienie postępowania. W związku z tym wniosła o uchylenie kwestionowanego postanowienia i przyznanie jej, na podstawie art. 245 § 4 P.p.s.a., prawa pomocy w żądanym zakresie. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca podniosła, że obecnie jest osobą ubogą. Posiadany majątek przekazała synom. Resztę oszczędności przeznaczyła zaś na opłacenie wpisu sądowego od skargi w kwocie [...]zł w sprawie toczącej się przed WSA w Poznaniu pod sygn. akt I SA/Po 1188/14. Wskazała, że na mocy wyroku NSA w Warszawie z dnia 3 grudnia 2015 r. o sygn. akt II FSK 2806/15, musi zapłacić na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej kwotę [...]zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Ponadto autorka sprzeciwu podniosła, że kwestionowana przez nią decyzja jest ostateczna i podlega wykonaniu. Jako oczywisty podała fakt, że zobowiązanie wynikające z tej decyzji zostanie wykonane przez jej synów w drodze uszczuplenia ich majątków powstałych m.in. z otrzymanych od niej darowizn. Skarżąca zanegowała twierdzenia referendarza, że jej synowie winni pokryć za nią koszty postępowania sądowego, w sytuacji gdy cały czas łożą oni na jej utrzymanie, a także muszą zabezpieczyć w ramach własnych majątków środki na zapłatę gotówką spornych zaległości podatkowych w kwocie, która wraz z odsetkami przekracza pół miliona złotych. W związku z tym strona uznała, że możliwości finansowe jej i jej synów uległy wyczerpaniu i nie pozwalają na dalsze finansowanie kosztów postępowania kasacyjnego. Skarżąca zarzuciła, że nałożony na nią obowiązek przedstawienia szczegółowych informacji o sytuacji majątkowej jej synów za okres kilku lat jest z góry niemożliwy do wykonania, z uwagi na brak prawnej możliwości pozyskania przez nią tego typu dokumentów, a także nie znajduje on umocowania prawnego w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm. - w skrócie: "rozporządzenie") w zw. z art. 255 i art. 256 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie do § 2 powołanej wyżej jednostki redakcyjnej wynika, że wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z przytoczonych przepisów wynika zatem, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Zaakcentować należy, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 P.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie jej sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Czynności określone w art. 255 P.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). W ocenie Sądu rozpoznającego sprzeciw, starszy referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu rzeczowo i obszernie wyjaśnił, dlaczego nie może uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi o wznowienie postępowania, ponad kwotę [...]zł. W pierwszej kolejności wskazać należy, że referendarz sądowy trafnie podniósł, że sytuacja majątkowa skarżącej, uwzględniając wartość przekazanych przez nią w latach 2008 - 2011 synom darowizn (ponad [...] zł), winna być rozpoznana przez pryzmat możliwości udzielenia jej pomocy przez obdarowanych synów. Zasadnie zatem w tym kontekście odwołano się do orzeczeń NSA, z których jednoznacznie wynika, iż w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie. Nie budzi najmniejszych wątpliwości Sądu, że taka właśnie sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Zdaniem Sądu referendarz sądowy prawidłowo odwołał się do normy z art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.) i wynikającego z niej obowiązku obdarowanego, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczenia darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Z powołanego przepisu wynika zatem niezbicie, że na gruncie badanej sprawy w pełni uzasadnione było wezwanie do przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby zobrazować sytuację materialną, finansową i rodzinną synów wnioskodawczyni, a także osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie. W tym miejscu Sąd zauważa, że z treści wniesionego sprzeciwu wynika, że ich sytuacja jest bardzo dobra, skoro będą oni w stanie zabezpieczyć, jak podała skarżąca, w ramach własnych majątków środki na zapłatę gotówką zaległości wynikającej ze spornej decyzji w kwocie (wraz z odsetkami) przekraczającej ponad [...] zł. Odnosząc się do podniesionego w sprzeciwie zarzutu naruszenia § 4 rozporządzenia w zw. z art. 255 i art. 256 P.p.s.a. Sąd zwraca uwagę, że w treści § 4 prawodawca posłużył się zwrotem "w szczególności", co oznacza, że nie ograniczył sądowi możliwości wzywania podmiotów występujących o przyznanie prawa pomocy wyłącznie do dokumentów źródłowych wskazanych wprost w tym przepisie. Tym samym Sąd, w zależności od potrzeb rozpoznawanej sprawy jest uprawniony do wezwania wnioskodawcy o przedłożenie dokumentów niezbędnych do pełnego i rzetelnego ustalenia stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony, a także osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, czyli niewątpliwie współkształtujących jej sytuację materialną i bytową. W realiach rozpoznawanej sprawy takimi osobami są bez wątpienia synowie skarżącej, co wynika zarówno z obdarowania ich przez skarżącą złotem i wierzytelnościami o ogromnej wartości (przekraczającej ponad [...] zł), obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców, a także faktu, że skarżąca (jak wskazuje we wniosku) czasowo zamieszkuje u obu synów (w [...] w lokalu należącym do S. P., a w Polsce w domu należącym do T. P.). Mając na względzie tę ostatnią okoliczność należy zatem uznać, że okresowo skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z jednym, bądź drugim synem. Reasumując Sąd stwierdza, że skarżąca nie wykazała, aby w jej przypadku ziściły się przesłanki uzasadniające przyznanie jej prawo pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawczyni oceniana jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej i finansowej jej synów i osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawczynię informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawo pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). Mając na względzie, że skarżąca nie przedłożyła żądanych przez Sąd dokumentów (również na etapie sprzeciwu) stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania względem niej normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a w konsekwencji, że jej wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Tym samym nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Wobec powyższego w ocenie Sądu wydane przez starszego referendarza sądowego postanowienie z dnia 15 lutego 2017 r. oddalające wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów jest zgodne z prawem. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.