II SA/Po 1111/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2014 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy D. z dnia (...), nr (...), II. przyznaje adwokatowi B. K. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, kwotę (...) zł (...) w tym (...) zł (...) tytułem podatku od towarów i usług, III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę (...) (...) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, IV. określa, ze zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia (...) lipca 2013 r., nr (...), Wójt Gminy D., działając na podstawie art. 17, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), dalej "K.p.a.", odmówił przyznania E. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad synem – P. B. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że wnioskodawczyni – E. B., jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,87 ha fizycznych – 0,4305 ha przeliczeniowych. Mając na względzie uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, gdzie wyjaśniono, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego organ uznał, że brak było podstaw do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła E. B. podnosząc, że jej syn został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i wymaga całodobowej opieki. Wyjaśniono, że skarżąca nie pracuje w gospodarstwie rolnym i nie może podjąć innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad synem. Podkreślono dodatkowo, że skarżąca nigdy nie była rolnikiem, i nigdy nie opłacała składek w KRUS. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) września 2013 r., nr (...), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy powtórzył dotychczasowy przebieg postępowania, podtrzymując stanowisko organu I instancji. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu E. B., podtrzymując stanowisko zawarte w odwołaniu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Podczas trwania rozprawy sądowoadministracyjnej w dniu 27 marca 2014 r. skarżąca oświadczyła, że jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego wraz z mężem, natomiast nigdy w nim nie pracowała, gdyż zajmuje się niepełnosprawnym synem. Ponadto do 2002 r. była zarejestrowana jako osoba bezrobotna, z czego zrezygnowała w związku z opieką na synem i do lipca 2013 r. pobierała z tego tytułu świadczenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) oraz w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego E. B. z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad synem – P. B. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 powołanej powyżej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobę legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawodawca precyzuje przy tym w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organy stwierdziły, że współposiadanie przez skarżącą gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,87 ha fizycznych – 0,4305 ha przeliczeniowych stanowi negatywną przesłankę przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem. Organy powołały się przy tym na uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. o sygn. akt I OPS 5/12. W ocenie Sądu stanowisko organów uznać należało za przedwczesne. W uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, zauważono, że świadczenie pielęgnacyjne pełni rolę rekompensaty finansowej za niepodjęcie lub rezygnację z własnej woli z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dlatego nie powinny z niego korzystać osoby, które wprawdzie nie wykonują pracy, lecz mimo to osiągają dochody z innych źródeł. Jednocześnie, zdefiniowanie w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych wyrażenia "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" wyklucza rozszerzającą interpretację tego pojęcia. Tym samym pominięcie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub działalności rolniczej w katalogu form aktywności gospodarczej wymienionych w tym przepisie oznacza, że takie zajęcia nie mogą być traktowane jako zatrudnienie lub inna praca zarobkowa na gruncie rozważanej ustawy. W konsekwencji rolnik nie może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne; zwłaszcza, że w odróżnieniu od pracownika nie jest on poddany wymogom w zakresie czasu i organizacji pracy, a zatem może elastycznie zarządzać własnym czasem, także w zakresie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Należy jednak zwrócić uwagę, że okoliczności faktyczne sprawy nie są tożsame z okolicznościami określonymi w powołanej powyżej uchwale. W przedmiotowej sprawie poza sporem pozostaje, że skarżąca i jej mąż są właścicielami użytków rolnych o powierzchni 2,87 ha fizycznych – 0,4305 ha przeliczeniowych. Zarazem jednak skarżąca nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, a według jej oświadczenia gospodarstwo rolne prowadzi jej mąż. W powyższych okolicznościach faktycznych należy zwrócić uwagę, że organy orzekające w sprawie nie przeprowadziły żadnych dowodów podważających powyższy stan rzeczy, jak i nie zaprzeczyły faktom wskazanym przez stronę, przyjmując automatycznie, że już sam fakt współposiadania przez skarżącą gospodarstwa rolnego przesądza o tym, że jest ona rolnikiem. W tym miejscu podkreślić należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje pojęcia "rolnik", jednakże jego definicja zawarta jest w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. nr 50, poz. 291 ze zm.). Otóż w myśl art. 6 pkt 1 tej ustawy rolnikiem, co do zasady, jest osoba prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Natomiast z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2006 r. nr 136, poz. 969 ze zm.) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiący własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej. Do definicji tej odsyła również ustawa o świadczeniach rodzinnych, która w art. 3 pkt 6 stanowi, że ilekroć jest w niej mowa o gospodarstwie rolnym to oznacza gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów ustawy o podatku rolnym. Przy tym warto odnotować, że ustawa o podatku rolnym wiąże skutki fiskalne nie z posiadaniem statusu rolnika czy prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a z samym faktem posiadania gruntów rolnych (art. 3 ust. 1-5), wyjątek wyraźnie zaznaczając w art. 3 ust. 6, w którym obowiązek podatkowy co do gruntów objętych współwłasnością (będących we współposiadaniu) dwóch i więcej osób, jeżeli grunty te stanowią gospodarstwo rolne, nakłada na tego współwłaściciela (posiadacza), który to gospodarstwo prowadzi w całości. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi, że ubezpieczeniom społecznym z mocy ustawy podlega rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny (art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1), natomiast inny rolnik, jeżeli działalność rolnicza stanowi stałe źródło jego utrzymania, podlega ubezpieczeniu na wniosek (art. 7 ust. 2 i art. 16 ust. 2 pkt 1). Należy przy tym podkreślić, że przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników ustawowe domniemanie z art. 38 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, że właściciel gruntów zaliczanych do użytków rolnych prowadzi działalność rolniczą na tych gruntach (jak i że podatnik podatku rolnego prowadzi działalność rolniczą w rozmiarze wynikającym z zakresu opodatkowania – art. 38 pkt 2), może być obalone odpowiednimi dowodami (por. stanowisko Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 30 listopada 2005 r. sygn. akt I UK 59/05, OSNP 2006/19-20/310, LEX nr 176549 i w wyroku z dnia 22 marca 2001 r. sygn. akt II UKN 276/00, PPiPS2002/10/42, LEX nr 152694). Jest to konsekwencją podstawowej zasady dotyczącej podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników, która wiąże podleganie ubezpieczeniu z faktem prowadzenia działalności rolniczej, a nie samym faktem posiadania czy dysponowania własnością gospodarstwa rolnego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 września 2005 r. sygn. akt III AUa 504/04). Podkreślenia przy tym wymaga, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie jest ubezpieczona w KRUS ani z urzędu, ani na wniosek. Odniesienie wyżej przywołanych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i ustawy o podatku rolnym do sytuacji skarżącej pozwala na stwierdzenie, że wprawdzie skarżąca jest właścicielem (współwłaścicielem) użytków rolnych (jest posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i ustawy o podatku rolnym), jednak nie przesądza to możliwości zakwalifikowania skarżącej jako rolnika. Jak to już zostało wyjaśnione, samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie działalności rolniczej. Rozmiar użytków rolnych, których skarżąca jest właścicielem, nie kwalifikuje jej do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników z mocy ustawy, jak również – z uwagi na to, że niewątpliwie działalność rolnicza nie stanowi jej stałego źródła utrzymania – nie podlega ubezpieczeniu na wniosek. Organy administracji nie zaprzeczyły ani nie przeprowadziły odpowiednich dowodów, które przełamałyby wnioski płynące z twierdzeń skarżącej i zgromadzonego materiału dowodowego. W konsekwencji skarżąca, która mimo że jest posiadaczem niewielkiego gospodarstwa rolnego, nie jest rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne, może zrezygnować z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej, czy odpowiednio powstrzymać się od podjęcia pracy, jak inne osoby wykonujące lub mogące podjąć formy aktywności zawodowej, określone w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu skarżąca nie znajduje się w sytuacji ekonomicznej i socjalnej rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne. Wobec tego powstrzymanie się do zarobkowania nie oznaczałoby w jej przypadku rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Brak też przeszkód do opłacenia za skarżącą składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe w razie przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach określonych w art. 6 ust. 2a i ust. 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585, z późn. zm.), skoro skarżąca nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Reasumując powyższe rozważania Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdza, że Kolegium poczyniło błędne ustalenia faktyczne i przedstawiło nietrafną ocenę prawną sytuacji skarżącej, skoro przyjęło, że wnioskodawczyni posiada i prowadzi gospodarstwo rolne (obiektywnie nie utraciła możliwości jego prowadzenia), co stanowi negatywną przesłankę przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką. Kolegium pominęło wnioski wynikające ze zgromadzonych dokumentów, jak i twierdzeń samej skarżącej, co do których nie został przeprowadzony żaden przeciwdowód w postępowaniu administracyjnym. Ustalenie, że skarżąca posiada i prowadzi gospodarstwo rolne nie znalazło potwierdzenia w materiale procesowym. Utożsamienie posiadania użytków rolnych określonej klasy gruntów, z prowadzeniem gospodarstwa rolnego było całkowicie bezpodstawne. Pomijało chociażby wnioski, jakie wypływały z zaświadczenia o niepodleganiu przez wnioskodawczynię ubezpieczeniu społecznemu rolników z tytułu posiadania użytków rolnych, jak również innych okoliczności wskazujących na to, że skarżąca działalności rolniczej – nawet potencjalnie – nie prowadzi. W tym zakresie doszło w sprawie do naruszenia przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W konsekwencji nastąpiła błędna subsumcja sytuacji skarżącej do przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Naruszenie przepisów postępowania niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, determinując kierunek jej rozstrzygnięcia. Z kolei odmowa zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych miała wpływ na wynik sprawy, przy założeniu, że pozostałe przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione. Stąd też, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta. O wynagrodzeniu pełnomocnika skarżącej (pkt 2 sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przy uwzględnieniu przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 490). O zwrocie od Samorządowego Kolegium Odwoławczego niezbędnych kosztów postępowania w postaci przejazdu skarżącej do Sądu (pkt 3 sentencji) orzeczono na wniosek skarżącej z dnia 14 marca 2013 r., na podstawie art. 205 § 1 i 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Łączna suma z tego tytułu została wyliczona przy użyciu stawki za 1 kilometr przebiegu pojazdu określonejw § 2 pkt 1 lit. b Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 25 marca 2002 r. w sprawie warunków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu kosztów używania do celów służbowych samochodów osobowych, motocykli i motorowerów niebędących własnością pracodawcy (Dz.U. z 2002 r., Nr 27, poz. 271 ze zm.), przy uwzględnieniu, że samochód skarżącej miał pojemność skokową powyżej 900 cm3. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.