II SA/Po 1123/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2015 r. wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A na postanowienie Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lipca 2014 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ Wiesława Batorowicz Pismem z dnia [...] września 2014 r. A wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na postanowienie Wojewody Wielkopolskiego z dnia 28 lipca 2014 r. w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania. Równocześnie skarżący wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W związku z wezwaniem Sądu o złożenie wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF, A złożył w dniu [...] października 2014 r. stosowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego i adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał na brak zatrudnienia, całkowity brak dochodów, brak oszczędności i brak majątku. Od [...] 2009 r. pozostaje na utrzymaniu rodziny, zamieszkuje przy rodzinie. Od 2009 r. korzysta ze środków do życia otrzymanych od rodziny. Zarejestrowany jest w Powiatowym Urzędzie Pracy, organ odmówił mu nadania statusu osoby bezrobotnej, nie ma dostępu do ofert pracy i do pomocy społecznej. Skarżący wskazał także, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami i nie posiada jakiegokolwiek majątku. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej i rodzinnej, w szczególności wnioskodawca nie podał stanu rodziny, dochodów osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ani wysokości kosztów swojego utrzymania, zwrócono się do skarżącego, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o uzupełnianie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych aktualnych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi skarżący podał, że jak wskazał we wniosku - nie posiada żadnych źródeł dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziny, od której nie otrzymuje dochodów, co do źródeł dochodów rodziny podał, że należy zwrócić się do członków jego rodziny z takim pytaniem. Nadto przepis art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie stanowi podstawy do żądania od wnioskodawcy podania źródeł dochodów członków jego rodziny, a jedynie źródeł stanu majątkowego samego wnioskodawcy. Skarżący podał, że z uwagi na brak dochodów nie składał zeznań podatkowych, nie ma także oszczędności, więc nie posiada rachunku bankowego. Oświadczył, że nie spłacił w pełni kredytu na łączną kwotę około [...] zł, obecnie spłaca ratalnie grzywnę sądową w wysokości około [...] zł., na co środki otrzymuje od rodziny pożyczając [...] zł miesięcznie. Skarżący oświadczył, że u rodziny zadłużony jest na kwotę około [...] zł, co spłaci gdy uzyska jakiekolwiek zatrudnienie umożliwiające uzyskanie dochodu. Następnie oświadczył, że nie posiada żadnej nieruchomości, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada samochodów, nie jest także w stanie podać wysokości kosztów swojego koniecznego utrzymania ponoszonych przez rodzinę, która zapewnia mu wszystkie potrzebne dobra. Postanowieniem referendarza tutejszego Sądu z dnia 28 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Po 1123/14 skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że brak współpracy skarżącego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Wskazano również, że pomimo złożenia odpowiedzi na wezwanie skarżący nie przedstawił wyjaśnień i dokumentów, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji materialnej, finansowej i rodzinnej w celu zbadania czy zaistniały przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. A nie zgodził się z powyższym rozstrzygnięciem i wniósł sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, że już wykazał w sposób wyczerpujący, iż znajduję się z złej sytuacji finansowej i społecznej i nie posiada żadnych środków pieniężnych na opłacenie pełnomocnika, natomiast nie posiada umiejętności dowodzenia o istnieniu okoliczności stanowiących o nieistnieniu innych okoliczności. Zdaniem wnioskodawcy, wyjaśnił on swoją rzeczywistą sytuację finansową, natomiast nie przedłożył żadnych dokumentów poświadczających nieistnienie okoliczności przeciwnych do okoliczności wskazanych w tym oświadczeniu, albowiem nie sposób udowodnić faktu i okoliczności, jakie po prostu nie istnieją, zaś żądanie ich udowodnienia jest po prostu absurdalne i stanowi o braku wyobraźni oraz doświadczenia życiowego. Skarżący podniósł także, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego oraz nie posiada własnej rodziny, a osoby, na których utrzymaniu pozostaje nie prowadzą z nim wspólnego gospodarstwa domowego i też nie są domownikami skarżącego - tym bardziej, że nie prowadzi on własnego domu a jedynie od czasu do czasu przybywa do członków jego rodziny celem np. pożywienia się lub przenocowania, a takich okoliczności nie sposób traktować jako prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego. Dlatego też uznanie, że wnioskodawca miałby prowadzić własne gospodarstwo domowe wraz z jego domownikami, jest zdaniem skarżącego absurdalne i żenujące. Ponadto zdaniem wnioskodawcy, nieuprawnionym jest żądanie aby skarżący inwigilował osoby, na utrzymaniu których pozostaje i gromadził informacje o źródłach ich dochodów wraz z wysokością ich dochodów i na żądanie sądu donosił o tym do sądu. Następnie wnioskodawca powołał sygnatury postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kiedy prawo pomocy zostało mu przyznano. Zdaniem wnioskodawcy, niekorzystne dla niego rozstrzygnięcie referendarza sądowego ewidentnie ogranicza prawa konstytucyjne skarżącego i tym samym daje podstawę do skarżenia państwa polskiego do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, i tym samym tutejszy sąd naraża Skarb Państwa na możliwe finansowe straty przewyższające koszta przyznanej skarżącemu pomocy prawnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534 oraz postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc się do wniosku skarżącego i przedstawionej w nim sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 718/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpoznawanej sprawie skarżący wezwany na podstawie art. 255 P.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń popartych dokumentami, które miały być uzupełnieniem złożonego na formularzu oświadczenia odnośnie do jego stanu majątkowego, nie uczynił zadość wezwaniu Sądu. Należy zauważyć, że skarżący od wielu lat nie uzyskuje żadnych dochodów, pozostając całkowicie na utrzymaniu rodziny, która ponosi także koszty jego zobowiązań finansowych. Uzasadnione jest zatem przypuszczenie, że rodzina skarżącego może także dysponować odpowiednimi środkami na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Aby to wyjaśnić zasadne jest przedstawienie stanu majątkowego członków rodziny skarżącego, a więc przede wszystkim wskazanie kto i jakie konkretnie kwoty przekazuje skarżącemu na codzienne, bieżące utrzymanie. Według Sądu wspólne zamieszkanie, pozostawanie na całkowitym utrzymaniu oraz materialne wsparcie, które wnioskodawca otrzymuje od rodziny uzasadniają ocenę, że skarżący wraz z członkami rodziny, u której zamieszkuje współtworzy wspólne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca konsekwentnie podnosi, że mieszka u rodziny i znajduje się na utrzymaniu członków rodziny oraz zapewniają oni wszystkie jego potrzeby. Przyjąć zatem należy, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z tymi osobami. Wobec powyższego zasadnie na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwano skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego członków rodziny, gdyż ich sytuacja finansowa i majątkowa rzutuje na możliwości płatnicze skarżącego. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. W niniejszej sprawie ocena możliwości płatniczych rodziny skarżącego jest o tyle istotna, że jak skarżący sam podkreślał, rodzina prócz kosztów utrzymania, zapewnia wszystkie przydatne mu dobra oraz ponosi, także koszty jego zobowiązań finansowych. Uzasadnione jest twierdzenie, że rodzina wnioskodawcy, która go utrzymuje, może dysponować odpowiednimi środkami na poniesienie także i kosztów niniejszego postępowania sądowego. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie wnioskodawca odmówił. Postawa skarżącego, w istocie uchylająca się od udzielenia odpowiedzi na temat sytuacji finansowej rodziny, która go utrzymuje, uzasadnia przypuszczenie, że skarżący może posiadać środki, których nie chce Sądowi ujawnić. Natomiast sama okoliczność, że skarżący od długiego czasu nie uzyskuje żadnych dochodów nie oznacza jeszcze, że faktycznie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi (por. postanowienie NSA z dnia 11 września 2014 r., sygn. akt I OZ 718/14, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd nie podważa faktu, że sytuacja finansowa i osobista skarżącego jest skomplikowana. Jednakże pomimo wezwania Sądu z dnia 3 listopada 2014 r. skarżący nie przedstawił wyjaśnień i dokumentów, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej w celu zbadania czy rzeczywiście zaistniały przesłanki do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w żądanym zakresie. Wnioskodawca przedstawił tylko te informacje, które mogą świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. Z tych względów wniosek skarżącego nie mógł zostać uwzględniony. Należy również podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. W tym stanie rzeczy, ponieważ niemożliwe okazało się ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej A, Sąd na podstawie art. 254 § 1, art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji. /-/ Wiesława Batorowicz