II SA/Po 111/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ D. Rzyminiak-Owczarcza Wnioskiem z dnia [...] lutego 2015 r. D. G. wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W powyższym piśmie, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący wskazał zarazem, że jest rolnikiem. Obecnie ze względu na dekoniunkturę znajduje się on w trudnej sytuacji materialnej - musi spłacać kredyty i inne zobowiązania mimo, że nie ma na to środków. Z informacji zawartych w powyższym wniosku wynika zarazem, że skarżący samemu prowadzi gospodarstwo domowe. Ponadto posiada on grunt rolny o powierzchni 17 ha, przy czym dochód miesięczny brutto stanowi 2,69 ha przeliczeniowego. Nie on posiada żadnych oszczędności lub wartościowych ruchomości. Z uwagi na niekompletność wniosku z dnia [...] lutego 2015 r. D. G. został wezwany w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W wymienionym wniosku nie podano bowiem wysokości przychodów oraz kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego, a także wysokości ponoszonych kosztów koniecznego utrzymania rodziny. Wyjaśnienia wymagał ponadto stan rodzinny skarżącego. Wezwanie to zostało prawidłowo doręczone skarżącemu w dniu [...] maja 2015 r. Do chwili obecnie skarżący nie odpowiedział jednak na nie. Postanowieniem z dnia 15 czerwca 2015 r., II SA/Po 111/15, referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy D. G. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia wskazano, że wyjaśnienia w pierwszej kolejności wymagał stan rodziny skarżącego, gdyż z poprzednich zainicjowanych spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu wynika, że skarżący ma matkę i brata, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W konsekwencji dochody i obciążenia finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową skarżącego domagającego się skorzystania z dobrodziejstwa prawa pomocy. Poza tym wyjaśnienia wymagała również kwestia majątku posiadanego przez matkę D. G. i jego brata oraz kwestia dochodów uzyskiwanych przez te osoby. Zobowiązano zatem skarżącego do podania wszystkich źródeł dochodów stałych, jak i dorywczych skarżącego oraz osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z wysokością uzyskiwanego dochodu oraz poparcia twierdzeń dokumentami (PIT). Poza tym wezwano D. G. do podania, jaki jest wynik finansowy z prowadzonej przez skarżącego działalności rolniczej, jakie były łączne przychody i koszty tej działalności, wysokość uzyskanych dopłat oraz do poparcia tych twierdzeń odpowiednimi dokumentami. Ustalenie wszystkich aktualnych rzeczywistych przychodów, kosztów jego uzyskania oraz dochodów w sposób istotny rzutuje na możliwości finansowe skarżącego w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Ponadto wezwano skarżącego do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych. Tym bardziej, że powoływał się na konieczność spłacania kredytów. Wyciągi z tych rachunków przedstawiają, bowiem wprost skalę środków jakimi wnioskodawca realnie dysponuje. Wymagane było również podanie spisu kosztów koniecznego bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny, co również pozwala na ustalenie jakimi środkami finansowymi rzeczywiście rozporządza. Następnie referendarz sądowy wskazał, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie. Wnioskodawca powinien zatem poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie i uzasadnienie okoliczności, na które się powołuje, a uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Dlatego instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca winien, więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. Dlatego w ocenie referendarza sądowego należało uznać, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym wnioskodawcy. Wniosek o prawo pomocy nie zawierał, bowiem pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów procesu, chociażby w części. Niewystarczające jest twierdzenie, że jest rolnikiem, znalazł się w trudnej sytuacji, oraz że musi spłacać kredyty. Skarżący nie podał też wysokości rzeczywistych przychodów z prowadzonej działalności rolniczej, wskazując, że dochód ten stanowi 2,69 ha przeliczeniowego. W tym miejscu podkreślić należy, że przychód przeliczeniowy ma charakter statystyczny i nie przesądza o rzeczywistej wysokości uzyskiwanych dochodów. Prowadzenie gospodarstwa rolnego wymaga także poniesienia kosztów jego prowadzenia, co rzutuje na realne możliwości poniesienia kosztów niniejszego procesu. Pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 p.p.s.a. skarżący nie złożył żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu rodzinnego i finansowego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na uiszczenie kosztów niniejszego postępowania. Wobec powyższego, opierając się o treść formularza wniosku o prawo pomocy należało przyjąć, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia nie odzwierciedla pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy. Brak współpracy skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego i jego rodziny. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Pismem z dnia [...] lipca 2015 r. D. G. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia z dnia [...] czerwca 2015 r. W uzasadnieniu skarżący wniósł o ponowne przeanalizowanie całości materiału zebranego w aktach sprawy, gdyż w jego ocenie doszło do błędnej oceny dowodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Wniosek okazał się bezzasadny. Zgodnie z art. 258 § 1 i art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a."), czynności w zakresie postępowania o przyznanie prawa pomocy dotyczące wydawania postanowień o przyznaniu albo odmowie przyznania tej formy wsparcia ze środków publicznych mogą wykonywać referendarze sądowy. Od takiego orzeczenia strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy może na podstawie art. 259 § 1 p.p.s.a. wnieść sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia takiego postanowienia. Jak wynika przy tym z art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu Sąd rozpatruje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. Należy zatem zauważyć, że zgodnie z art. z 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od tej ogólnej zasady stanowi art. 243 § 1 p.p.s.a., w świetle którego prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jak wynika przy tym z art. 244 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Ustawodawca wskazuje zarazem w art. 245 § 1 p.p.s.a., że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Z art. 245 § 2 p.p.s.a. wynika przy tym, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z kolei art. 245 § 3 i 4 p.p.s.a. przewiduje, że prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje (1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a (2) w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika przy tym z art. 252 § 1 i 2 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Wniosek ten składa się na urzędowym formularzu. Jeżeli natomiast oświadczenia strony zawarte w powyższym wniosku okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana na mocy art. 255 p.p.s.a. złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Trzeba przy tym podkreślić, że ciężar wykazania, że przesłanki przyznania prawa pomocy zostały spełnione spoczywa na wnioskodawcy. Odnosząc te uwagi do specyfiki rozważanej sprawy, należy wskazać, że we wniosku z dnia [...] lutego 2015 r. D. G. zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata (k. 14-17 akt sądowych). Z powyższego pisma wynika zarazem, że skarżący jest rolnikiem. D. G. oświadczył ponadto, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej ze względu na dekoniunkturę w rolnictwie. Musi on bowiem spłacać kredyty i inne zobowiązania, mimo braku potrzebnych w tym celu środków finansowych. Poza tym wyjaśnił on, że prowadzi sam gospodarstwo domowe. Na jego majątek składa się nieruchomość rolna o powierzchni 17 ha, przy czym z prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego osiąga on dochód odpowiadający 2,69 ha przeliczeniowego. Mając na uwadze powyższe informacje, nie ulega wątpliwości w ocenie Sądu, że dane zawarte we wniosku z dnia [...] lutego 2015 r. były niewystarczające do zobrazowania sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego. Dlatego trafnie D. G. został wezwany pismem z dnia [...] maja 2015 r. do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dalszych dokumentów pozwalających uzupełnić te braki (k. 26 akt sądowych). Powyższe wezwanie zostało skutecznie doręczone skarżącemu w dniu [...] maja 2015 r. (k. 27 akt sądowych). Do chwili obecnej skarżący nie wywiązał się jednak z nałożonego na niego obowiązku. Tym samym na podstawie informacji przedstawionych przez D. G. nie można w ocenie Sądu jednoznacznie stwierdzić, czy przesłanki przyznania mu prawa pomocy zostały rzeczywiście spełnione. Skarżący, poza własnymi oświadczeniami, nie złożył bowiem żadnego dowodu, który potwierdzałby wysokość uzyskiwanego przez niego dochodu. W szczególności nie można obecnie określić środków finansowych otrzymywanych w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Odesłanie w tej mierze do liczby hektarów przeliczeniowych należy uznać w ocenie Sądu za zabieg chybiony. Hektar przeliczeniowy stanowi bowiem jednostkę statystyczną i nie pozwala na dokładne wyliczenie faktycznego dochodu osiąganego przez skarżącego. Nie wskazał on również, czy otrzymuje dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz z Agencji Rynku Rolnego. Ponadto D. G. nie wyjaśnił, czy nie uzyskuje środków finansowych także z działalności pozarolniczej. Podobnie należy również ocenić podnoszoną przez skarżącego kwestię konieczności spłaty kredytów i innych zobowiązań. Na podstawie materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącego nie można bowiem ustalić w sposób niebudzący wątpliwości, czy takie długi rzeczywiście istnieją i na ile obciążają one budżet domowy D. G. Nie przedstawił ona nawet podstawowego wyliczenia kosztów utrzymania takich jak opłaty za mieszkanie, media, żywność, odzież, środki czystości, paliwo, leki czy ubezpieczenie. Opisane wyżej niejasności mogły być usunięte przez skarżącego poprzez założenie w szczególności (1) wydruku zestawienia operacji bankowych dokonywanych na jego rachunku, (2) zeznania podatkowe PIT za 2013 r. i 2014 r. albo (3) przedłożenia innych dokumentów wskazując na wysokość wpłat i wypłat środków finansowych dokonywanych przez niego. Żaden z tych przykładowych dokumentów nie został jednak załączony do akt sprawy. W konsekwencji należy więc przyjąć, że na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie jest możliwe ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego. Tym samym nie można również stwierdzić, czy uiszczenie kosztów sądowych spowoduje uszczerbek w utrzymaniu skarżącego, ewentualnie także jego najbliższych. Wątpliwości w ocenie Sądu budzi również opis sytuacji rodzinnej skarżącego. Sądowi znane jest bowiem z urzędu postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 28 maja 2009 r., II SA/Po 872/08, utrzymane w mocy postanowieniem NSA z dnia 21 lipca 2009 r., II OZ 609 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Na podstawie tego orzeczenia można bowiem założyć, że skarżący najprawdopodobniej prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką i bratem. D. G. nie odniósł się w ogóle do tej kwestii. Tymczasem ma ona istotne znaczenie, gdyż w razie prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, sytuacja materialna skarżącego jest współkształtowana przez sytuację materialną członków jego rodzinny. Podsumowując, materiał dowodowy przedstawiony przez skarżącego okazał się niewystarczający do stwierdzenia, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w całości albo w części. Jednocześnie, jak wskazano już wcześniej, ciężar wykazania, że w danej sprawie zachodząc okoliczności uzasadniające przyznanie omawianego wsparcia ze środków publicznych, spoczywa na wnioskodawcy. Osoba ta ponosi także negatywne konsekwencje nie wywiązania się z powyższego obowiązku. W tej sytuacji Sąd na podstawie art. 243 § 1, art. 246 § 1, art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak