II SA/Po 124/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2021 r. Nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...], działając na podstawie art. 10, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 7, ust. 8 i ust. 9 oraz art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.; dalej: "u.p.p.w.d.") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej: "K.p.a."), ustalił, że kwota [...]zł pobrana przez J. K. tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz I. i P. K. w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że informacją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...] przyznano J. K. świadczenie wychowawcze w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od [...] lipca 2019 r. do dnia [...] maja 2021 r. na rzecz I. K. oraz w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2019 r. do dnia [...] maja 2020 r. na rzecz P. K.. Następie decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...] prawo do wskazanego świadczenia wychowawczego zostało uchylone z uwagi na fakt, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z D. K. wynika, że dzieci I. i P. K. mieszkają z matką i to D. K. sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi, a u J. K. przebywają w co drugi weekend oraz nieregularnie 2 razy w tygodniu po 2-2,5 godziny. Co więcej, w piśmie z dnia [...] marca 2020 r. J. K. potwierdził, że D. K. wyprowadziła się wraz z dziećmi w dniu [...] listopada 2019 r. i od tego czasu rodzice sprawują opiekę nad dziećmi według umownie ustalonych warunków. Powyższe okoliczności w ocenie organu I instancji powodują, że od dnia [...] listopada 2019 r. J. K. nie był uprawniony do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz I. i P. K.. W związku z tym należało uznać, że kwota [...]zł wypłacona J. K. tytułem świadczenia wychowawczego na rzecz I. i P. K. w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. W odwołaniu z dnia [...] sierpnia 2020 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego J. K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu odwołujący wskazał, że uchylono mu prawo do świadczeń, a nie stwierdzono nieważność decyzji przyznającej prawo do świadczeń. Tym samym uznano, że świadczenia, po wydaniu decyzji uchylającej, mają być wypłacane matce dzieci. Z samej decyzji uchylającej prawo do świadczeń nie wynika, że zostały one w sposób niewłaściwy wydane za okres poprzedzający. Dalej odwołujący podniósł, że z art. 22 u.p.p.w.d. wynika, że jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Tym samym ustawa mówi o "pierwszeństwie w złożeniu wniosku", a niewątpliwe każdy z rodziców (nawet przy obecnych ustaleniach organu I instancji) sprawuje opiekę (każdy z nich co drugi weekend i dwa dni w tygodniu). W świetle wskazanych regulacji prawnych nie może budzić wątpliwości, że uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad tym dzieckiem lub każdy z rodziców w sytuacji opieki naprzemiennej adekwatnie do liczby dni opieki. Wtedy o uprawnieniu rodzica decyduje data złożenia wniosku. Z wywiadu przeprowadzonego u odwołującego nie wynika nic innego, jak to, że dziecko przebywa porównywalnie u obu rodziców. Organ I instancji nie wskazał na jakiej podstawie doszedł do wniosku, że odwołujący nie miał prawa do świadczenia, skoro w świetle wywiadu rodzice sprawowali opiekę naprzemienną, a wniosek został złożony w pierwszej kolejności przez odwołującego. Organ I instancji nie mógł domniemywać tego, że to matka sprawuje opiekę nad dziećmi, ale powinien ustalić faktyczny rozmiar czasu opieki i zastosować art. 22 u.p.p.w.d. Końcowo odwołujący zarzucił, że organ I instancji nie dokonał interpretacji przepisu art. 25 ust. 2 w zw. z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. Odwołujący nie pobrał świadczenia, był tylko pośrednikiem w jego wypłacie. Świadczenie wpływało na jego konto, a on przekazywał całość wypłaconego świadczenia matce dzieci. Tym samym nie można uznać, że świadczenie zostało przez niego pobrane (skoro z niego nie korzystał i oddał osobie, której obecnie świadczenie jest wypłacane). Gdyby zaskarżona decyzja utrzymała się w mocy okazałoby się, że matka dzieci otrzymuje świadczenie dwukrotnie – od ojca dzieci i od organu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia [...] stycznia 2020 r. i oświadczenia odwołującego z dnia [...] marca 2020 r. ustalono, że dzieci w dniu [...] listopada 2019 r. wyprowadziły się wraz z matką i zamieszkują z nią w jej miejscu zamieszkania. Spowodowało to, że otrzymane przez odwołującego świadczenie wychowawcze w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. stało się nienależne. W niniejszej sprawie brak jest na moment orzekania wyroku sądu lub zatwierdzonej sądownie ugody pomiędzy rodzicami dzieci, która wskazywałaby na opiekę naprzemienną, którą sugeruje w swoim odwołaniu J. K.. Organ I instancji w wyniku przeprowadzonego postępowania dowodowego ustalił, że opiekę nad małoletnim córkami I. i P. K. w okresie, którego dotyczy sprawa, sprawowała matka dziewczynek, a orzeczeniem sądu nie została ustanowiona opieka naprzemienna rodziców, która uprawniałaby do pobierania przez rodziców świadczenia w częściach równych, po [...] zł. W obecnym stanie prawnym i faktycznym przelewanie otrzymanych środków przez odwołującego na konto matki dzieci nie może przy tym stanowić podstawy do uchylenia lub zmiany decyzji organu I instancji. W skardze z dnia [...] stycznia 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. K. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 22 i art. 25 u.p.p.w.d., a także art. 7, art. 10 § 1 i art. 77 K.p.a. W uzasadnieniu skarżący powtórzył argumentację zawartą w odwołaniu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Spór w sprawie koncentruje się wokół ustalenia, czy Prezydent Miasta P. zasadnie ustalił, że kwota [...]zł pobrana przez J. K. tytułem świadczenia wychowawczego na córki I. K. i P. K. w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Zaprezentowane przez Sąd w niniejszym wyroku stanowisko wymaga na wstępie wyjaśnienia, że zgodnie art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Jak przy tym wynika z art. 4 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Przepis ten stanowi, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Co przy tym istotne, na mocy art. 22 zdania 2 i 3 u.p.p.w.d., jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia [...] marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Z zacytowanych przepisów wynika, że co do zasady, świadczenie wychowawcze jest świadczeniem niepodzielnym. Przysługuje zawsze albo matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu. Świadczenie wychowawcze przysługuje więc tylko jednemu z rodziców nie tylko wtedy, gdy rodzic samotnie wychowuje dziecko, ale również w przypadku, gdy dziecko mieszka z każdym rodzicem – czy to wspólnie z obojgiem rodziców, czy też z każdym z rodziców na zmianę – i każdy z rodziców partycypuje w utrzymaniu dziecka. Wówczas świadczenie wychowawcze wypłacane jest temu rodzicowi, który pierwszy złoży wniosek (art. 22 zd. 2 u.p.p.w.d.). Jedyny wyjątek od tej reguły został przewidziany w art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. i dotyczy sprawowania opieki naprzemiennej – w porównywalnych i powtarzających się okresach przez oboje rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu – na podstawie stosownego orzeczenia sądu. Wówczas każdy z rodziców otrzymuje połowę kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego (obecnie po [...] zł miesięcznie każdy z rodziców). Zasadniczo organ rozstrzygający w sprawach przyznania świadczenia wychowawczego po wpływie stosownego wniosku nie weryfikuje, czy dziecko mieszka i pozostaje na utrzymaniu wnioskującego rodzica. Wyjątek od tej zasady został jednak przewidziany w art. 22 u.p.p.w.d. i dotyczy sytuacji, w której wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego został złożony przez drugiego rodzica w okresie pobierania świadczenia wychowawczego przez pierwszego z nich. Wówczas obowiązkiem organu właściwego jest ustalenie kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Co przy tym istotne na gruncie rozpatrywanej sprawy, z powyższego należy wywieźć, że w przypadku ustalenia, iż dziecko pozostaje na utrzymaniu i zamieszkuje u obojga rodziców (rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu) w porównywalnych i powtarzających się okresach, świadczenie wychowawcze należy wypłacać temu rodzicowi, który pierwszy złożył wniosek (art. 22 zd. 2 u.p.p.w.d.). Jedynym przypadkiem podziału świadczenia pomiędzy dwójkę rodziców jest bowiem, jak już powyżej wskazano, przypadek sprawowania opieki naprzemiennej na podstawie orzeczenia sądu (art. 5 ust. 2a ustawy). Innymi słowy, jeżeli z ustaleń organu właściwego wynika, że rodzice sprawują opiekę naprzemienną nad dziećmi, ale nie wynika ona z orzeczenia sądu, tylko z wzajemnych ustaleń między rodzicami, świadczenie wychowawcze należy wypłacać temu rodzicowi, który pierwszy złożył wniosek. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przesądzić, czy pobrana przez skarżącego tytułem świadczenia wychowawczego na córki I. K. i P. K. w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. kwota [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. W rozpoznawanej sprawie doszło bowiem do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., co oznacza, że wydane w sprawie orzeczenia zapadły przedwcześnie. W kontekście powyższego podkreślenia wymaga, że organ I instancji uznając, że skarżący pobrał świadczenie wychowawcze nienależne powołał się na fakt, że D. K. wraz z dziećmi nie mieszka ze skarżącym od dnia [...] listopada 2019 r., a podczas przeprowadzonego u D. K. wywiadu środowiskowego matka dzieci wskazała, że to ona sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi, a u skarżącego przebywają one w co drugi weekend oraz nieregularnie 2 razy w tygodniu po 2-2,5 godziny. Ani z akt sprawy ani z treści uzasadnienia decyzji organu I instancji nie wynika jednak, kiedy i na potrzeby jakiego postępowania został przeprowadzony wywiad środowiskowy u D. K.. Można więc jedynie domyślać się, że został on przeprowadzony w wyniku złożenia przez matkę dzieci wniosku o przyznanie jej świadczenia wychowawczego. Samego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego u D. K. próżno przy tym szukać w aktach sprawy. Jest to przy tym o tyle istotne, że na str. 1 wywiadu środowiskowego przeprowadzonego u skarżącego pracownik socjalny wskazał, że "Pan K. oświadczył, że nie istnieje dokument określający opiekę nad dziećmi I. i P. K.. Dzieci zamieszkują zarówno z ojcem przy ul. [...], jak i u Pani D. K. zamieszkałej P. ul. [...]. Państwo K. sprawują opiekę naprzemiennie, u ojca przebywają przez weekend oraz dwa dni w tygodniu" i dalej na str. 12 "Pan J. K. podał, że nie istnieje dokument określający opiekę nad dziećmi. Faktyczną opiekę nad małoletnimi według Pana K. sprawują naprzemiennie, z ojcem dzieci przebywają przez weekend oraz dwa dni w tygodniu (...) W trakcie wywiadu dziewczynki obecne w domu, gdzie mają swój pokój, przestrzeń do nauki i zabawy" (k. 12 akt adm. organu I instancji). Wywiad środowiskowy u skarżącego był przeprowadzony w dniu [...] stycznia 2020 r., tj. w środę. Sąd zwraca uwagę, że informacja podana przez skarżącego w wywiadzie środowiskowym jest pierwszą informacją udzieloną przez skarżącego w tym zakresie i to ona przy pozostałych okolicznościach sprawy wydaje się być najbardziej miarodajna. Z oświadczeniem tym nie musi być przy tym wcale sprzeczne oświadczenie złożone w piśmie z dnia [...] marca 2020 r., w którym skarżący wskazał, że małżonkowie sprawują opiekę nad dwójką dzieci według umownie ustalonych warunków, przy czym ze względu na zajęcia na studiach zaocznych żony i specyfikę pracy skarżącego, były one na bieżąco dostosowywane do aktualnych potrzeb (k. 27 akt adm. organu I instancji). Dopiero po wszczęciu postępowania w przedmiocie uchylenia świadczenia wychowawczego w dniu [...] kwietnia 2020 r. (k. 27 akt adm. organu I instancji) skarżący zaczął wskazywać, że dzieci są tydzień u skarżącego, a tydzień u ich matki (k. 40 i k. 50 akt adm. organu I instancji), co nie budzi zdziwienia w świetle możliwych sankcji wynikających z uchylenia świadczenia wychowawczego oraz uznania wypłaconego już świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. Obowiązkiem organu I instancji było więc precyzyjne ustalenie co oznacza, że dzieci przebywały u ojca "dwa dni w tygodniu", tj. czy dzieci w okresie objętym postępowaniem spędzały u ojca parę godzin w ciągu dwóch dni w tygodniu, czy spędzały z ojcem pozostały po szkole czas i nocowały u ojca. Gdyby bowiem okazało się, że dzieci przebywały u skarżącego dwa pełne dni w tygodniu oraz co drugi weekend, to mogłoby to wskazywać, że rodzice sprawowali opiekę naprzemiennie i świadczenie wychowawcze w okresie w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. przysługiwało temu rodzicowi, który pierwszy złożył wniosek (art. 22 zd. 2 u.p.p.w.d.). Nie sposób bowiem podzielić równo pomiędzy oboje rodziców 5 dni roboczych (od poniedziałku do piątku), zwłaszcza w sytuacji, gdy dzieci uczęszczają do szkoły. Organ I instancji zaniechał jednak wyjaśnienia tej nieścisłości, co doprowadziło do wydania decyzji przedwcześnie, w oparciu o niepełny materiał dowodowy. Odnosząc się natomiast do treści zaskarżonej decyzji Kolegium wskazać należy, że organ odwoławczy poczynił ustalenia całkowicie niezgodne z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, wobec czego zaskarżona decyzja w zasadzie wymyka się spod kontroli Sądu. Organ odwoławczy wskazał bowiem, że "podczas wywiadu środowiskowego p. J. K. oświadczył, że sprawuje opiekę nad dziećmi w uzgodnione weekendy i nieregularnie 2 razy w tygodniu", choć, jak przytoczono powyżej, nie taki zapis widnieje na str. 1 i 4 przeprowadzonego wywiadu środowiskowego (pkt II i IV). Skarżący nie wspominał bowiem o "uzgodnionych" weekendach ani o sprawowaniu opieki "nieregularnie" 2 razy w tygodniu. Końcowo odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi Sąd wyjaśnia skarżącemu, że ustawodawca uniezależnił uznanie świadczenia za nienależnie pobrane od ustalenia, na co zostały wydatkowane pobrane środki pieniężne. Na mocy art. 25 ust. 1 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależne świadczenie każdorazowo uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Okoliczność przekazywania D. K. pobieranego świadczenia wychowawczego na dzieci nie ma więc wpływu na ustalenie, czy świadczenie to było przez skarżącego nienależnie pobierane. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...], a także poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...], albowiem zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Obowiązkiem organu I instancji będzie więc zweryfikowanie, czy w okresie od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] marca 2020 r. dzieci skarżącego przebywały u niego 2 pełne dni w tygodniu, czy tak jak wskazała D. K. w brakującym w aktach sprawy wywiadzie środowiskowym, nieregularnie 2 razy w tygodniu po 2-2,5 godziny. W przypadku wykluczających się oświadczeń rodziców w tym zakresie organ I instancji oceniając sposób sprawowania opieki nad dziećmi przez J. i D. K. powinien mieć na uwadze, że przedstawiony przez skarżącego wniosek o przyjęcie I. K. do Szkoły Podstawowej nr [...] w P. z dnia [...] maja 2020 r., choć sporządzony po okresie, którego dotyczy postępowanie, został podpisany przez oboje rodziców. Przy danych ucznia dotyczących zamieszkania rodzice wskazali natomiast dwa adresy – ul. [...] i ul. [...] w P., tj. adres matki i ojca (k. 33 akt adm. organu I instancji). Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt XVII zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia [...] lutego 2021 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia [...] marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem [...], innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.).