II SA/Po 124/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2019 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę Zaskarżoną decyzją z [...] 2018 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO w K. lub Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2096, dalej: k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania W. G. od decyzji Burmistrza J. z [...] 2018 r., nr [...], o odmowie przyznania pomocy na zakup: żywności, bielizny, odzieży, leków, kul ortopedycznych, pieca, środka transportu inwalidzkiego, na opłacenie kosztów mieszkaniowo-bytowych, na pokrycie kosztów rehabilitacji, kosztów odwołań do WSA, kosztów transportu za korzystanie ze świadczeń leczniczo-rehabilitacyjnych, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Pismem z 18 lipca 2018 r. skarżący zwrócił się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. o przyznanie zasiłku celowego na wskazane potrzeby z uwagi na niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym i niezdolność do pracy. Wyjaśnił, że dokumenty poświadczające jego inwalidztwo, brak zdolności do pracy oraz brak dochodów i środków do życia są w posiadaniu pracowników Ośrodka. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, Burmistrz J. (działający z jego upoważnienia Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J.) decyzją z [...] 2018 r. nr [...], na podstawie art. 2 ust. 1, art. 6 pkt 1, art. 11 ust. 2, art. 12, art. 17 ust. 1 pkt 5, art. 39 ust. 1 i 2, art. 102 ust. 1, art. 106 ust. 1 i 4, art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1508 ze zm., dalej: u.p.s.), odmówił przyznania W. G. zasiłku celowego na zgłoszone we wniosku potrzeby. Organ przytoczył treść przepisów art. 39 ust. 1 i 2, art. 6 pkt 1, art. 106 ust. 4, art. 107 ust. 1 u.p.s. i stwierdził, że wnioskodawca: - legitymuje się orzeczeniem kwalifikującym go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności okresowo do 31 sierpnia 2019 r., - w czerwcu 2018 r. nie posiadał żadnego dochodu (zaświadczenie od pracodawcy), - przedstawił zaświadczenie o niezdolności do pracy za okres 3-16 września 2018 r., - nie pobiera zasiłku chorobowego (ponieważ został wykorzystany okres zasiłkowy), renty ani emerytury (zaświadczenie ZUS), - nie figuruje w ewidencji osób KRUS, - nie figuruje w rejestrach Urzędu Miejskiego w J. jako właściciel nieruchomości gruntowej ani budynkowej, - nadal jest właścicielem lokalu mieszkalnego w M. przy ul. [...], sprzedanego w drodze licytacji komorniczej (brak prawomocnego postanowienia sądu o przesądzeniu), - jest właścicielem 18 pojazdów (informacja z Centralnej Ewidencji Pojazdów). Organ stwierdził, że wbrew wymogom określonym w art. 4 u.p.s. wnioskodawca przejawia brak chęci współdziałania z pracownikiem socjalnym, przejawiającej się w nie udzielaniu informacji o aktualnej sytuacji zdrowotnej i majątkowej. Powołując przepis art. 2 ust. 1 i art. 12 u.p.s. organ wskazał na zasadę subsydiarności pomocy społecznej i wyjaśnił kwestię dysproporcji pomiędzy udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową wnioskodawcy. Następnie organ stwierdził, że strona nie wykorzystała wszystkich swoich możliwości i zasobów, gdyż posiada pojazdy, w tym trzy z aktualną polisą OC, które mogłyby zostać sprzedane, a pozyskane w ten sposób środki finansowe przeznaczone na podstawowe potrzeby. Organ wyjaśnił, ze na zakup kuchenki elektrycznej otrzymał już wcześniej dofinansowanie w wysokości 400 zł oraz dwukrotnie po 300 zł (decyzje z [...] 2017 r., [...] 2016r., 28 czerwca 2016 r.). W. G. wniósł odwołanie od powyższej decyzji, żądając wezwania go na posiedzenie Kolegium. Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję SKO w K. wskazało, że w sprawie o przyznanie zasiłku celowego kluczową sprawą jest ustalenie dochodu wnioskodawcy. Przy czym brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym może stanowić – na podstawie art. 11 ust. 2 u.p.s. – podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Kolegium uznało, że organ I instancji uczynił wszystko co w jego kompetencji, by w pełni ustalić sytuację materialno-bytową W. G., lecz z uwagi na postawę strony (bierną i roszczeniową) było to niemożliwe. Strona od dłuższego czasu nie czyni żadnych kroków, by poprawić swoją sytuację, a instytucję pomocy społecznej traktuje jako stałe i regularne źródło dochodów. Nie współpracuje przy tym z pracownikiem socjalnym, bowiem nie przedstawia – choćby do wglądu – żądnych dokumentów. Zdaniem Kolegium, strona wprowadza organy w błąd co do nieposiadania pojazdów, by umniejszyć swój majątek. Z informacji ze Starostwa Powiatowego w J. wynika, że strona jest właścicielem 11 pojazdów. Organ odwoławczy w tym stanie rzeczy uznał odmowę przyznania zasiłku celowego na zgłoszone potrzeby za uzasadnioną. Organ wskazał na uznaniowy charakter decyzji wydawanych na podstawie art. 39 u.p.s., tym samym nie każda zgłoszona potrzeba musi zostać uwzględniono. Kolegium podniosło, że ośrodki pomocy społeczne dysponują ograniczonymi środkami finansowymi, a liczba osób wymagających wsparcia systematycznie wzrasta. Tym bardziej więc pomoca społeczną należy objąć te osoby, których sytuacja materialno-bytowa jest ciężka , ale które współpracują z pracownikami socjalnymi i nie prezentują jedynie roszczeniowej postawy. W. G. wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na powyższą decyzję SKO w K. wyraził swoje niezadowolenie i twierdził, że decyzja narusza jego dobra osobiste. W odpowiedzi SKO w K. wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Ustanowiony dla skarżącego pełnomocnik z urzędu – adwokat A. K., w piśmie z 10 czerwca 2019 r. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż nie została ona opłacona nawet w części. Zarzucił organom naruszenie art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. poprzez nieprzyznanie skarżącemu zasiłku celowego, art. 11 ust. 1 poprzez uznanie, że skarżący nie współpracował z pracownikiem socjalnym, art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. w zw. z § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej poprzez uznanie, że skarżącemu, który jest osobą samotnie gospodarującą nie przysługuje prawo do świadczeń z pomoc społecznej, a także art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami. Organy orzekające nie przyznały należytej wagi okoliczności, że skarżący jest osobą z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a także nie wzięły pod uwagę faktu, że zgłoszone potrzeby są niezbędnymi potrzebami bez zaspokojenia których skarżący nie może funkcjonować. Stanowisko to oraz skargę pełnomocnik podtrzymał na rozprawie sądowoadministracyjnej przeprowadzonej w dniu 19 września 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznani zważył, co następuje. Skarga jako niezasadna podlegała oddaleniu. Badając zaskarżoną decyzję według kryteriów przewidzianych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302) Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, a jej wydanie poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jak wynika z art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. w zw. z § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1358), prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 634 zł. Stosownie do treści art. 106 ust. 4 u.p.s. wydanie decyzji administracyjnej o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a, poprzedzone musi być przeprowadzeniem rodzinnego wywiadu środowiskowego. Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie takiego wywiadu lub na jego aktualizację, przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej, w świetle art. 107 ust. 4a u.p.s. stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Ponadto zaznaczyć należy, że pracownik socjalny przeprowadzający rodzinny wywiad środowiskowy może domagać się od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc, złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. Odmowa złożenia oświadczenia jest podstawą wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia z pomocy społecznej (art. 107 ust. 5 u.p.s,). Jak wynika z art. 11 ust. 2 u.p.s., brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną – mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Ze względu na to, że ustalenie sytuacji osobistej oraz stanu majątkowego ma zasadnicze znaczenie dla możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku osoby ubiegającej się o świadczenia z pomocy społecznej, ustawodawca rygorystycznie podchodzi do kwestii współpracy osoby ubiegającej się o takie świadczenie z organem pomocy społecznej. Uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu, czy to poprzez odmowę jego przeprowadzenia, czy odmowę odpowiedzi na poszczególne pytania pracownika socjalnego, względnie niewywiązywanie się z uzasadnionych żądań złożenia stosownych dokumentów, może zostać uznane za brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym, co z kolei stanowi wyrażoną w art. 11 ust. 2 u.p.s. przesłankę do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zwrócić bowiem należy uwagę, że tylko należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy może pozwolić organowi na wnikliwą ocenę sytuacji materialnej osoby zwracającej się o świadczenia z pomocy społecznej, a w konsekwencji – pozytywne rozpatrzenie jej wniosku. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 czerwca 2016 r. o sygn. akt I OSK 1055/16 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl), zgodnie z który art. 11 ust. 2 u.p.s. dotyczący braku współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Przepisy nie precyzują realizacji obowiązku współpracy, zatem kwestia oceny postawy wnioskodawcy pozostawiona jest w tym zakresie ocenie organów pomocowych. NSA stwierdził, że przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych propozycji pracownika socjalnego pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła, w celu "wyjścia" wnioskodawcy z systemu pomocy społecznej i umożliwienia mu samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie. Egzekwowanie od podopiecznych pomocy społecznej obowiązku współdziałania z organem pomocowym jest istotne również z tego powodu, że pomoc ta nie może się sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń i tym samym wykształcania nieprawidłowych nawyków. W związku z tym uzasadnione jest stwierdzenie, że bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą społeczną może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia. Organy pomocy społecznej zobligowane są zatem do wszechstronnej analizy i oceny postawy beneficjenta pod kątem istnienia woli współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, a także pozostałych przesłanek, których wystąpienie pozwala na odmowę przyznania świadczeń. Stąd na organach obu instancji spoczywa obowiązek przeanalizowania, również w tym aspekcie, postępowania osoby domagającej się świadczenia na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Osoba występująca o świadczenia z pomocy społecznej nie może być bierna w ustaleniu okoliczności, które mogą świadczyć na jej korzyść, chyba, że jakieś szczególne okoliczności ujawniają trudności w jej aktywnym wyjaśnieniu swego stanu majątkowego, bytowego i rodzinnego (np. ciężka choroba, zwłaszcza psychiczna, głęboka niepełnosprawność itp.). Od klienta pomocy społecznej należy więc oczekiwać współpracy z organem pomocy społecznej. Odnosząc rozważania te do okoliczności niniejszej sprawy należy stwierdzić, że rozpatrując wniosek W. G. z 18 lipca 2018 r. organy orzekające należycie rozważyły cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i prawidłowo oceniły, że zaistniały przesłanki do odmowy przyznania pomocy. Po pierwsze, organy orzekające trafnie zwróciły uwagę, że skarżący jest właścicielem 11 pojazdów, w tym trzech o aktualnej polisie OC, co wynika z informacji Starostwa Powiatowego w J. i Centralnej Ewidencji Pojazdów. Choć skarżący twierdził przeciwnie, to w żaden sposób nie udokumentował faktu sprzedaży aut, a zatem braku majątku ruchomego. Po wtóre, w trakcie wywiadu środowiskowego W. G. nie pozwolił pracownikowi socjalnemu na poruszanie się po mieszkaniu, nie udostępnił kuchni, czy reszty mieszkania celem sprawdzenia sytuacji bytowej. Sam wywiad przeprowadzono dopiero na skutek wezwania o umożliwienie dokonania tej czynności. Dopiero wówczas skarżący złożył pismo, w którym "zaprosił" pracownika socjalnego na wywiad dnia 23 lipca 2018 r. godz. 8:00-9:00. Skarżący podał, że mieszka pod wskazanym adresem przy ul. [...]/6 w M., choć z informacji ZUS z 6 lipca 2018 r., że przebywa również pod innym adresem – W. ul. [...]. Zarazem sąsiedzi podali, ze skarżący sporadycznie tylko przebywa pod adresem przy ul. [...] w M.. Skarżący nadal pozostaje właścicielem mieszkania przy ul. [...] w M., gdyż nie doszło do wydania orzeczenia sądowego o przesądzeniu przedmiotowego lokalu mieszkalnego. Skarżący twierdzi, że jego centrum życiowe stanowi mieszkanie przy ul. [...]/6 w M.. Okoliczności tej strona nie wyjaśniła. Tym samym organy nie miały możliwości, przy braku współdziałania strony z nimi, ustalenia, które z mieszkań stanowi centrum życiowe skarżącego. Jednocześnie organy ustaliły, na podstawie wyjaśnień strony i innych dowodów, że skarżący nie uzyskuje dochodu. Ze względu na przebywanie na zwolnieniu lekarskim nie zarabia, choć jest zatrudniony w [...] w J. (zaświadczenie pracodawcy). Zasiłku chorobowego nie uzyskuje z ZUS, gdyż wykorzystał okres zasiłkowy (informacja z ZUS). Skarżący w żaden sposób nie wyjaśnił, na czyim jest utrzymaniu, w jaki sposób jest w stanie się utrzymać prowadząc samodzielnie gospodarstwo domowe. Zdaniem Sądu, rację miały organy orzekające twierdząc, że skarżący faktycznie nie współpracuje w rozwiązywaniu jego trudnej sytuacji życiowej. Zobowiązuje go do tego art. 4 u.p.s. stanowiący, iż osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Tymczasem organ I instancji prowadząc postępowanie wyjaśniające, jak wynika z akt sprawy nie uzyskał wyczerpujących wyjaśnień, które dałyby wiarygodny obraz sytuacji dochodowej, mieszkaniowej i rodzinnej skarżącego. W świetle powyższego organy trafnie uznały, że ze względu na posiadane pojazdy, prawdopodobieństwo zamieszkiwania w różnych miejscach, brak ujawnienia swej sytuacji materialnej (faktycznie na czyim skarżący jest utrzymaniu) nie tylko brak jest możliwości ustalenia sytuacji dochodowej strony, lecz zachodzi dysproporcja pomiędzy udokumentowaną sytuacją dochodową strony (brak dochodu, nie uiszczanie opłat za mieszkanie i w konsekwencji jego licytacja komornicza, a równocześnie przebywanie w różnych lokalach mieszkalnych i posiadanie 11 pojazdów). W konsekwencji uprawnione było uznanie, że skarżący nie przedstawiając swej realnej sytuacji bytowej nie współpracuje z organem pomocy społecznej, do czego jest zobowiązany. Tym samym zaistniały podstawy (art. 11 ust. 2 i art. 12 u.p.s.) do odmowy przyznania pomocy. Reasumując, w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy obu instancji prawidłowo odmówiły skarżącemu przyznania zasiłku celowego na zgłoszone wnioskiem z dnia 18 lipca 2018 roku potrzeby. Należy jednocześnie podkreślić, że zarzuty pełnomocnika skarżącego, wobec braku współpracy i realnej możności ustalenia sytuacji dochodowej, materialnej i mieszkaniowej skarżącego, nie zasługują na uwzględnienie. Co przy tym istotne, organ I instancji wypowiedział się co do zasadności wszystkich zgłoszonych potrzeb i ocenę tę należy uznać za prawidłową, aczkolwiek nie przesądzającą o sposobie rozpatrzenia niniejszej sprawy. Podstawą odmowy przyznania zasiłku był bowiem wykazany przez organy administracji i prawidłowo uzasadniony zarzut braku współdziałania skarżącego oraz jego biernej postawy w rozwiązywaniu swojej sytuacji materialnej. Dlatego Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) skargę oddalił.