II SA/Po 1145/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2012 r. sprawy ze skargi Z. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2011r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję II. przyznaje radcy prawnemu T. B. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, kwotę 295,20 zł (w tym 55,20 zł tytułem podatku od towarów i usług). III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] sierpnia 2011r. na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.) odmówił Z. C. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powyższej ustawie. Organ argumentował, że stosownie do ustawowej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nie każda jednak represja w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona urodziła się w czasie gdy jej rodzina przebywała na wysiedleniu w C. M. Represja była związana z wyrzucaniem Polaków z ziem przyłączonych do III Rzeszy, a nie z przymuszaniem do pracy. Odwołanie od powyższej decyzji Kierownika Urzędu złożyła Z. C. wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy. Argumentowała, że jej rodzina była deportowana do pracy przymusowej już w grudniu 1939 roku przez wywiezienie do obozu w Ł. Represją było wywiezienie do obozu i następnie przymusowa praca. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 2011r. na podstawie art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2011r. Biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego Kierownik wskazał, że przepis art. 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy. W ocenie organu rodzina odwołującej się została wysiedlona z miejscowości B. do miejscowości C. M., gdzie urodziła się strona. Nie został natomiast przedstawiony żaden dowód na okoliczność skierowania do pracy przymusowej, czyli nie wypełniono w niniejszej sprawie jednego z warunków przyznania świadczenia. Organ podkreślił, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utraty domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Poza tym wskazano, że masowe wysiedlenia polskich rodzin z terenów W. i P. miało związek z decyzją władz III Rzeszy o zasiedleniu tych terenów ludnością niemiecką i jako takie nie miały charakteru kierowania ludności do pracy przymusowej - z akt sprawy wynika, iż przymus podejmowanej przez rodziców strony pracy miał charakter ekonomiczny, nie zaś administracyjny. Uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Podkreślono, że każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Natomiast ustawą o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. Należałoby więc przyjąć, iż osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami przedmiotowej ustawy. Organ nie kwestionuje wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji. W ocenie organu brak jest natomiast podstaw do twierdzenia, iż strona przebywając na wysiedleniu z rodzicami podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 cyt. ustawy. Organ podnosił, że odwołująca się nie przedstawiła żadnych dowodów (dokumentów i świadków) na okoliczność skierowania jej rodziców do pracy przymusowej. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny strony na skutek wysiedlenia, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, to jednak podczas pobytu na wysiedleniu strona przebywała w otoczeniu najbliższej rodziny, co dla małoletniej wówczas wnioskodawczyni nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, takiego kontaktu z bliskimi pozbawionych. Ponadto organ zauważył, że pobyt rodziców strony w obozie przesiedleńczym w Ł. nie może stanowić podstawy przyznania wnioskodawczyni uprawnienia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ badając przesłanki do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. W ocenie organu zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do twierdzenia, iż rodzice strony zostali deportowani do pracy przymusowej. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosła Z. C. domagając się jej uchylenia i przyznania świadczenia pieniężnego. Skarżąca nie zgodziła się z argumentacją organu. Nadto twierdziła, że z obozu w Ł. rodzina została skierowana do przymusowej pracy we wsi C. M., gdzie urodziła się skarżąca. Wskazała, że świadkami są wymienione w skardze osoby, które jak ona były wysiedlone lub urodziły się w czasie wysiedleń oraz rodzeństwo skarżącej, które miało wówczas kilka lat. W odpowiedzi na skargę organ powołując się na uzasadnienie swojej decyzji wniósł o oddalenie skargi. W piśmie procesowym stanowiącym uzupełnienie skargi pełnomocnik skarżącej dodatkowo wskazał, że organ dopuścił się naruszenia art. 7 kpa, gdyż nie podjął wszelkich kroków służących dokładnemu wyjaśnieniu stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Zarzucił organowi naruszenie art. 8 kpa poprzez wykorzystanie niewiedzy skarżącej i celowe nie wskazanie, w jaki sposób mogłaby ona wykazać, że rodzina została wysiedlona w celu wykonywania pracy przymusowej. Nadto organ naruszył art. 9 kpa nie informując skarżącej o okolicznościach mających wpływ na ustalenie prawa do świadczenia, a także naruszenie art. 10 kpa poprzez brak zawiadomienia skarżącej o zebranym materiale dowodowym i możliwości zapoznania się z nim i zgłoszenia ewentualnych zastrzeżeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 §1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, w myśl §2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 §1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 §1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późń. zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy represją - w jej rozumieniu - jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres minimum 6 miesięcy z terytorium Państwa Polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. W pierwszej kolejności wskazać należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest twierdzenie, że o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy, gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna od sytuacji dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na przymusowe roboty. Jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka oraz to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę (por. wyr NSA z dnia 19 sierpnia 2004r., sygn. akt OSK 135/04). Na gruncie przepisu art. 2 ust. 2 ustawy istotne znaczenie ma stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt K. 49/07, OTK-A 2009/11/169). Jak wynika z jego uzasadnia, Trybunał podkreślał zasadę, aby świadczenie otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, ponieważ osoby dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W świetle tak sformułowanych poglądów, to na organie spoczywa obowiązek gruntownego zbadania, czy w konkretnej sprawie deportacja rodziny skarżącej wiązała się ze szczególnie dotkliwymi okolicznościami, jak przymusowa zmiana miejsca pobytu, "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska i to w celu wykonywania pracy przymusowej. Nieuzasadnione jest twierdzenie, że to skarżąca winna wykazać, że jej rodzina została deportowana w celu pracy przymusowej, w czasie której urodziła się skarżąca. Organ nie przeprowadził w tym zakresie żadnego postępowania dowodowego przerzucając ciężar wykazania podnoszonych okoliczności w całości na skarżącą. Organ nie zwrócił się do innych organów, czy instytucji dysponujących dokumentami, czy wiedzą historyczną o informację dotyczącą charakteru wysiedlenia rodziny skarżącej. Nie poczynił żadnych starań w celu ustalenia, czy deportacja związana była ze skierowaniem do pracy przymusowej, poprzestając na stwierdzeniu, że skarżąca nie wykazała powyższej przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia. W aktach administracyjnych sprawy znajdują się nadto oświadczenia żyjących sióstr skarżącej urodzonych przed II wojną światową. Organ nie przeprowadził dowodu z zeznań tych świadków na okoliczność chociażby charakteru pracy rodziców w czasie deportacji. Nadto z uzasadnienia organu wynika, że rodzina skarżącej wprawdzie została deportowana, ale nie w celu pracy przymusowej, ale w celu oczyszczenia terenów II Rzeczpospolitej włączonych do III Rzeszy z obywateli polskich. Organ nie wskazał na podstawie, jakich ustaleń faktycznych oraz w oparciu o jaki materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy, doszedł do takich wniosków. Naruszono zatem dyspozycje art. 107 §3 kpa. Zaniechanie powyższych działań, brak aktywności organu przy podejmowaniu czynności z urzędu świadczy o zaniechaniu przeprowadzenia postępowania dowodowego we właściwy sposób i niedostatecznym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy i niewłaściwym uzasadnieniu zajętego stanowiska w sprawie. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 §1 kpa). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 kpa. Należy też podkreślić, jak wskazano powyżej, że ustalenie, iż skarżąca urodziła się już na deportacji na tereny okupowane przez III Rzeszę, nie powinno stanowić przeszkody w rozpatrzeniu jej uprawnienia analogicznie, jak uprawnień osób urodzonych na deportacji i przed deportacją poza granice ówczesnej Polski na tereny III Rzeszy w okresie wojny w latach 1939-1945, jeżeli organ ustali, że deportacja rodziny spełnia kryteria, o których była mowa powyżej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wskazania, co do dalszego biegu postępowania, zwłaszcza w szczególności, co do przeprowadzenia postępowania dowodowego, wynikające z zawartych w tym uzasadnieniu rozważań. Z uwagi na powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) orzekł, jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach znajduje uzasadnienie w treści art. 250 p.p.s.a., natomiast o wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 p.p.s.a.