II SA/Po 14/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Asesor WSA Jan Szuma Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych; oddala skargę Prezydent [...] decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 ze zm.; dalej: "u.p.w.d.") w zw. z art. 104 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej: "K.p.a."), po rozpoznaniu wniosku R. K., orzekł o rozłożeniu na 31 rat kwoty odsetek ([...] zł) oraz kwoty należności głównej ([...] zł) w łącznej wysokości [...] zł, tj. 30 rat po [...] zł oraz 1 ratę w wysokości [...] zł, płatnych od [...] r. do końca każdego miesiąca. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] r., nr [...] uchylił pkt 2 decyzji własnej z dnia [...] r., nr [...] przyznającej świadczenie wychowawcze na dziecko M. C. na okres od [...] r. do [...] r. oraz odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na ten okres. Kolejno decyzją z dnia [...] r., [...] organ uznał świadczenie wychowawcze na dziecko M. C. wypłacone R. K. za okres od [...] r. do [...] r. w łącznej wysokości [...] zł za nienależnie pobrane. Następnie decyzją z dnia [...] r., nr [...] organ zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi, które na dzień [...] r. wynosiły [...] zł. Po odebraniu wskazanej decyzji wnioskodawczyni wystąpiła o umorzenie tych należności. Organ I instancji ustalił, iż R. K. jest osobą w wieku 41 lat, prowadzi 3-osobowe gospodarstwo domowe z partnerem oraz córką, pracuje na umowę zlecenie. Wnioskodawczyni choruje, posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane do [...] r. Wnioskodawczyni nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej – Ośrodek przyznał świadczenia wychowawcze na córkę, jednakże z uwagi na brak dostarczenia zaświadczenia o wynagrodzeniu wypłata została wstrzymana. Na dochód rodziny składają się: wynagrodzenie partnera - ok. [...] zł/mc, wynagrodzenie wnioskodawczyni z umowy zlecenia - ok. [...] zł/mc i alimenty na córkę [...] – [...] zł/mc, co stanowi miesięcznie kwotę około [...] zł. Z kolei na wydatki, w tym związane z utrzymaniem mieszkania, zgodnie z przedłożonymi dokumentami, składają się: czynsz – [...] zł/mc, prąd - ok. [...] zł/mc, telewizja – [...] zł/mc, internet – [...] zł/mc, wywóz nieczystości – [...] zł/mc, woda - ok. [...] zł/mc, telefon – [...] zł/mc, alimenty – [...] zł/mc, Zakładowy Fundusz Mieszkaniowy - ok. [...] zł/mc. Wydatki te stanowią łącznie kwotę w wysokości około [...] zł miesięcznie. Pozostała kwota, tj. około [...] zł/mc musi zabezpieczyć bieżące funkcjonowanie rodziny, w tym wydatki na żywność, środki higieny, paliwo, ubezpieczenie, spłatę kredytów, leki oraz inne codzienne potrzeby. Organ po przeanalizowaniu załączonej dokumentacji uznał, iż wnioskodawczyni ma możliwość spłacenia w ratach należności powstałej z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, bowiem wysokość dochodów przypadająca na gospodarstwo domowe wnioskodawczyni w stosunku do kwoty wydatków pozwala na ratalną spłatę zadłużenia. W odwołaniu z dnia [...] r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego R. K. podniosła, że nie ma córki [...] tylko córkę [...], na którą nie otrzymuje żadnych alimentów. Alimenty w kwocie [...]zł miesięcznie płaci z własnego wynagrodzenia na córkę [...] partner odwołującej. Dochody rodziny wynoszą więc ok. [...] zł, a wydatki na utrzymanie mieszkania stanową kwotę [...]Na utrzymanie pozostaje więc kwota około [...] zł. W miesiącach zimowych koszty utrzymania radykalnie wzrastają, gdyż miesięczny koszt opłat za paliwo gazowe to około [...] zł. W związku z powyższym odwołująca podtrzymuje prośbę o całkowite umorzenie należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że sytuacja rodziny jest bez wątpienia trudna, jednakże opisane okoliczności istniały także w czasie nienależnego pobierania świadczeń rodzinnych i dochodzenia ich zwrotu, zatem nie można uznać je za "szczególne" w rozumieniu art. 25 ust. 10 u.p.w.d., gdyż nie spowodowały powstania zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, ani nie zmieniły sytuacji bytowej rodziny w toku spłaty zadłużenia. Organ zasadnie uwzględnił, że rodzina odwołującej posiada stałe źródło dochodu w postaci wynagrodzenia za pracę partnera w kwocie ok. [...] zł miesięcznie oraz dochodu odwołującej w wysokości ok. [...] zł miesięcznie z tytułu umowy zlecenia. W ocenie Kolegium łączny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę partnera odwołującej oraz wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia pozwoli odwołującej na uiszczenie wskazanych w przedmiotowej decyzji rat z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. W skardze z dnia [...] r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu R. K. powtórzyła zarzuty zawarte w odwołaniu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Oś sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy Prezydent Miasta [...] po rozpoznaniu wniosku R. K. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych na dziecko M. C. wypłaconych za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi – które na dzień [...] r. wynosiły [...] zł – zasadnie orzekł o rozłożeniu ich na 31 rat, tj. 30 rat po [...] zł oraz 1 ratę w wysokości [...] zł, płatnych od dnia [...] r. do końca każdego miesiąca. Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowił art. 25 ust. 10 u.p.w.d., zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Redakcja zacytowanego przepisu wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma zatem prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że może ono nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 25 ust. 10 ustawy, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach K.p.a. Mając to na uwadze, aby móc uznać podjętą na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 K.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 K.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej, a kolejno oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z ulg w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy. Jednocześnie podkreślić należy, że ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej rozpoznając sprawę administracyjną ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie ulg w spłacie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Podstawą bowiem dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Innymi słowy, przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy i ocena tej sytuacji. Wspomniane tzw. uznanie administracyjne oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym przy tym jest, że rozstrzygnięcie to winno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco i logicznie uzasadniona. Organy rozstrzygające w niniejszej sprawie po dokonaniu analizy sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącej uznały, że jej sytuacja rodzinna i majątkowa jest na tyle trudna, że uzasadnia rozłożenie zaległych należności na raty. Jednocześnie organy pomocowe uznały, że wysokość dochodów przypadająca na gospodarstwo domowe wnioskodawczyni w stosunku do kwoty ponoszonych wydatków pozwala na ratalną spłatę zadłużenia. Zdaniem Sądu stanowisko to jest zasadne, albowiem organy w sposób dostateczny wyjaśniły kwestię wpływu aktualnej sytuacji rodziny skarżącej, zarówno zdrowotnej jak i materialnej, na realną możliwość zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia wychowawczego. Dokonana przez organy ocena życiowej sytuacji rodziny skarżącej nie nosi cechy dowolności oraz nie przekracza granic uznania administracyjnego. W tym kontekście wskazać należy, że organ I instancji wezwał skarżącą do przedstawienia dokumentów potwierdzających jej aktualną sytuację finansową oraz oświadczenia o miesięcznych kosztach związanych z codzienną egzystencją (k. 72 akt adm. organu I instancji). Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia K. C., które w miesiącu maju 2018 r. wyniosło [...] zł netto, a w czerwcu 2018 r. kwotę [...]zł netto (k. 16 akt adm. organu I instancji). Ostatecznie na jego konto wpłynęło w maju [...] zł, a w czerwcu [...] zł (k. 17 i 18 akt adm. organu I instancji), albowiem z pensji bezpośrednio pobierana jest kwota [...]zł z tytułu ubezpieczenia w [...] oraz [...] zł tytułem spłaty pożyczki zaciągniętej z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych (k. 51 akt adm. organu I instancji). Z kolei skarżąca zarabia miesięcznie [...] zł netto (k. 14 akt adm. organu I instancji), wobec czego dochód rodziny w maju 2018 r. wyniósł ok. [...] zł netto, a w czerwcu 2018 r. około [...] zł netto. Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia o kosztach utrzymania wynika przy tym, że na stałe wydatki rodziny składa się kwota [...]zł miesięcznie tytułem czynszu za wynajmowane mieszkanie, wydatki za telefony w wysokości ok. [...] zł za miesiąc, [...] zł miesięcznie za abonament telewizyjny, [...] zł miesięcznie za internet, [...] zł za wywóz śmieci, ok. [...] zł miesięcznie za gaz (z przedłożonych faktur wynika, że w maju rachunek wynosił [...] zł, a w czerwcu [...] zł), [...] zł miesięcznie za wodę i ścieki, oraz ok. [...] zł miesięcznie za prąd. Dodatkowo partner skarżącej płaci alimenty na rzecz córki [...] w kwocie [...]zł miesięcznie (k. 67 akt adm. organu I instancji), a także ratę kredytu zaciągniętego w [...] w kwocie [...]zł miesięcznie. Z powyższego wynika, że na utrzymanie rodziny pozostaje więc kwota ok. [...] zł miesięcznie, przy czym skarżąca wskazała, że koszty egzystencji rodziny (wyżywienie, środki czystości, leki, odzież, obuwie) wynoszą ok. [...] zł (k. 7 akt adm. organu I instancji). Wobec tego słuszna była konkluzja organu I instancji, iż pozostała kwota może być przeznaczona na ratalną spłatę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Co zaś się tyczy poniesionej w odwołaniu kwestii wzrostu rachunków za gaz w miesiącach zimowych do kwoty [...]zł wskazać należy, że z przedłożonego przez skarżącą do akt sprawy fragmentu umowy najmu nieruchomości przy ul. [...] w [...] z dnia [...] r. wynika, że jej przedmiotem jest dom o powierzchni 200 m2, składający się z 4 pokoi, kuchni, łazienki, salonu, pralni, garażu i dwóch pomieszczeń technicznych, wraz z wyposażeniem (meble, sprzęt, sprzęt gospodarstwa domowego; k. 68 akt adm. organu I instancji). Tymczasem powszechnie znanym jest fakt, że wynajmowanie domu o tak dużej powierzchni użytkowej będzie wiązało się z wyższymi kosztami ogrzewania. Sytuacja ta występowała już podczas pobierania świadczenia wychowawczego, a skarżąca nie wskazała żadnej przyczyny uzasadniającej konieczność wynajmu domu o tak znaczącej powierzchni. Wobec tego wbrew zasadom sprawiedliwości społecznej byłoby umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego zgodnie z wnioskiem skarżącej tylko z tej przyczyny, że ogrzanie domu, którego powierzchnia znacznie przekracza minimalną powierzchnię wymaganą do zamieszkiwania 3-osobowej rodziny w komfortowych warunkach, generuje znaczne koszty w miesiącach zimowych. Nie może umknąć uwadze, że w lokalu socjalnym, a więc lokalu przyznawanym osobom najuboższym, znajdującym się w bardzo złej sytuacji finansowej, powierzchnia pokoi przypadająca na członka gospodarstwa domowego najemcy nie mogła być mniejsza niż 5 m2, a w wypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego 10 m2 (por. art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego w wersji obowiązującej do dnia 20 kwietnia 2019 r.). Wobec tego zdaniem Sądu wskazanej przez skarżącą okoliczności nie można było uznać za szczególnie uzasadnioną okoliczność dotyczącą sytuacji rodziny. Jednocześnie zauważyć należy, że ostatnia rata zaciągniętej przez K. C. pożyczki gotówkowej, która jako zobowiązanie cywilnoprawne nie powinna mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, przypada na dzień [...] r. i od tego momentu rodzina będzie dysponować dodatkową kwotą [...]zł, która będzie mogła zostać przeznaczona na spłatę rat z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Jedynie na marginesie należy przy tym wskazać, że wskazana pożyczka gotówkowa na kwotę [...]zł została zaciągnięta przez K. C. prawie miesiąc po tym, kiedy rodzina dowiedziała się o wydaniu decyzji w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. za nienależnie pobrane (k. 80 akt adm. organu I instancji) i w tym samym dniu, w którym R. K. odebrała decyzję o żądaniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami (k. 78 akt ad. organu I instancji). Rodzina zaciągając to zobowiązanie finansowe była więc już świadoma, że domowy budżet zostanie obciążony nie tylko miesięczną ratą z tytułu spłaty zaciągniętej pożyczki, ale również zobowiązaniem zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Co natomiast umknęło uwadze organów rozstrzygających w niniejszej sprawie to fakt, że ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika, iż zarówno skarżąca, jak i K. C. posługują się adresem zamieszkania przy ul. [...] w [...] (k. 6, 8, 15, 52 i 76 akt adm. organu I Instancji). Również korespondencja wysyłana do skarżącej w toku postępowania administracyjnego była odbierana przez nią i jej partnera pod tym adresem (k. 1, 71, 78, 80, 82 i 83 akt adm. organu I instancji). Należało więc wyjaśnić, czy skarżąca, lub jej partner posiadają tytuł prawny do tej nieruchomości, co niewątpliwie miałoby dodatkowy wpływ na ocenę ich sytuacji materialnej. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy uchybienie to nie miało jednak istotnego wpływu na jej wynik, albowiem posiadanie tytułu prawnego do wskazanej nieruchomości działałoby na niekorzyść skarżącej przy ocenie sytuacji materialnej rodziny. Reasumując, zdaniem Sądu organy rozstrzygające w niniejszej sprawie słusznie uznały, że w rozpoznawanym stanie faktycznym brak jest obiektywnych powodów, które uzasadniałyby całkowitw lub częściowe zwolnienie skarżącej z odpowiedzialności za zadłużenie, którego dopuściła się w wyniku nienależnego pobierania świadczenia wychowawczego. Mimo dość trudnej sytuacji finansowej rodziny, nie można ocenić jej jako wyjątkowej, w znaczeniu zasługującym na zastosowanie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami zgodnie z wnioskiem skarżącej, zwłaszcza, że ostatecznie organ zdecydował się na rozłożenie tej kwoty na raty. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) oddalił skargę.