II SA/Po 109/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel Protokolant: starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2024 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 października 2023 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza O. z dnia 18 lipca 2023 r., nr [...] Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga M. D. (zwanej dalej "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 31 października 2023 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Burmistrza O. (zwanego dalej "Burmistrzem" lub "organem I instancji) z dnia 18 lipca 2023 r., nr [...] w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł i zobowiązania skarżącej do zwrotu tego świadczenia. Zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o poniżej przedstawiony stan faktyczny i prawny. Wszystkie poniżej przedstawione orzeczenia sądowe są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl chyba, że wyraźnie zostanie wskazane inne źródło publikacji orzeczenia. Prawomocną decyzją z dnia 30 listopada 2018 r., nr [...] (zwanej dalej "decyzją z 2018 r."), Burmistrz przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaną opieką nad jej córką – A. K.. Decyzja ta została następnie zmieniona decyzją z dnia 17 września 2020 r. w ten sposób, że do upływu 60 dnia od odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii SARS-CoV-2, jednakże nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności. Prawomocnym wyrokiem z dnia 13 grudnia 2021 r. o sygn. akt V U [...], Sąd Rejonowy [...] w P. zaliczył A. K. do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniami pomocy w samodzielnej egzystencji. W związku z wystąpieniem przez skarżącą w wnioskami o kolejne świadczenia i przedłożeniem z tymi wnioskami ww. wyroku sądowego, pismem z dnia 30 listopada 2022 r. Burmistrz wszczął postępowanie administracyjne w sprawie nienależnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z 2018 r. W pierwszej kolejności doszło do uchylenia decyzji z 2018 r. Decyzją z dnia 18 lipca 2023 r., nr [...], Burmistrz uznał, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane od stycznia do listopada 2022 r. w kwocie łącznej [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącą do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji Burmistrz zrelacjonował szczegółowo stan faktyczny. Wskazał, że na podstawie decyzji z 2018 r. oraz decyzji zmieniającej, wydanej w 2020 r., skarżąca otrzymywała świadczenie pielęgnacyjne. Pobieranie tego świadczenia było jednak ograniczone – albo upływem 60 dni od ustania stanu epidemii albo stanu zagrożenia epidemiologicznego albo wydaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Ten drugi stan rzeczy ziścił się, ale skarżąca, zdaniem Burmistrza, nie powiadomiła o tym organu. Burmistrz powołał się na przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r."), w myśl którego skarżąca ma obowiązek zwrócić nienależnie pobrane świadczenie, skoro pobierała je, a wiedziała, że jej się to nie należy, ponieważ została należycie pouczona o warunkach, w których świadczenie już się nie należy. Skarżąca wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji. Z treści odwołania wyraźnie wynika niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia. Decyzją z dnia 31 października 2023 r., nr [...], Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO podniosło, że skarżąca nie posiada już prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ decyzja przyznająca to świadczenie została uchylona. SKO zgodziło się z poglądem wyrażonym przez Burmistrza, że skarżąca została należycie pouczona o warunkach, w jakich mogła pobierać świadczenie pielęgnacyjne, ale postąpiła ona wbrew temu pouczeniu. Zdaniem SKO, skarżąca nie przedstawiła Burmistrzowi prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego, przez co pobierała dalej świadczenie pielęgnacyjne, mimo iż nie było już do tego podstaw. Skarżąca, działając samodzielnie, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kwestionując decyzję organu II instancji. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że nie jest prawdą, iż nie powiadomiła ona Burmistrza o fakcie wydania prawomocnego wyroku sądu powszechnego. W czasie pandemii wirusa SARS-CoV-2 nie wydawano potwierdzeń odbioru, a skarżąca, jak twierdzi, zaniosła odpis wyroku sądowego do urzędu. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał stanowisko, jakie zajął w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie SKO nie podzieliło zarzutów skargi. W czasie pandemii wirusa SARS-CoV-2 pracownicy Burmistrza przyjmowali interesantów pomimo ograniczeń. Nie mogło dojść do tego, że wpłynęła korespondencja, a nie została ona odnotowana. Na rozprawę w dniu 18 lipca 2024 r. stawiła się wyłącznie skarżąca. Wyjaśniła, że po otrzymaniu odpisu wyroku sądowego zaniosła go do Ośrodka Pomocy Społecznej w O.. Odpis ten skarżąca otrzymała w dniu 15 grudnia 2021 r., natomiast do Ośrodka Pomocy Społecznej w O. zaniosła go ok. 20 grudnia 2021 r. Okoliczności zaniesienia odpisu były następujące: w urzędzie wystawiono skrzynkę za pleksą i tam należało składać wszelką korespondencję, a nie wydawano żadnego potwierdzenia odbioru. Skarżąca była przekonana, że skoro doręczyła odpis wyroku, a Burmistrz nie wykonuje żadnych ruchów, to pobierane świadczenie nadal jest jej należne. Kiedy w sierpniu 2022 r. skarżąca składała nowy wniosek, dołączyła ona kopię wyroku sądu powszechnego o niepełnosprawności jej córki, ponieważ wiadome jest skarżącej jak działają urzędy – w każdej nowej sprawie potrzebne są te same dokumenty, mimo iż znajdują się one w innych sprawach. Za każdym razem trzeba złożyć ten sam dokument jeszcze raz. Skarżąca odrzuca zarzut SKO, że cokolwiek zataiła. Skarżąca uważa, że jej jedyny błąd to brak posiadania potwierdzenia odbioru odpisu wyroku, który złożyła w grudniu 2021 r. Po zamknięciu rozprawy ogłoszono wyrok. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli, zgodność z prawem. Kognicja sądów administracyjnych obejmuje m.in. sądową kontrolę decyzji administracyjnych (art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."]). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd. Innymi słowy, Sąd z urzędu powinien wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności, które mają wpływ na ocenę trafności kontrolowanego rozstrzygnięcia, nawet jeśli nie zostały one podniesione przez stronę skarżącą. Przedmiotem niniejszej sprawy jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO, w której utrzymano w mocy decyzję Burmistrza w przedmiocie uznania pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego za nienależne i zobowiązania skarżącej do zwrotu tegoż świadczenia. Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Burmistrza nie odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia niniejszej sprawy są przepisy u.ś.r. Należy jednak mieć na uwadze to, że nie można ocenić trafności zaskarżonej decyzji administracyjnej, dopóki wszystkie względy procesowe nie zostaną należycie wyjaśnione. Zdaniem Sądu w składzie orzekającym pozostaje do wyjaśnienia zakres sprawy, jakie może mieć istotny wpływ na jej wynik. W toku postępowania administracyjnego oraz sądowoadministracyjnego skarżąca systematycznie podnosiła, że powiadomiła Burmistrza o fakcie uzyskania odpisu prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego [...] w P. z dnia 13 grudnia 2021 r. o sygn. akt V U [...]. Podczas rozprawy sądowej w dniu 18 lipca 2024 r. skarżąca bardzo szczegółowo opisała okoliczności doręczenia odpisu ww. wyroku sądowego do Ośrodka Pomocy Społecznej w O.. Opis ten jest zbieżny z argumentacją przedstawioną w skardze, jak i w toku postępowania administracyjnego. Należy mieć na uwadze to, że kwestia doręczenia odpisu wyroku w przedmiocie stwierdzenia niepełnosprawności córki skarżącej jest kluczową kwestią dla prawidłowego zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Sąd w składzie orzekającym ma świadomość tego, w jaki sposób działały urzędy w Polsce w czasie pandemii wirusa SARS-CoV-2. Stałą praktyką było bowiem to, aby dla prawidłowej obsługi urzędu w warunkach pandemicznych wystawiać w miejscu ogólnodostępnym skrzynkę, do którego można było wrzucać korespondencję przeznaczoną dla urzędu. W tym czasie nie było możliwości uzyskania potwierdzenia odbioru przez urząd, ponieważ wymagałoby to kontaktu pomiędzy interesariuszem a pracownikiem urzędu, co było wówczas niewskazane. Sąd ma zatem uzasadnione podejrzenia, że oświadczenia skarżącej są prawdziwe, jednakże wymagają skrupulatnej weryfikacji dla wykazania zasadności jej twierdzeń. Skarżąca odbierała bowiem korespondencję, wszelkie decyzje i zmiany decyzji, stąd skarżąca miała wiedzę o ciążących na niej obowiązkach. Idąc tym tropem, należy przyjąć, że skarżąca miała świadomość powagi obowiązków, jakie na niej ciążyły. W warunkach pandemicznych obrót korespondencji był zgoła inny i uniemożliwiał on uzyskania potwierdzenia złożenia dokumentacji w urzędzie. Powyższe wskazuje, że nie jest wykluczone iż w zasobach Burmistrza nie znajduje się odpis wyroku Sądu Rejonowego [...] w P. z dnia 13 grudnia 2021 r. o sygn. akt V U [...], który zgodnie z relacją skarżącej, został wniesiony do Ośrodka Pomocy Społecznej w O.. Aby uzyskać pewność co do tego, należy ponownie przeprowadzić postępowanie administracyjne na okoliczność ustalenia niezwłocznego doręczenia odpisu wyroku sądu powszechnego w celu wywiązania się przez skarżącą obowiązku powiadomienia Burmistrza o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności A. K. w związku z prawem do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Jeżeli Burmistrz nie zdoła zweryfikować ww. okoliczności, zasadnym będzie zastosowanie przez niego art. 81a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., zwanej dalej "k.p.a.") i przyjąć na korzyść skarżącej, że zawiadomił ona organ I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki. Zastosowanie ww. przepisu jest podyktowane tym, że okoliczności sprawy uzasadniają przekonanie co do prawdopodobieństwa zaistnienia stanu faktycznego, który skarżąca systematycznie podnosi. "Celem art. 81a § 1 k.p.a. jest przeciwdziałanie przyjmowaniu przez organu wersji niekorzystnej dla strony w sytuacji, w której w sprawie są co najmniej dwie zasadniczo sprzeczne, ale równie prawdopodobne w realiach danej sprawy, możliwe wersje stanu faktycznego." (wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2021 r., sygn. akt II GSK 2194/21). Nie ma podstaw do zakładania, że skarżąca po prostu zignorowała swój obowiązek wiedząc, co może jej grozić z tytułu niedopełnienia obowiązku zawiadomienia organu I instancji. Sąd stwierdza, że SKO nie dopatrzyło się ww. naruszeń i w żaden sposób nie rozważyło tego, że twierdzenia skarżącej o zawiadomieniu Burmistrza o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki. Sąd uważa, że decyzja SKO została zbyt szybko podjęta, bez należytej rozwagi nad okolicznościami faktycznymi, które istotnie mogły wystąpić. Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o zasadności skargi jako takiej. SKO oraz Burmistrz dopuścili się naruszenia art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż nie rozważono podnoszonej kwestii, a będącej kluczowym zagadnieniem dla sprawy. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę, organ I instancji będzie się kierować wiążącą oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Przede wszystkim Burmistrz przeszuka swoje zasoby dla ustalenia, że skarżąca złożyła w grudniu 2021 r. odpis wyroku Sądu Rejonowego [...] w P. z dnia 13 grudnia 2021 r. o sygn. akt V U [...]. Jeżeli te ustalenia zakończą się niepowodzeniem, Burmistrz zastosuje art. 81a § 1 k.p.a. i uzna, że skarżąca zawiadomiła Ośrodek Pomocy Społecznej w O. w grudniu 2021 r. o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności jej córki.